Կրունկոսկրի կոտրվածք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կրունկոսկրի կոտրվածք
CalFrac.png
Կրունկոսկրի ռենտգեն պատկեր. նշված է կոտրված հատվածը
ՊատճառԲարձրությունից ընկնելու հետևանք, ավտովթար [1][2]
Հիվանդության ախտանշաններՑավ, սալջարդ, դժվարացած քայլք, կրունկի դեֆորմացիա[1]
Բժշկական մասնագիտությունՕրթոպեդիա, Շտապ բուժօգնություն
ՀՄԴ-9825.0 և 825.2
ՀՄԴ-10S92.0
ՀոմանիշներԿրունկի կոտրվածք,[1] սիրեկանի կոտրվածք, Դոն Ժուանի կոտրվածք
ԱխտորոշումԱխտանիշների հիման վրա, Ռենտգեն հետազոտություն, ՀՇ [1]
ԲուժումԳիպսակապ, վիրահատություն[1]
ԲարդություններՀոդաբորբ, ոտնաթաթի շարժումների ծավալի սահմանափակում[1]
Հաճախությունկոտրվածքների մոտ 2%-ը [2]
Կանխատեսում3 ամսից մինչև 2 տարի[1]

Կրունկոսկրի կոտրվածք, ոտքի ամենամեծ ոսկրի՝ կրունկոսկրի կոտրվածքը[1]: Ախտանիշներն են ցավը, կապտուկները, քայլքի խանգարումը, կրունկի դեֆորմացիան[1]: Կարող է համակցվել ազդրոսկրի կամ ողնաշարի կոտրվածքների հետ[1]:

Որպես կանոն կրունկոսկրի կոտրվածքի մեխանիզմը ուղղակի է: Ավելի հաճախ այն առաջանում է բարձրությունից կրունկների վրա ընկնելիս կամ թռնելով իջնելիս, ինչպես նաև ավտովթարի հետևանքով[1][2]: Ախտորոշումը կատարվում է ախտանիշների, ռենտգեն հետազոտության և ՀՇ միջոցով[1]:

Եթե ոսկրաբեկորների տեղաշարժը մեծ չէ բուժումն իրականացնում են գիպսակապի միջոցով, ընդորում յոթ շաբաթ ոտքը չպետք է ծանրաբեռնել[1], իսկ տեղաշարժով կոտրվածքների կամ ոչ ճիշտ համադրման դեպքում կատարվում է վիրահատական միջամտություն[1][2]: Վիրահատությունը հնարավոր է մի քանի օր հետաձգել, եթե կոտրվածքը մաշկի վնասում չի առաջացրել[1]:

Ամբողջ կոտրվածքների 2%-ն է կազմում, իսկ գարշապարի ոսկրերի կոտրվածքների շուրջ 60%-ն է կազմում[2]: Առանց տեղաշարժի կոտրվածքները վերականգնվում են մոտավորապես 3 ամսից, իսկ ավելի արտահայտված տեղաշարժով կոտրվածքների վերականգնումը կարող է ձգվել մինչև 2 տարի[1]: Որպես բարդություն կարող է առաջանալ հոդաբորբ և ոտնաթաթի շարժումների սահմանափակում[1]:

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առավելապես միշտ պահպանվող, հաստատուն ախտանիշ է ցավը կրունկային շրջանում, որն հատկապես արտահայտված է լինում կոտրվածքի մակարդակին, ու շոշափման կամ բախման ժամանակ ավելի է ուժեղանում: Ձկնամկանի լարվածությունը առաջացնում է ցավերի սաստկացում: Հիվանդները վնասված ոտքով ծանրություն կրել չեն կարող, չնայած երբեմն հիվանդները կարող են քայլել նույնիսկ հենվելով կրունկների վրա: Հեմատոմա և առավելագույն այտուց նկատվում է ենթապճեղային շրջանում: Հեմատոման կարող է տեղակայվել ներբանային շրջանում, որն անվանում են Մանդորիի նշան, ինչը պաթոգնոմոնիկ է կրունկոսկրի կոտրվածքի համար[3][4]: Կրունկային հատվածը այտուցի հետևանքով լայնացած է: Պետք է գնահատել վնասվածքի մեջ փափուկ հյուսվածքնեերի ընդգրկումը, քանի որ դրանց հետ կապված կարող են առաջանալ լուրջ բարդություններ[5][6]:

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես կանոն կրունկոսկրի կոտրածքի մեխանիզմը ուղղակի է: Ամենից հաճախ առաջանում են բարձրությունից կրունկների վրա ընկնելու հետևանքով: Կարող են առաջանալ նաև ավտովթարների և մկանային սթրեսի հետևանքով[7]: Կոտրվածքների առաջացման մեջ մեծ դեր են խաղում նաև օստեոպորոզը և դիաբետը:

Բարձրությունից վայր ընկնելը կամ ավտովթարները այն հանգամանքներն են, որոնք այսպես ասած այնքան էլ հնարավոր չեն վերահսկել, իսկ մկանային սթրեսով պայմանավորված կոտրվածքները հնարավոր է նվազեցնել մարմնամարզության, ուժային վարժությունների հետևանքով: Բացի սրանից կոշիկները կարող են նպաստել կամ խանգարել կոտրվածքի առաջացմանը: 2012 թվականին Զալցլերի կատարած հետազոտությունը ցույց տվեց, որ մինիմալիստական կոշիկների ընտրությունը, կամ ոտաբոբիկ վազքը կարող են առաջացնել տարբեր սթրեսային կոտրվածքներ, այդ թվում նաև կրունկոսկրի կոտրվածք[8]:

Օստեոպորոզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարիքի հետ զուգահեռ ոսկրերը սկսում են կորցնել իրենց խտությունը և ամրությունը: Ոսկրային զանգվածի կորուստը կարող է կանխարգելվել վիտամին C- ի և վիտամին D- ի համապատասխան քանակների ընդունման միջոցով, որը պետք է զուգորդել ֆիզիկական վարժությունների և չծխելու հետ: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ոսկրային հյուսվածքի բարձր խտությունը նվազեցնում է կոտրվածքների առաջացման ռիսկը[9]:

Շաքարային դիաբետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1991 թվականին, Kathol[10]-ը իր կատարած հետազոտությամբ ցույց տվեց կրունկոսկրի պոկումային կոտրվածքի(առաջանում է աքիլեսյան ջլի կրճատման հետևանքով) և շաքարային դիաբետի կորելացիոն կապը: Շաքարային դիաբետով հիվանդները ունեն վերքերի ինֆեկցման մեծ ռիսկ, որն ի վերջո կարող է հանգեցնել վերջույթի ամպուտացիայի: Դիաբետը հնարավոր է կարգավորել դիետայի և ֆիզիկական վարժությունների միջոցով:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրունկոսկրի կոտրվածքի ՀՇ պատկեր

Առաջնային ախտորոշման մեթոդ համարվում է ռենտգեն հետազոտությունը: Առանցքային(աքսիալ), թիկունքաներբանային(աքսիլյար), առաջահետին, կողմնային պրոեկցիաներով կատարված ռենտգենաբանական հետազոտությունը հաստատում է ախտորոշումը: ՀՇ հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ճշգրիտ ախտերեշել կոտրվծքի տեսակները[11]: Կատարվում է նաև կրունկային, ենթավեգոսկրային, կրունկխորանարդաձև և վեգմակույկաձևային հոդերի ռենտգենոգրաֆիա:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բելերի անկյուն[12]
Գիսսանի անկյուն

Կրունկոսկրը ոտքի ամենամեծ ոսկրն է: Այն առջային մակերեսով հոդավորվում է խորանարդաձև, իսկ վերին մակերեսով վեգոսկրի հետ:

Տարբերում են կրունկոսկրի կոտրվածքի ներհոդային և արտահոդային տեսակներ ըստ ենթավեգոսկրային հոդի: Ավելի հաճախ հանդիպում են ներհոդային կոտրվածքները և ներառում են կրունկոսկրի կրունկթաթային հոդի հետին մասը: Ըստ Սանդերսի դասակարգման տարբերում ենք այս կոտրվածքների չորս տեսակ կախված կոտրվածքի տեղից: Արտահոդային կոտրվածքները հազվադեպ են հանդիպում և կարող են տեղակայվել ցանկացած մասում[11]: Այս կոտրվածքները դասակարգվում են ըստ կրունկոսկրի կոտրվածքի առաջային(տեսակ A), միջին(տեսակ B) և հետին(տեսակ C) մասի տեղակայմամբ[13]:

