Հենրիետա Լաքս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հենրիետա Լաքս
անգլ.՝ Henrietta Lacks
Դիմանկար
Ծնվել էօգոստոսի 1, 1920(1920-08-01)[1][2]
ԾննդավայրՌոանոկ, Վիրջինիա, ԱՄՆ
Մահացել էհոկտեմբերի 4, 1951(1951-10-04)[1][3][2] (31 տարեկան)
Մահվան վայրԲալթիմոր, Մերիլենդ, ԱՄՆ
ԳերեզմանHalifax County
ՔաղաքացիությունFlag of the United States (1912-1959).svg ԱՄՆ
Մայրենի լեզուանգլերեն
Մասնագիտությունագարակապան և տնային տնտեսուհի
Պարգևներ և
մրցանակներ
Մերիլենդի կանանց փառքի սրահ[4]
Henrietta Lacks Վիքիպահեստում

Հենրիետա Լաքս (անգլ.՝ Henrietta Lacks, օգոստոսի 1, 1920(1920-08-01)[1][2], Ռոանոկ, Վիրջինիա, ԱՄՆ - հոկտեմբերի 4, 1951(1951-10-04)[1][3][2], Բալթիմոր, Մերիլենդ, ԱՄՆ), աֆրոամերիկուհի, որը մահացել է քաղցկեղից և ակամայից դարձել է կենսանյութի աղբյուր, որի հիման վրա ստեղծվել է գիտական նպատակներով լայնորեն օգտագործվող HeLa «անմահ» բջիջների շարքը։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հենրիետա Լաքսը ծնվել է Էլիզա (1886-1924) և Ջոն Ռենդելլ (1881-1969) Փլիզանթների ընտանիքում, Լորետա անունով։ Հանգամանքները, որոնց պատճառով նա փոխել է իր անունը Հենրիետայի, անհայտ են մնացել։ Նրա մայրը վախճանվել է տասներորդ ծննդաբերության ժամանակ, և հայրը, գիտակցելով, որ չի կարող պահել ընտանիքը, տեղափոխվել է Քլովեր, որտեղ երեխաներին թողել է հարազատների խնամքին։ Հենրիետան ապրել է իր պապի` Թոմի Լաքսի տանը։

1941 թվականի ապրիլի 10-ին Հենրիետան ամուսնացել է իր զարմիկ Դևիդ Լաքսի (1915-2002) հետ, որը ևս ապրում էր նրա պապի տանն այն ժամանակվանից, երբ Հենրիետան տեղափոխվել էր այնտեղ։ Ի դեպ, հարսանիքը տեղի է ունեցել երկու երեխաների ծնվելուց հետո, որոնցից ավագը ծնվել է, երբ Հենրիետան 14 տարեկան է եղել։ 1941 թվականի վերջում ամուսինները տեղափոխվել են Մերիլենդ։ Ընտանիքն ունեցել է հինգ երեխա. Լորենսը, Էլսին, Դևիդը, Դեբորան և Ջոզեֆը։ Վերջին երեխայի ծնվելուց 4 ամիս անց Հենրիետան տարօրինակ արտադրություն է նկատել իր ներքնաշորերի վրա և դիմել է Ջոնս Հոփքինսի հիվանդանոց։ Նրա մոտ ախտորոշել են արգանդի վզիկի քաղցկեղ և չնայած վիրահատական միջամտությանն ու քիմիաթերապիային, նա մահացել է 31 տարեկանում։

HeLa բջիջներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

HeLa բջիջների բաժանումը էլեկտրոնային մանրադիտակի տակ

Հիվանդանոցում գտնվելու ընթացքում Հենրիետային բուժող բժիշկը նրա քաղցկեղի բջիջներն ուղարկել է ախտորոշման` հիվանդանոցի բջիջների ուսումնասիրության լաբորատորիայի վարիչ Ջորջ Գային (անգլ.՝ George Gey): Պարզվում է, որ բջիջները, որոնք կոչվել են Հենրիետա Լաքսի անվան և ազգանվան առաջին երկու տառերով` HeLa, օժտված են մի շարք յուրահատուկ կարողություններով։ Դրանք բազմանում էին սովորական բջիջներից երկու անգամ ավելի արագ, և դրանցում անջատված էր որոշակի քանակությունից հետո աճի դադարի ծրագիրը, այսպիսով, դրանք անմահ էին։

