Ծաղրասարյակ սպանելը (վեպ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox book.png
Ծաղրասարյակ սպանելը
To Kill a Mockingbird
Ծաղրասարյակ սպանելը.JPG
Հեղինակ Հարփըր Լի
Տեսակ վեպ
Ժանր social novel
Բնօրինակ լեզու անգլերեն
Երկիր Flag of the United States.svg Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Հրատարակիչ J. B. Lippincott & Co.
Հրատարակման տարեթիվ հուլիսի 11, 1960
Պարգև(ներ) Պուլիտցերյան մրցանակ գեղարվեստական արձակի բնագավառում

«Ծաղրասարյակ սպանելը» (անգլ.՝ To Kill a Mockingbird, վերնագրի՝ հայերեն այլ թարգմանությամբ «Սարյակ մի սպանիր ...»), ամերիկացի գրող Հարփըր Լիի վեպ։ Հրատարակվել է 1960 թ.։ Այն միանգամից մեծ հաջողություն ունեցավ և 1961 թ. արժանացավ Պուլիտցերյան մրցանակի։ Վեպը համարվում է ամերիկյան գրականության լավագույն ստեղծագործություններից մեկը, ներառված է ամերիկյան դպրոցների կրթական ծրագրերում։ Սյուժեն և կերպարները հիմնված են հեղինակի ընտանիքի և նրա հարևանների կյանքի հիշատակումների վրա, ինչպես նաև այն իրադարձությունների, որոնք տեղի են ունեցել 1936 թ.-ին նրա ծննդավայրում, երբ նա 10 տարեկան էր:

Վեպը հայտնի է իր ջերմությամբ և հումորով, չնայած արտացոլում է այնպիսի լուրջ խնդիրներ, ինչպիսի եք բռնաբարությունը և ռասայականությունը: Պատմողի հայրը՝ Ատիքըս Ֆինչը, շատ ընթերցողների համար տիպիկ բարոյական հերոս է, ով արտացոլում է իրավաբանների համահավաք կերպարը[1]:

Որպես հարավային գոթական և դաստիարակչական վեպ «Ծաղրասարյակ սպանելը» ներկայացնում է ռասայականության անարդարությունը և անմեղության ոչնչացումը: Գիտնականները նշում են, որ Լին արծարծում է նաև մի շարք այլ կարևոր հարցեր՝ դասային, խիզախության, կարեկցանքի, գենդերային անհավասարության, որոնք բնորոշ են Ամերիկայի հարավին: Վեպը խորապես ուսուցանվում է ամերիկյան դպրոցներում դասընթացների միջոցով, որոնք սերմանում են հանդուրժողականություն և պայքար նախապաշարմունքների դեմ: Չնայած արծարծած թեմաների՝ գիրքը հաճախ ամերիկյան դասագրքերից հանվելու է ներկայացվել այն պատճառով, որ պարունակում է ռասայական անընդունելի մակդիրներ:

Վերաբերմունքը գրքին խորապես տարբերվում է՝ կախված հրատարակությունից: Հեղինակ Մերի Մըք Դոնա Մըրֆին, հավաքագրելով մի շարք հեղինակների և հանրային դեպքերի կարծիքները «Ծաղրասարյակ սպանելը» վեպի շուրջ, գիրքն անվանել է «ապշեցուցիչ ֆենոմեն»[2]: 2006 թ.-ին բրիտանացի գրադարանավարները համարում էին, որ սա Աստվածաշնչից հետո այն գիրքն է, որը յուրաքանչյուր չափահաս մարդ պետք է ընթերցի նախքան մահանալը: Վեպի հիման վրա 1962 թ.-ին ռեժիսոր Ռոբերտ Միլիգան նկարահանվեց համանուն ֆիլմ, որը արժանացել է երեք Օսկարի:

«Ծաղրասարյակ սպանելը» Հարփըր Լիի հրատարակած միակ գիրքն էր, նախքան «Գնա՛, պահակ կանգնի՛ր»-ը, որը «Ծաղրասարյակ սպանելը» վեպի նախնական տարբերակն է: Այն լույս տեսավ 2015 թ.-ի հուլիսի 14-ին: Լին շարունակում էր հարստացնել իր գործերի թիվը նախքան իր մահը՝ 2016 թ.-ի փետրվարը, չնայած այն փաստին, որ 1964 թ.-ից հրաժարվել էր անձնական գործերի ցանկացած հրատարակությունից:

Վեպը հայերեն թարգմանվել է երկու անգամ՝ ռուսերեն թարգմանությունից (հրատարակվել է 1965 թ.[3]) և անգլերենից (հրատարակվել է 2015 թ.-ին[4][5]