Գիսսանի անկյունը կամ «կրիտիկական անկյունը» ձևավորվում է կրունկոսկրի դեպի վեր ու ներքև թեքված մասերով, ու գտնվում է ոսկրի վերին մակերեսին: Կողմնային ռենտգեն պատկերում Գիսսանի անկյան 130°-ից մեծ լինելը վկայում է կրունկոսկրի հետին վեգային հոդամակերեսի կոտրվածքի մասին: Բելլերի անկյունը կամ «թմբային անկյունը» համարվում է մեկ այլ նորմալ անատոմիական կողմնորոշիչ, որը երևում է կողմնային ռենտգեն պատկերի վրա: Այն ձևավորվում է կրունկոսկրի հետին հոդային մակերեսի ամենաբարձր կետը կրունկոսկրի թմբկությանը միցնող և կրունկոսկրի առաջային հոդամակերեսի երկու բարձր կետերն իրար միացնող գծերով, և նորմայում հավասար է 25°-40°-ի[12]: Բելլերի անկյան փոքրացումը վկայում է կոտրվածքի մասին:

Ներհոդայի կոտրվածքների համար օգտագործվում է Սենդերսի դասակարգումը: Ըստ այդ դասակարգման առանձնացվում է 4 տեսակ.

  1. - I տեսակի մեջ մտնում են առանց տեղաշարժի կոտրվածքները (տեղաշարժը փոքր է 2 մմ-ից):
  2. - II տեսակի մեջ մտնում են մեկ ներհոդային կոտրվածքները, որոնք բաժանում են ոսկրը երկու մասի.
    • IIA. կոտրվածքը ընդգրկում է կրունկոսկրի կողմնային մասը
    • IIB. կոտրվածքը ընդգրկում է կրունկոսկրի կենտրոնական մասը
    • IIC. կոտրվածքը ընդգրկում է կրունկոսկրի միջային մասը
  3. - III տեսակի մեջ մտնում են երկու ներհոդային կոտրվածքներ, որոնք բաժանում են ոսկրը երեք մասի.
    • IIIAB. կոտրվածքի գծերն են՝ կողմնային և կենտրոնական
    • IIIAC. կոտրվածքի գծերն են՝ կողմնային և միջային
    • IIIBC. կոտրվածքի գծերն են՝ կենտրոնական և միջային
  4. - IV տեսակի մեջ մտնում են երեք և ավելի ներհոդային կոտրվածքներ:

Արտահոդային կոտրվածքների մեջ մտնում են այն բոլոր կոտրվածքները, որոնք չեն ընդգրկում կրունկոսկրի հետին ենթավեգոսկրային հոդամակերեսը:

  • Տեսակ A - Կրունկոսկրի առաջային մասի կոտրվածք
  • Տեսակ B - Կրունկոսկրի միջային հատվածի կոտրվածք, որն ընդգրկում է վեգոսկրի հենակը(կրունկոսկրի առաջավերին ծայրի միջային կողմից սկսվող կարճ և հաստ ելուն), ճախարակաձև ելունը և կողմնային ելունը
  • Տեսակ C - Կրունկոսկրի հետին մասի կոտրվածք, որն ընդգրկում է հետին թմբկությունը և միջային թմբիկը:

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտահոդային և ներհոդային կոտրվածքների առջին տեսակները վիրաբուժական միջամտություն չեն պահանջում, քանի որ ոտնաթաթի ֆունկցիան խանգարված չէ: Այս դեպքում կատարվում է փակ համադրում(եթե դրա անհրաժեշտությունը կա) և անշարժացում գիպսակապով: Խորհուրդ է տրվում չծանրաբեռնել ոտքը և սահմանափակել շարժումները մոտակա 2-3 ամիսների ընթացքում:

Ներհոդային տեղաշարժով կոտրվածքները պահանջում են վիրաբուժական միջամտություն կոտրվածքն առաջանալուց հետո երեք շաբաթվա ընթացքում,քանի դեռ ոսկրի կարծրացում չի եղել: Պահպանողական վիրաբուժության մեջ մտնում է միջմաշկային շյուղով ոսկրաբեկորների փակ համադրումն ու անժարժացումը: Այս վիրաբուժական եղանակը ավելի արագ և քիչ տրավմատիկ է, քանի որ փափուկ հյուսվածքները շատ չեն վնասվում, և հետևաբար հետվիրահատական շրջանի բարդություններ հազվադեպ են առաջանում: Չնայած այս եղանակով ոսկրաբեկորների ոչ ճիտ համադրման ռիսկը համեմատած բաց եղանակով համադրման հետ մեծ է[14]: Ներկայումս ներքին ֆիքսացիայով բաց համադրումը համարվում է առավել նախընտրելի վիրաբուժական եղանակ ներհոդային տեղաշարժով կոտրվածքների դեպքում: Ավելի նոր, ավելի ինովացիոն վիրաբուժական եղանակներն ու սարքավորումները նվազեցնում են ներվիրահատական և հետվիրահատական բարդությունների առաջացման ռիսկը:

Վերականգնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրունկոսկրի կոտրվածք, չեզոք դիրք
Հարկադրված դիրք

Կրունկոսկրի կոտրվածքի դեպքում վերականգնումը կախված է նրանից, թե վիրահատություն կատարվել է թե ոչ: Վերականգնման երկու տեսակներն էլ բաղկացած են երեք փուլից, և միմյանցից տարբերվում են միայն առաջին փուլով:

Վարժությունները, որոնք կիրառվում են շարժումների փուլի ժամանակ, ներառում են ոտնաթաթի վերհակումը և վարհակումը, ծալումն ու տարածումը, ինչպես նաև շրջանաձև շարժումները: Ավարտական փուլի վարժություններ են ոտքի վրա հենվելը, դեպի առաջ, հետ և կողմ քայլ կատարելը:

Փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերականգնման առաջին փուլը ներառում է ոտքի բարձր դիրքը և սառցապարկի կիրառումը վիրահատությունից հետո առաջիկա երկու օրվա ընթացքում: Երկու օրից հետո խորհուրդ է տրվում շարժվել հենակների կամ անվասայլակի օգնությամբ: Եթե ոչ մի վիրահատություն չի կատարվել, խուրհուրդ է տրվու իրականացնել ոտնաթաթի շարժման վարժություններ[15]: Երկրորդ փուլը սկսվում է 6 շաբաթ անց: Այս փուլում կատարվում են վարժություններ, որոնք չպետք է ծանրաբեռնեն վնասված ոտքը, իսկ հանգիստի ժամանակ վերջույթին պետք է տալ բարձր դիրք և վնասված հատվածին դնել սառցապարկ[16]: Կոտրվածքների վերականգնման երրորդ և վերջնական փուլը թույլ է տալիս լիարժեք մարմնի կշիռը օգտագործել՝ հենվել ոտքի վրա քայլել, և անհրաժեշտության դեպքում կարող են օգտվել ձեռնափայտից: Այս փուլը տևում է 13 շաբաթից մինչև մեկ տարի, որից հետո հիվանդը կարող է անցնել լիարժեք կյանքի[14]:

Բարդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հատկապես մեծ ուշադրություն է դարձվում փափուկ հյուսվածքների վնասվածքներին[6][7]: Վերքերը կարող են ինֆեկցվել բժշկական օգնության հետաձգման պատճառով, որը կարող է հանգեցնել մեռուկացնող ֆասցիտի(փակեղաբորբ), օստեոմիելիտի, մկանների և ոսկրերի ախտահարումների առաջացման: Աքիլեսյան ջլի վնասում կարող է առաջանալ կրունկոսկրի հետին մասի կոտրվածքների ժամանակ: Քանի որ, հիմնականում այս կոտրվածքները առաջանում են բարձրությունից ընկնելու հետևանքով, պետք է ստուգել նաև այլ կոտրվածքների առկայությունը: Անամնեզի և զննման միջոցով պետք է պարզել սրունքի, ազդրի, կոնքի և այլ հատվածների կոտրվածքները: Այս հիվանդների 10%-ի մոտ հանդիպում է ողնաշարի կոմպրեսիոն կոտրվածք[17]:

