Դաստիարակչական վեպ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ջեյն Էյր՝ 1847 թվականի նույնանուն դաստիարակչական վեպի հերոսուհի

Դաստիարակչական վեպ (գեր. Bildungsroman ['bɪldʊŋs.ʁoˌmaːn]), վեպի տեսակ, որը տարածված է գերմանական Լուսավորության գրականության մեջ։ Դրա բովանդակությունը գլխավոր հերոսի հոգեբանական, բարոյական և սոցիալական ձևավորումն է։

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տերմինը ներկայացրել է բանասեր Կառլ Մորգենշտերնը 1820-ական թվականներին՝ «ձևավորվող» չափահաս մարդուն սահմանելու համար։ Տերմինը հայտնի է դարձել Վիլհելմ Դիլթայի 1870 թվականի հայտարարությունից հետո, որ Դաստիարակչական վեպի հիմքում ընկած է Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի «Վիլհելմ Մայստերի ուսմունքի տարիները» (1796) ստեղծագործությունը, որտեղ գլխավոր հերոսը ունի երկու խնդիր՝ ինքնաճանաչում և սոցիալականացում։ Ավելին, վեպի ձևը նման է ավելի վաղ ֆրանսիական փիլիսոփայական վեպերին, որոնցից են Վոլտերի «Կանդիդա» (1759) և Ժան-Ժակ Ռուսոյի «Էմիլյա» վեպերը։

XIX-XX դարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XIX դարի գրականության մեջ դաստիարակչական վեպի դասական օրինակներ տվել են Չարլզ ԴիքենսըԴավիթ Կոպպերֆիլդ», 1849), Գյուստավ Ֆլոբերը («Զգացմունքների դաստիարակում», 1869), Իվան Գոնչարովը («Սովորական պատմություն», 1847), Ֆեոդոր ԴոստոևսկինՆետոչկա Նեզվանովա», 1849; «Դեռահասը», 1875)։

Հետպատերազմյան շրջանում դաստիարակչական վեպը վերակենդանացել է և նոր հռչակ ձեռք բերել։ Համաշխարհային ռեզոնանս են ստացել պատերազմյան և հետպատերազմյան շրջանում պատանիների հասունացման մասին այնպիսի գրքեր, ինչպիսիք են Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջերի «Տարեկանի արտում՝ անդունդի եզրին» և Գյունտեր Գրասի «Դաժան թմբուկ» գրքերը։

Ենթաժանրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականագիտությունում առանձնանում են հետևյալ ժանրի տարբեր տեսակներ, մասնավորապես՝ դաստիարակչական արկածային վեպ (Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոնի «Գանձերի կղզին», Ռեդյարդ Քիփլինգի «Համարձակ կապիտանները», Մարկ Տվենի «Հեքլբերի Ֆիննի արկածները», Վենիամին Կավերինի «Երկու կապիտաններ») և «գեղարվեստական վեպ»՝ Künstlerroman («Նկարչի դիմանկարը պատանեկության ժամանակ», «Արսենևի կյանքը», «Ձիրք»)։ 1830-ական թվականներինն դաստիարակչական վեպում առանձնանում է կարիերայի վեպը, որին հետևում է երիտասարդ Ժուլիեն Սորելի և Էժեն դե Ռաստինյակի բարոյական էվոլյուցիան։

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ պատմաբան և հրապարակախոս Կոդի Դելիստրեյթիի (անգլ. Cody Delistraty), այս ժանրի գրական ստեղծագործությունները հնարավորություն են տալիս մեկընդմիշտ գտնել սեփական «ես»-ը, որը թաքցնված է մարդու ներսում, մինչդեռ այդ «ես»-ը անընդհատ փոխվում է։ Չափահաս տարիքում սեփական «ես»-ը գտնելու հավատը կեղծ է, քանի որ «ես գտա ինձ» հասկացողությունը ողջ կյանքի ընթացքում կայուն չէ։ Ժամանակակից հոգեբանությունը աջակցում է անհատականության փուլային զարգացման գաղափարը, հասունացման և սեփական փորձի կուտակման փոփոխականությունը (փոփոխական, անկայուն «ես»)[1]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «The coming-of-age con» 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]