Ընդհանուր սյուժեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վեպի գործողությունները տեղի են ունենում 1933-1935 թթ. Մեծ ճգնաժամի տարիներին Ալաբամա նահանգի մտացածին «հոգնած հին քաղաքում»՝ Մեյքոմում: Վեպի գլխավոր հերոսուհին Ջին Լուիզ Ֆինչն (Սրաչուկ) է, ով ապրում է իր մեծ եղբոր՝ Ջիմի և այրիացած հոր՝ Աթիքըսի հետ, ով միջին տարիքի իրավաբան է: Ջիմն ու Սրաչուկը ընկերանում են մի տղայի հետ, որի անունը Դիլ էր, ով ամեն ամառ իր հորաքրոջ հետ այցելում է Մեյքոմ: Երեք երեխաները վախեցած և ահաբեկված են իրենց մեկուսացած հարևանից՝ Արթուր «Բոբո» Ռադլիից: Մեյքոմի մեծահասակները անվստահությամբ են խոսում տղայի մասին, իսկ շատերը նրան տարիներով չեն տեսել: Երեխաները լրացնում են մեկը մյուսի պատկերացումները՝ կապված տղայի արտաքինի, նրա փակված լինելու պատճառների մասին, ասեկոսեներով և նրանց հասած տարբեր շշուկներով և պարբերաբար նոր միջոցներ են երևակայում՝ տնից նրան դուրս հանելու: Դիլի հետ երկու ամառ ընկերակցելուց հետո Ջիմը և Սրաչուկը նկատում են, որ Ռադլիների տան մոտակայքում գտնվող ծառի փչակում իրենց համար մշտապես նվերներ են հայտնվում: Մի քանի անգամ խորհրդավոր Բոբոն մտերմության տարբեր ակնարկներ է անում, սակայն, երեխաներին՝ ոչ մի անգամ նրանց աչքին անձամբ չի երևում:

Դատավոր Թեյլըրը Աթիքըսին նշանակում է Թոմ Ռոբինսընի պաշտպանյալ՝ մի սևամորթ տղամարդու, ով մեղադրվում է երիտասարդ սպիտակամորթ աղջկան՝ Մեյալա Յուըլին, բռնաբարելու մեջ: Չնայած մի շարք մեյքոմցիների անհամաձայնությանը՝ Աթիքըսը համաձայնեց պաշտպանել Թոմին՝ պատրաստ լինելով՝ անելու անհնարինը: Աթիքըսի գործողությունների պատճառով մյուս երեխաները անընդհատ ծաղրում են Ջիմին ու Սրաչուկին՝ նրանց հորն անվանելով «նեգրասեր»: Սրաչուկը մշտապես փորձում է պաշտպանել հոր պատիվը, չնայած որ վերջինիս խոստանում է զերծ մնալ վիճաբանություններից: Աթիքըսը առերեսվում է մի խումբ մարդկանց, ովքեր փորձում են հաշվեհարդար տեսնել Թոմի հետ: Վտանգը կանխվում է այն ժամանակ, երբ Սրաչուկը, Ջիմը և Դիլը ամաչեցնում են ամբոխին այն աստիճան, որ այն ցրվում է՝ ստիպելով հավաքվածներին նայել դեպքերին Աթիքըսի և Թոմի տեսանկյունից:

Աթիքըսը չէր ուզում, որ երեխաները ներկա գտնվեն Թոմի դատավարությանը: Հիմնական հարթակում ոչ մի տեղ չկար. այդ պատճառով Վերապատվելի Սայքսի առաջարկությամբ Ջիմը, Դիլը և Սրաչուկը դիտում են այն գունավոր հարթակից: Աթիքըսը պարզում է, որ տուժողներ Մեյալա և Բոբ Յուըլները, ով հայտնի հարբեցող էր քաղաքում, ստում են: Նաև պարզ է դառնում, որ ընկերներ չունեցող Մեյալան սեռական ոտնձգություններ է կատարել Թոմի նկատմամբ, և նրա հայրը, տեսնելով այդ ամենը, ծեծի է ենթարկել նրան: Չնայած Թոմի անմեղության ակնհայտ ապացույցների՝ ատենակալները մեղադրում են վերջինիս: Ջիմի, ինչպես նաև Աթիքըսի՝ արդարության նկատմամբ հավատը մարում է, երբ բանտում գտնվող Թոմը փախուստի փորձ կատարելիս սպանվում է:

Չնայած Թոմը մեղավոր ճանաչվեց, այնուամենայնիվ Աթիքըսի փաստերը այնքան վառ էին, որ Բոբ Յուըլը դատավարության ողջ ընթացքում նվաստանում է՝ կորցնելով վստահության վերջին ծվենը: Յուըլը խոստանում է վրեժ լուծել. նա թքում է Աթիքըսի դեմքին, փորձում է ներխուժել դատավորի տուն, սպառնում է Թոմի այրուն, և վերջապես, հարձակվում է անպաշտպան Ջիմի ու Սրաչուկի վրա, ովքեր մութ գիշերով տուն էին վերադառնում Հելոուինյան տոնահանդեսից հետո: Պայքարի ընթացքում Ջիմի թևը կոտրվում է, բայց խառնաշփոթի ժամանակ ինչ-որ մեկը հայտնվում և փրկում է երեխաներին: Խորհրդավոր տղան Ջիմին տանում է տուն, որտեղ Սրաչուկը պարզում է, որ այն Բոբո Ռադլին է:

Շերիֆ Թեյթը ժամանում և բացահայտում է, որ կռվի ընթացքում մահացել է Բոբ Յուըլը: Աթիքըսը և Թեյթը վիճում են այն բանի շուրջ, թե ով է իրականում սպանել Յուըլին. Աթիքըսը կարծում էր, որ մահվան համար պատասխանատու է Ջիմը, մինչդեռ Թեյթը կարծում էր, որ պատասխանատուն Բոբո Ռադլին է: Աթիքըսը ի վերջո ընդունում է շերիֆի պատմությունը և ընդունում է, որ Յուըլը պարզապես ընկել է սեփական դանակի վրա և մահացել: Բոբոն խնդրում է Սրաչուկին իրեն ուղեկցել մինչև տուն, որտեղ նա, ցտեսություն ասելով, կրկին անհետանում է: Կանգնելով Ռադլիների մուտքի մոտ՝ Սրաչուկը պատկեարցնում է կյանքը Բոբոյի տեսանկյունից և զղջում է, որ նրանք երբևէ չեն փոխհատուցել իրենց տրված նվերների համար, որոնք Բոբոն թողնում էր ծառի փչակում:

Ինքնակենսագրական տարրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լին նշել է, որ «Ծաղրասարյակ սպանելը» ինքնակենսագրություն չէ, այն պարզապես մի օրինակ է, թե ինչպես պետք է հեղինակը գրի իր իմացածի մասին, ընդ որում գրի ճշմարտացիորեն: Այնուամենայնիվ, Լիի կյանքից որոշ մարդիկ և դեպքեր համընկնում են Սրաչուկի կյանքին: Լիի հայրը՝ Ամասա Քոլմեն Լին, Աթիքըս Ֆինչի նման մի իրավաբան էր, ով 1919-ին պաշտպանում էր երկու սևամորթների, ովքեր մեղադրվում էին սպանության մեջ: Դատապարտվելուց հետո նրանց կախաղան են բարձրացնում և խոշտանգում: Նա այլևս չի փորձում մասնակցել քրեական այլ գործերի: Լիի հայրը նաև Մոնրովիլ թերթի խմբագիրն ու հրատարակիչն էր: Ի տարբերություն Աթիքըսի՝ ռասայականությանը կողմնակից լինելով՝ նա կյանքի վերջին տարիներին ավելի լիբերալ է դառնում: Չնայած Սրաչուկի մայրը մահանում է, երբ նա դեռ երեխա էր, Լիի մայրը՝ Ֆրանչես Քանինգհամ Ֆինչը, մահացավ, երբ Լին արդեն 25 տարեկան էր: Լին ուներ մեկ եղբայր՝ Էդվինը, ով ինչպես Ջիմը, չորս տարի մեծ էր քրոջից: Ինչպես վեպում է, ամեն օր նրանց տուն էր գալիս սևամորթ մի կին, ով հոգ էր տանում Լիերի ընտանիքի և տան մասին:

Դիլի կերպարի համար հիմք է ծառայում Լիի մանկության ընկեր Թրումըն Կապոտեն: Ինչպես Դիլն էր բնակվում Ֆինչերի հարևանությամբ, այնպես էլ Կապոտեն իր հորաքրոջ հետ ամառները անցկացնում էր Լիերի հարևանությամբ, երբ իր մայրը մեկնում էր Նյու Յորք: Ինչպես և Դիլը, Կապոտեն վառ երևակայություն և սահմռկեցուցիչ պատմությունների մեծ տաղանդ ուներ: Լին կռվարար աղջիկ էր, ով շատ շուտ էր բռնկվում և վիճում, իսկ Կապոտեին ծաղրում էին իր առաջադեմ և ոչ առօրյա բառապաշարի համար: Նրանք պարբերաբար պատմություններ էին հորինում, որոնք Լիի հայրը տպագրության էր տալիս Անդըրվուդ հրատարակչական ընկերությունում: Նրանք լավ ընկերներ են դառնում, երբ երկուսն էլ առանձնանում են իրենց հասակակիցներից:

Այն փողոցում, որտեղ ապրում էին Լիերը, կար մի ընտանիք, որոնց տունը մշտապես փակ էր. սա հիմք է հանդիսացել Ռադլիների կերպարների ձևավորման համար: Այդ ընտանիքի որդին մի շարք օրինախախտությունների մեջ է մեղադրվում, որի պատճառով ընտանիքի հայրը նրան 24 տարի փակի տակ է պահում, մինչև վերջինիս մասին մոռանում են: Նա մահանում է 1952 թ.-ին:

Թոմ Ռոբինսընի կերպարի ծագումը այնքան էլ պարզ չէ, չնայած շատերը նշում են, որ Լին ստեղծել է այն՝ իր աչքի առաջ ունենալով մի շարք օրինակներ: Երբ նա 10 տարեկան էր, Մոնրովիլի շրջակայքում մի սպիտակամորթ կին մեղադրում էր մի սևամորթ տղամարդու՝ Ուոլթեր Լեթին, բռնաբարության մեջ: Պատմությունը և դատավարությունը ներկայացված էր Լիի հոր թերթում, որտեղ նշված էր, որ Լեթը մեղադրվում և մահապատժի է ենթարկվում: Սակայն նրա անմեղությունը ապացուցող մի շարք փաստարկների ի հայտ գալով՝ մահապատիժը փոխվում է ցմահ բանտարկության: Նա մահանում է թոքախտից 1937 թ.-ին: Որոշ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Ռոբինսընների պատմությունը արտացոլում է Սկոթսբորոյի տղաների հայտնի տխրահռչակ գործը, որտեղ 9 սևամորթ տղաներ մեղադրվում են երկու սպիտակամորթ կանանց բռնաբարելու մեջ չնչին ապացույցներ առկայության պարագայում: Սակայն 2005 թ.-ին Լին նշում է, որ կերպարը ստեղծելիս նա ավելի քիչ զգայացունց մի դեպք ուներ իր մտքում, չնայած որ Սկոթսբորոյի տղաների գործը նույնպես հարավային նախապաշարմունքների վառ ապացույց էր:

Ոճը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քննադատների և գրախոսների կողմից նշմարված ամենաուժեղ տարրը Լիի պատմելու տաղանդն է, որն ավելի վաղ Թայմ պարբերականում անվանվել էր «շոշափելի փայլ»: Մեկ տասնամյակ անց մեկ այլ գիտնական նշել է. «Հարփըր Լին պատմություն պատմելու ուշագրավ տաղանդ ունի: Նրա արվեստը տեսանելի է»: Լին միավորում է պատմողի երեխակայական արտահայտումները հասուն կնոջ արտահայտումների հետ՝ դիտարկելով իր շրջակայքը: Պատմողական այս ձևը հնարավորություն է տալիս ներկայացնել «սքանչելիորեն հորինված» մի պատմություն, որը զուգակցում է մանկական դիտարկումների պարզությունը թաքնված շաժառիթների և անվերապահորեն ընդունվող ավանդույթների հետևանքով ի հայտ եկած բարդ դեպքերին: Այնուամենայնիվ վերլուծաբանները տարբեր պատճառներով հաճախ հարցականի տակ են դնում Սրաչուկի գերբնական բառապաշարը և խորը ըմբռնումը: Շատերը նշում են որ Ջիմի և Սրաչուկի տարիքի երեխաները, հազիվ թե ըմբռնեն Թոմ Ռոբինսընի դատավարության ողջ ընթացքը, նրան սպառնացող դժվարությունները:

Վեպի ոճի և ողբերգական պատմությունում հումորի կիրառման մասին գրել են շատ հեղինակներ: Սանդեյ Թայմսը նշել է.«Այս գրքում կա թե՛ հումոր, թե՛ ողբերգություն. այն հույսի փխրուն ձայն է առ մարդկային բնույթը ու գրված է հրաշալի»: Սրաչուկի վարքագիծը և հարևանների մասին իր վաղահաս դիտարկումները ոգեշնչում են Դևիդ Կիպենին՝ նրան անվանելու «չափազանց զվարճալի»: Ժակլին Թավըրնիըր-Քորբինը նշում է, որ Լին, անդրադառնալով մի շարք բարդ հարցերի, օգտագործում է ծաղրանմանություն, սատիրա, հեգնանք՝ ներկայացնելու երեխայի դիտարկումները: Այն բանից հետո, երբ Դիլը խոստանում է Սրաչուկին ամուսնանալ իր հետ, սակայն ավելի շատ ժամանակ անցկացնում է իր եղբոր հետ, Սրաչուկը գտնում է, որ լավագույն տարբերակը սևեռել Դիլի ուշադրությունը իր վրա նրան ծեծի ենթարկելն է, որը նա անում է մի քանի անգամ: Սրաչուկի առաջին օրը դպրոցում կրթության նկատմամբ երգիծական վերաբերմունք է. նրա ուսուցչուհին ասում է, որ ինքը պետք է վերացնի ակն վնասը, որը իրեն պատճառել է Աթիքըսը՝ գրել և կարդալ սովորեցնելով, և պետք է դադարի հոր հետ ուսուցանելը: Լին ամենա ոչ զվարճալի պահերին օգտագործում է հեգնանք. օրինակ, երբ Ջիմը և Սրաչուկը փորձում են հասկանել, թե ինչպես կարող է Մեյքոմը ընդունել ռասայականությունը, սակայն հավասարության կոչեր անել հասարակության մնացյալ հատվածի համար: Սատիրան և հեգնանքը այն աստիճանի են օգտագործված, որ Թավըրնիըր-Քորբինը վեպի վերնագրի մեկնաբանության նոր տարբերակ է առաջարկել. նա գտնում է, որ Լին ծաղրում է կրթական և արդարադատության համակարգերը, և այն հասարակությունը, որտեղ նա ապրել է՝ հումորի միջոցով ցույց տալով իր անհավանաությունը դրանց նկատմամբ:

Ժանրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականագետները բնութագրում են վեպը և՛ որպես հարավային գոթական, և՛ որպես անցումային դաստիարակչական: Գրոտեսկը և Բոբո Ռադլիի ու նրա տան գերբնականին մոտ հատկանիշները, ռասայական անհավասարության տարրերը նովելին տալիս են գոթական աուրա: Լին օգտագործում է «գոթական» տերմինը՝ նկարագրելու Մեյքոմի դատարանի ճարտարապետությունը: Այնուամենայնիվ գրականագետները կասկածի տակ են դնում վեպի՝ հարավային գոթական ժանրին պատկանելը՝ նշելով, որ Բոբո Ռադլին փաստացի մարդկային էակ է իր պաշտպանական և բարյացակամ մոտեցումներով: Ավելին, Լին, շոշափելով այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են հարբեցողությունը, բռնաբարությունը, ռասայականությունը, գրում է իր փոքր քաղաքի մասին ավելի ռեալիստական մոտեցումներով, քան մելոդրամային: Նա իր կերպարների անձնական խնդիրները ներկայացնում է որպես լայնամասշտաբ խնդիրներ, որոնք բնորոշ են յուրաքանչյուր հասարակությանը:

Ջիմը և Սրաչուկը հասունանալով առերեսվում են իրականության բարդ խնդիրներին: Մեծանալով նրանք փորձում են պայքարել դասային և ռասայական արմատացած տարանջատումների դեմ: Վեպը, ընդհանուր առմամբ, պատկերում է այն բոլոր փոփոխությունները, որոնց առերեսվում է Ջիմը հասունանալով, սակայն այդ ամենին զուգընթաց պատկերում է նաև այն բոլոր դժվարությունները, որոնց հանդիպում է Սրաչուկը, ով՝ որպես աղջիկ, շատ հեռու է կանացիությունի և բարքերից:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. https://dx.doi.org/10.1353%2Fscu.2000.0030
  2. http://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2010/0707/Scout-Atticus-Boo
  3. Լի, Հարպեր, Սարյակ մի սպանիր..., ռուս. թարգմ.՝ Օ. Սանահյան, առաջաբ.՝ Ռ. Օռլովա, խմբ. Դ.Գ. Եսայան, Երևան, «Հայաստան» հրատ., 1965, 414 էջ:
  4. Հարփըր Լիի «Ծաղրասարյակ սպանելը…» վեպը բնագրից հայերեն է թարգմանվել
  5. Հարփըր Լի, Ծաղրասարյակ սպանելը..., «Զանգակ» — 416 էջ, ISBN 978-9939-68-368-3։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]