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանում են նաև սիրեկանի կոտրվածք: Անվանումը կապված է նրա հետ, որ սիրեկանը փախչելով սիրուհու ամոսնուց, կարող է ցատկել բարձրությունից և ստանալ կոտրվածք[18]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 «Calcaneus (Heel Bone) Fractures-OrthoInfo - AAOS»։ orthoinfo.aaos.org։ January 2016։ Արխիվացված օրիգինալից հունիսի 18, 2017-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 12, 2017 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Palmersheim K, Hines B, Olsen BL (April 2012)։ «Calcaneal fractures: update on current treatments.»։ Clinics in Podiatric Medicine and Surgery 29 (2): 205–20, vii։ PMID 22424485։ doi:10.1016/j.cpm.2012.01.007 
  3. Fractures 1232246, բաժին Calcaneus Fractures(անգլ.) EMedicine կայքում
  4. Richman JD, Barre PS (1986)։ «The plantar ecchymosis sign in fractures of the calcaneus»։ Clinical Orthopaedics and Related Research (207): 122–5։ PMID 3720074։ doi:10.1097/00003086-198606000-00022 
  5. Berry G. K., Stevens D. G., Kreder H. J., McKee M., Schemitsch E., Stephen D. J. G. (2004)։ «Open Fractures of the Calcaneus: A Review of Treatment and Outcome»։ Journal of Orthopaedic Trauma 18 (4): 202–6։ PMID 15087962։ doi:10.1097/00005131-200404000-00002 
  6. 6,0 6,1 Heier Keith A., Infante Anthony F., Walling Arthur K., Sanders Roy W. (2003)։ «Open Fractures of the Calcaneus: Soft-Tissue Injury Determines Outcome»։ The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume 85–A (12): 2276–82։ PMID 14668494։ doi:10.2106/00004623-200312000-00002 
  7. 7,0 7,1 Soeur Robert, Remy Robert (1975)։ «Fractures of the calcaneus with displacement of the thalamic portion»։ The Journal of Bone and Joint Surgery. British Volume 57 (4): 413–21։ PMID 1194308։ doi:10.1302/0301-620X.57B4.413 
  8. Salzler Matthew J., Bluman Eric M., Noonan Samantha, Chiodo Christopher P., de Asla Richard J. (2012)։ «Injuries Observed in Minimalist Runners»։ Foot & Ankle International 33 (4): 262–6։ PMID 22735197։ doi:10.3113/FAI.2012.0262 
  9. Cheng Sulin, Suominen Harri, Sakari-Rantala Ritva, Laukkanen Pia, Avikainen Veikko, Heikkinen Eino (1997)։ «Calcaneal Bone Mineral Density Predicts Fracture Occurrence: A Five-Year Follow-up Study in Elderly People»։ Journal of Bone and Mineral Research 12 (7): 1075–82։ PMID 9200007։ doi:10.1359/jbmr.1997.12.7.1075 
  10. Kathol M H, el-Khoury G Y, Moore T E, Marsh J L (1991)։ «Calcaneal insufficiency avulsion fractures in patients with diabetes mellitus»։ Radiology 180 (3): 725–9։ PMID 1871285։ doi:10.1148/radiology.180.3.1871285 
  11. 11,0 11,1 Badillo Kenneth, Pacheco Jose A., Padua Samuel O., Gomez Angel A., Colon Edgar, Vidal Jorge A. (2011)։ «Multidetector CT Evaluation of Calcaneal Fractures»։ RadioGraphics 31 (1): 81–92։ PMID 21257934։ doi:10.1148/rg.311105036 
  12. 12,0 12,1 Page 562 Archived 2017-11-05 at the Wayback Machine. in: Mark D. Miller, Stephen R. Thompson (2015)։ Miller's Review of Orthopaedics (7th ed.)։ Elsevier Health Sciences։ ISBN 9780323390422 
  13. Radswiki։ «Calcaneal fracture»։ Radiopaedia։ Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 14, 2017-ին։ Վերցված է հուլիսի 20, 2017 
  14. 14,0 14,1 Fractures 1232246, բաժին Calcaneus Fractures(անգլ.) EMedicine կայքում
  15. Godges Joe, Klingman Robert։ «Calcaneal Fracture and Rehabilitation»։ Kaiser Permanente։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-03-06-ին 
  16. Hatzokos I, Karataglis D, Papadopoulos P, Dimitriou C, Christodoulou A, Pournaras J (2006)։ «Treatment of intra-articular comminuted os calcis fractures»։ Orthopedics 29 (1): 25–9։ PMID 16429931։ doi:10.3928/01477447-20060101-15 
  17. Stoller D. W., Tirman P. F. J., Bredella M. (2004)։ «Ankle and foot, osseous fractures, calcaneal fractures»։ Diagnostic imaging: orthopaedics։ Salt Lake City: Amirsys։ էջեր 70–4 
  18. Lee Patrick, Hunter Tim B., Taljanovic Mihra (2004)։ «Musculoskeletal Colloquialisms: How Did We Come Up with These Names?»։ Radiographics 24 (4): 1009–27։ PMID 15256625։ doi:10.1148/rg.244045015 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]