Կենի հատապտղային

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կենի հատապտղային
Taxus baccata01 by Line1.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Մերկասերմեր
Դաս Փշատերևավորներ
Կարգ Սոճազգիներ
Ընտանիք Կենազգիներ
Ցեղ Կենի հատապտղային
Լատիներեն անվանում
Taxus baccata
Հատուկ պահպանություն

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 194883
NCBI 25629
EOL 1033691

IPNI306036-2

Կենի հատապտղային (լատ.՝ Táxus baccáta), կենիների ցեղի ծառատեսակ Taxaceae ընտանիքից։ Աճում է դանդաղ, այնուամենայնիվ աչքի է ընկնում իր երկարակեցությամբ՝ հեղինակների տարբեր տվյալներով կազմում է 1,5-4 հազար տարի[1]։ Եվրոպայի ամենահին ծառն աճում է Շոտլանդիայում՝ Ֆորտինգոլյան կենի, որի ստվերի տակ, ըստ պատմվող լեգենդների, իր մանկության տարիներն է անցկացրել Պիղատոս Պոնտացին[2]։ Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում ծովի մակարդակից 700–1500 մ բարձրությունների վրա, գետերի ափերին, անտառներում։ Ունի արժեքավոր բնափայտ։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Cleaned-Illustration Taxus baccata.jpg

Ծառի բարձրությունը 10—20 մ է, առանձին դեպքերում մինչև 28 մ։ Խոշոր բաց շագանակագույն սերմը կիսով չափ շրջապատված է հյութալի, վառ կարմիր գույնի պտղամսով։ Ծառն ունի կարմրամոխրագույն բուն մինչև 1 մ տրամագծով, հարթ կամ թիթեղիկավոր։ Տերևները պահպանվում են 5–8 տարի։ Տերևները երկարանշտարաձև են, տափակ, ելուստային ջղերով, սուր, կարճ կոթուկով, փայլուն։

Տարածում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աճում է Արևմտյան, Կենտրոնական և Հարավային Եվրոպաներում (հյուսիսում հասնում է մինչև Արևմտյան Նորվեգիայի սահման, որտեղ գտնվում են աշխարհում կենում ցեղի ամենահյուսիսայինները):

Աճում են Հյուսիս-արևմտյան Աֆրիկայում, Հյուսիսային Իրանում և Հարավարևմտյան Ասիայում, միջերկրածովյան ավազանի երկրներում։ Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում կենու անտառներ պահպանվել են Կարպատներում և Ղրիմի լեռներում, Հյուսիսային Կովկասի արևմտյան շրջաններում։ Կենու առանձին նմուշներ և խմբեր հանդիպում են Բելառուսում (Բելովեժյան թավուտ), Կալինինգրադի մարզում, Լիտվայի արևմուտքում և Էստոնիայում։

Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի (Ախնաբադի և Ոսկեպարի կենու պուրակներում և հարակից անտառներում) և Զանգեզուրի («Շիկահող» պետական արգելոց) բուսական շրջաններում։

Կարգավիճակը Հայաստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վտանգված տեսակ է։ Երրորդական դարաշրջանի ռելիկտային տեսակը տարածված է Իջևանի և Զանգեզուրի բուսական շրջաններում՝ առաջացնելով մի քանի համեմատաբար խոշոր պուրակներ և հանդիպելով առանձին ծառերի ձևով հաճարի և կաղնու անտառներում։ Տեսակի աճման պայմանների փոփոխությունը կարող է հանգեցնել բնակության շրջանի կրճատմանը։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր 2 կարգավիճակով՝ հազվագյուտ տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Кое-что о тисе // Государственный природный биосферный Кавказский заповедник
  2. Ancient tree «one of UK’s best» // BBC News. 14 July 2008

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Թախթաջյան Ա.Լ., 1954; Հայաստանի ԽՍՀ Կարմիր գիրք, 1989; Մենիցկի Յ.Լ., 2003