Այդ բջիջների շարքը մեծ իրադարձություն էր բժշկության և կենսաբանության աշխարհում, հատկապես այն բանից հետո, երբ պարզվել է, որ բջիջները կարող են ապրել նույնիսկ փոստով ուղարկվելու դեպքում, ինչով բժիշկն սկսում է ակտիվորեն զբաղվել։ Դրանից հետո գիտնականների մոտ հայտնվում է աշխարհում առաջին կայուն և նույնիսկ հավերժ բջիջների շարքը, որը համարժեքորեն նմանակում է մարդու օրգանիզմի էությունը։ Այժմ հնարավոր էր փորձեր ու փորձարկումներ անցկացնել համասեռ բջջային շարքում, ինչը թույլ էր տալիս դրանց արդյունքները համարել վստահելի և այլ լաբորատորիաներում վերարտադրվող։ Միևնույն ժամանակ, բջիջները չէին մահանում մինչև փորձի ավարտը, ինչը հաճախ էր պատահում այլ բջիջների հետ։

Հենց HeLa բջիջներն են պայմանավորել 20-րդ դարի վերջին տարիներին մոլեկուլային կենսաբանության զարգացման մեծ տեմպերը։ Առանց դրանց չէին լինի մի շարք դեղեր, այդ թվում և` պոլիոմիելիտի պատվաստանյութը։ Բջիջներն ուղարվել են տիեզերք (առաջին անգամ` 1960 թվականի դեկտեմբերին[5]): Դրանց վրա ուսումնասիրվում են քաղցկեղը, ՁԻԱՀ-ը, ճառագայթման և թունավոր նյութերի ազդեցությունը ևն [6]։

Այնպես է համընկել, որ Ջորջ Գայը հայտարարէլ է բժշկական ուսումնասիրություններում նոր դարաշրջանի սկզբի մասին այն նույն օրը, երբ մահացել է Հենրիետան[5]։

Բջիջների աղբյուրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջորջ Գայը երկար ժամանակ միակն էր, որ գիտեր բջիջների ծագման մասին, բայց ենթադրում էր, որ գաղտնիության հարցերը թույլ չեն տալիս նրան բացահայտել հիվանդի անունը։ Այսպիսով, Լաքսի ընտանիքը չգիտեր, որ հենց Հենրիետայի բջիջներն են հեղափոխություն են արել բժշկության մեջ։ 1970 թվականին Ջորջ Գայը մահացել է[5], ինչից հետո խնդիր է առաջացել. այդ ժամանակվա մանրէազերծման և բջիջների հետ աշխատելու տեխնիկայի անկատարության պատճառով շատ այլ բջիջներ աղտոտվել են HeLa առավել ակտիվ և կենսունակ բջիջներով, որոնք ինչպես պարզվում է, կարող են տեղաշարժվել օդում փոշու կամ չլվացված ձեռքերի միջոցով։ Հույս ունենալով լուծել խնդիրները գենոտիպերի միջոցով` գիտնականների խմբերից մեկը գտել է Հենրիետայի հարազատներին և խնդրել ԴՆԹ-ի նմուշներ` գեների քարտեզն ստեղծելու համար։ Այդ ժամանակ էլ հայտնի է դարձել դոնորի անունը։

Հարց է առաջացել առանց դոնորի համաձայնության HeLa բջիջների օգտագործման համար փոխհատուցման մասին, սակայն բոլոր պահանջները անկատար են մնում, քանի որ պատասխանատուներն արդեն մահացած էին։

Հենրիետա Լաքսը առանց տապանաքարի թաղված է Հալիֆաքս շրջանի (Վիրջինիա նահանգ) ընտանեկան գերեզմանատանը։ Նրա շիրիմի հստակ տեղն անհայտ է, թեև ընտանիքը ենթադրում է, որ նա թաղված է մոր գերեզմանի մոտ։ 2010 թվականին բժիշկ Ռոլանդ Պատիլոն գերեզմանի վրա տեղադրել է գրքի ձևով տապանաքար։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]