Խոսե Օրտեգա ի Գասետ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Խոսե Օրտեգա ի Գասետ
José Ortega y Gassetև
Jose Ortega y Gasset.jpg
Ծնվել է մայիսի 9, 1883({{padleft:1883|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})[1][2][3] Մադրիդ, Իսպանիա[4]
Մահացել է հոկտեմբերի 18, 1955({{padleft:1955|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:18|2|0}})[1][2][3] (72 տարեկանում) Մադրիդ, Իսպանիա
Գերեզման San Isidro Cemetery
Բնակության վայր(եր) Q26837594?[5]
Քաղաքացիություն Իսպանիա
Ազգություն Իսպանացի
Մասնագիտություն փիլիսոփա, մանկավարժ, գրող, համալսարանի պրոֆեսոր, սոցիոլոգ, մաթեմատիկոս, գրական քննադատ և հրապարակախոս
Հաստատություն(ներ) Universidad Central
Գործունեության ոլորտ փիլիսոփայություն
Պաշտոն(ներ) Member of the Cortes republicanas[6]
Անդամակցություն Royal Academy of Moral and Political Sciences, Բավարիայի գեղարվեստի ակադեմիա և Թագավորական Գալիսիական ակադեմիա
Ալմա մատեր Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին իսպաներեն
Պարգևներ Goethe Plaque of the City of Frankfurt
Կուսակցություն Q8191786?
Ամուսին(ներ) Rosa Spottorno Topete
Երեխա(ներ) José Ortega Spottorno[7] և Soledad Ortega Spottorno
Հայր José Ortega Munilla
José Ortega y Gasset Վիքիպահեստում

Խոսե Օրտեգա ի Գասսետը (Մադրիր,1883թ. մայիսի 9 - 1955թ. հոկտեմբերի 18) իննհարյուրականների շարժման իսպանացի փիլիսոփա և էսսեիստ է, պերսպեկտիվիզմի և կենսական բանականության՝ ռացիոնալիզմի տեսությունների գլխավոր ներկայացուցիչ:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է մայրաքաղաքի բարձր բուրժուազիայի շրջանակին պատկանող մադրիդյան մի ընտանիքում: Ծնողներն էին Խոսե Օրտեգա Մունիյան և Դոլորես Գասսետ Չինչիյան: 1891-1897թթ. սովորել է նախ Գաոնայի ինստիտուտում, իսկ ավելի ուշ՝ Սուրբ Ստանսիլավ դե Կոստկայի քրիստոնեական քոլեջում, երկուսն էլ՝ Մալագայում: Մայրական կողմի պապը՝ Էդուարդո Գասսետ ի Արտիմեն, հիմնել էր El Imparcial (Անաչառ) պարբերականը, որը հետո ղեկավարում էր իր հայրը: Այսպիսով՝ Օրտեգա ի Գասսետը մեծանում է կիրթ միջավայրում, շատ կապվում թերթի ու քաղաքականության աշխարհին:

Համալսարանական շրջանը սկսվում է Բիլբաոյի Դեուստոյի համալսարան ընդունվելով (1897-1898թթ.) և շարորնակվում է Մադրիդի համալսարանի Փիլիսոփայության ու գրչության ֆակուլտետում (1898-1904թթ.):

Հազարական թվականների ահաբելչությունները. մի լեգենդի քննադատություն (Los terrores del año mil. Crítica de una leyenda.) աշխատության շնորհիվ ստանում է Մադրիսի համալսարանի դոկտորի կոչում (1904թ.): 1905-1907թթ. սովորում է Գերմանիայում՝ Լայպցիգ, Նյուրեմբերգ, Քյոլն, Բեռլին և հատկապես՝ Մարբուրգ: Այս վերջին քաղաքում ազդվում է Հերման Կոհենի և Պոլ Նատորպի նեոկանտիզմով:

Իսպանիա վերադառնալով նշանակվում է Մադրիդի բարձրագույն դպրոցի հոգեբանության, տրամաբանության և էթիկայի դասախոս (1909թ.), իսկ 1910թ. հոկտեմբերին ստանում է Կենտրոնական համալսարանի մետաֆիզիկայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը, որը թափուր էր մնացել Նիկոլաս Սալմերոնի մահվանից հետո:

1910թ. ամուսնանում է Ռոզա Սպոտտորնոյի հետ (1884-1980թթ.): 1911թ. ծնվում է առաջին որդին՝ Միգել Օրտեգա Սպոտտորնոն, որը բժիշկ է դառնում: 1914թ. Մադրիդում ծնվում է նրա դուստրը՝ Սոլեդադ Օրտեգա Սպոտտորնոն, որը 1978թ. հիմնում է Խոսե Օրտեգա ի Գասսետ հիմնադրամը: 1916թ. ծվում է նրա Խոսե Օրտեգա Սոպտտորնո որդին, որը գյուղատնտես-ինժեներ էր ու El País թերթի հիմնադիրը:

1915թ. դառնում է España շաբաթաթերթի առաջին տնօրենը, իսկ 1917թ.՝ El Sol օրաթերթի ներդրողներից մեկը, որտեղ ֆոլետոնների տեսքով երկու կարևոր ստեղծագործություն է տպագրում՝ Անողնաշար Իսպանիա և Զանգվածների ապստամբությունը: 1923թ. հիմնում է Revista de Occidente -ն (Արևմուտքի ամսագիր), որի տնօրենն է լինում մինչև 1936թ.: Այս հրատարակչություն խթան է հանդիսանում այնպիսի մարդկանց փիլիսոփայական ու գիտական կարևոր աշխատությունների թարգմանությունների ու մեկնաբանությունների համար, ինչպիսիք են Օսվալդ Շպենգլերը, Էդմոն Հասսեռլը, Գեորգ Զիմմելը, Յակոբ ֆոն Իքսկյուլը, Հայնց Հայմսոթը, Ֆրանց Բրենտանոն, Էռնստ Մյուլլերը, Ալեքսանդր Պֆանդերը, Բերթրանդ Ռասսելը և ուրիշներ:

1910թ. նոյեմբերի 15ից Օրտեգա ի Գասսետը հիմնում է Մադրիդի դպրոցը, երբ փիլիսոփայության ամբիոնի վարիչ է դառնում, և ինչպես մեկնաբանում է Խոսե Գաոսը՝ Օրտեգայի հետ հոգևոր կապ ունեցող մի շարք մարդկանց աջակցության շնորհիվ, որոնց հետ կապ ուներ խմբագրական կենտրոններում, որոնք ինքն էր հիմնել: Նամակագրական կապ է հաստատում Մարի դե Մաեստուի, Ֆերնանդո Վելայի (Revista de Occidente-ի քարտուղարը), Խոսե Մարտինես Ռուիս Ասորինի, Ֆրանսիսկո Խիների, Միգել դե Ունամունոյի, Պիո Բարոխայի և շատ ուրիշների հետ: Այս շրջանում նաև ստեղծում է տերտուլիաներ՝ հավաքույթներ Գրանխա Էլ Էնար սրճարանում:

Durante la II República es elegido diputado por la provincia de León con la Agrupación al Servicio de la República. En el debate de totalidad del proyecto de la Comisión de Constitución celebrado entre los días 27 de agosto y 9 de septiembre de 1931 intervino como portavoz del grupo parlamentario de la Agrupación para decir que «nuestro grupo siente una alta estimación por el proyecto que esa Comisión ha redactado» («hay en este proyecto auténtico pensamiento democrático, sentido de responsabilidad democrática», añadirá más adelante) pero advirtiendo a continuación que «esa tan certera Constitución ha sido mechada con unos cuantos cartuchos detonantes, introducidos arbitrariamente por el espíritu de propaganda o por la incontinencia del utopismo». Entre esos «cartuchos detonantes» destacó dos, la forma como se había resuelto la cuestión regional («Si la Constitución crea desde luego la organización de España en regiones, ya no será la España una, quien se encuentre frente a frente de dos o tres regiones indóciles, sino que serán las regiones entre sí quienes se enfrenten, pudiendo de esta suerte cernirse majestuoso sobre sus diferencias el Poder nacional, integral, estatal y único soberano. Contemplad la diferencia de una solución y de otra») y la cuestión religiosa («el artículo donde la Constitución legisla sobre la Iglesia» le parece «de gran improcedencia») propugnando en su lugar «que la Iglesia, en la Constitución, aparezca situada en una forma algo parecida a lo que los juristas llaman una Corporación de Derecho público que permita al Estado conservar jurisdicción sobre su temporalidad»).

Permaneció en el escaño durante un año, tras criticar públicamente el curso que la República tomaba en su célebre discurso conocido como «Rectificación de la República» de diciembre de 1931.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]