Լուսնի` Երկրին ուղղված կողմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լուսնի տեսքը Երկրից

Լուսնի` Երկրին ուղղված կողմ, Լուսնի մակերևույթի այն մասը, որը տեսանելի է Երկրից:

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն բանի հետևանքով, որ Երկրի` իր առանցքի շուրջը պտույտի ու Լուսնի` Երկրի շուրջը պտույտի շրջանները համընկնում են, Երկրից տեսանելի է Լուսնի միայն մեկ կիսագունդը: Այս սինքրոն պտույտի պատճառը Երկրի մակընթացային ուժերի ազդեցությունն է Լուսնի զանգվածի վրա[1]:

Լիբրացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսնի լիբրացիա

Լուսնի պտույտները իր առանցքի և Երկրի շուրջ համընկնում են ոչ կատարելապես: Երկրի շուրջ Լուսինը պտտվում է փոփոխական անկյունային արագությամբ Լուսնի ուղեծրի էքսցենտրիսիտետի հետևանքով (Կեպլերի երկրորդ օրենք): Լուսնածրի երկրամերձ կետում շարժումն ավելի արագ է, իսկ գագաթնակետում` դանդաղ: Սակայն Լուսնի պտույտը սեփական առանցքի նկատմամբ հավասարաչափ է: Դա թույլ է տալիս Երկրից տեսնել Լուսնի հակառակ կողմի արևմտյան ու արևելյան ծայրակետերը: Այս երևույթը կոչվում է երկայնության օպտիկական լիբրացիա (արբանյակի դանդաղ տատանում): Գոյություն ունի լայնության օպտիկական լիբրացիա ևս. Լուսնի պտույտի առանցքը ճիշտ ուղղահայաց չէ նրա ուղեծրի հարթությանը, այդ պատճառով ամիսը մեկ անգամ Երկրից տեսանելի է լինում Լուսնի հակառակ կողմի հյուսիսային և կես ամիս անց` հարավային կողմը: Այս երևույթների ամբողջությունը թույլ է տալիս Երկրից դիտել Լուսնի մակերևույթի 59 %-ը:

Գոյություն ունի նաև ֆիզիկական լիբրացիա, որը պայմանավորված է արբանյակի տատանումով` կապված միջուկի զանգվածի կենտրոնի խառնման, ինչպես նաև Երկրի կողմից մակընթացային ուժերի գործունեության հետ: Ֆիզիկական այս լիբրացիայի մեծությունը 0.02° է երկայնությամբ 1 տարվա ընթացքում և 0.04° լայնությամբ 6 տարվա ընթացքում:

Ռելիեֆ և մակերևույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև 1959 թվականը, երբ առաջին անգամ լուսանկարվել է Լուսնի հակառակ կողմը, լուսնագրությունը զբաղվել է միայն տեսանելի կողմով: Քանի որ Լուսնի մակերևույթի հիմնական դետալները կարելի է դիտել անզեն աչքով, նրա քարտեզագրումը հիմնադրվել է վաղուց, իսկ 17-րդ դարում աստղադիտակի գյուտից հետո լուսնագրությունը նոր մակարդակի է բարձրացել: 1651 թվականին իտալացի աստղագետ Ջովանի Ռիչոլին Լուսնի մակերևույթի շատ դետալների անվանումներ է տվել, որոնցից շատերը գործածվում են մինչ օրս:

Երկրից կարելի է տեսնել Լուսնի տարբեր գոյացություններ` ծովեր, խառնարաններ, լեռներ, լեռնաշղթաներ, կիրճեր:

Լուսնի ծովեր են կոչվում մութ հատվածները, որոնք համեմատաբար հարթ հատվածներ են` ծածկված սառած լավայով: Ի տարբերություն դրանց` Լուսնի «մայրցամաքները» լուսավոր են` պատված բազմաթիվ խառնարաններով: Ծովերը բաժանվում են օվկիանոսների, ծովերի, լճերի, ծոցերի ու ճահիճների: Լուսնի տեսանելի կողմում ծովերն ավելի շատ են, քան հակառակ կողմում (21 ծով, մեկ օվկիանոս, 16 լիճ, իսկ հակառակ կողմում` 2 ծով, 3 լիճ), և դրանք ավելի մեծ չափեր ունեն: Հնարավոր է, այդ տարբերության պատճառով Լուսինը մի կողմով է ուղղված Երկրին:

Լուսնի` ձգողության արագացման քարտեզը երկայնության ուղղումով. ձախից` Լուսնի` Երկրից տեսանելի կողմն է, աջից` Լուսնի հակառակ կողմը:

Լուսնի խառնարանների ճնշող մեծամասնությունը երկնաքարերի հետ բախման արդյունք են: Խառնարանների մեծ մասը անվանված է նշանավոր հետազոտողների պատվին` Տիխո Բրահե, Կոպեռնիկոս, Պտղոմեոս: Լուսնի` Երկրից տեսանելի կողմում խառնարաններն ավելի քիչ են, քան հակառակ կողմում, բայց միևնույն է, դրանք չափազանց շատ են. մոտ 300.000 խառնարան մեկ կիլոմետրից մեծ տրամագիծ ունի, և 234 խառնարան` 100 կմ-ից մեծ տրամագիծ[2]: Այս կողմում է գտնվում մեծությամբ երկրորդ խառնարանը` Անձրևների ծովը, որի տրամագիծը 1200-1300 կմ է[3]:

Լուսնի մայրցամաքներում կան լեռնաշղթաներ, որոնք հիմնականում տեղակայված են «ծովերի» ափերի երկայնքով: Լուսնի լեռնաշղթաներն անվանվել են Երկրի լեռնաշղթաների անուններով` Ապենիններ, Կովկաս, Ալպեր, Ալթայ:

Արբանյակներից ստացված տեղեկությունների համաձայն` Լուսնի երկու կողմերն էլ ունեն ձգողական անոմալիաներ, սակայն եթե հակառակ կողմում քաոսային կերպով ցրված են ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական անոմալիաներ, ապա տեսանելի կողմում առավելապես խոշոր դրական անոմալիաներն են` մասկոնները[4]: Դրանք ցրված են մի քանի ծովերի սահմաններում և ստեղծվում են ծովային խիտ լավայով:

Որոշ հետազոտությունների համաձայն` ծովերի լավային ծածկույթը Լուսնի տեսանելի կողմում շատ ավելի հին է, քան հակառակ կողմում. դրանց տարիքային տարբերությունը կարող է հասնել մինչև կես միլիարդ տարվա[5]:

Դիրքը երկնքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ ավանդական աստղադիտակները ցույց էին տալիս շրջված պատկեր, Լուսնի քարտեզները նույնպես շրջված էին պատկերում: Ընդ որում, արևելյան անվանում էին Լուսնի սկավառակի եզրը, որն ամենամոտն էր Լուսնի ծագմանը Երկրի երկնքում, իսկ արևմտյան եզրը` Լուսնի մայրամուտի ամենամոտ կետը: 1961 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը որոշում է կայացրել ընդունել վերոնշյալ համակարգից կողմերը արևելք փոխելու համապատասխան աշխարհագրական համակարգը: Այդպիսով, Երկրի հյուսիսային լայնություններում տեսանելի կողմի արևելքը (Առատության ծով) տեսանելի է աջից, արևմուտքը (Փոթորիկների օվկիանոս)` ձախից, հյուսիսը` վերևից, հարավը` ներքևից:

Լուսնի ճիշտ կողմնորոշումը երկնքում կախված է դիտողի` աշխարհագրական լայնությունում գտնվելուց և Լուսնի ծագումից:

  • Արկտիկայում Լուսինը երկնքում տեսանելի է հյուսիսային բևեռով վերև, ինչպես ժամանակակից քարտեզում է:
  • Չափավոր հյուսիսային լայնություններում (Եվրոպա, Ասիայի մի մաս, Հյուսիսային Ամերիկա) Լուսինը ծագում է հյուսիսարևելյան եզրը դեպի վեր (Ճգնաժամների ծով), տեսանելի է, ինչպես քարտեզում կուլմինացիայի պահին և մայր է մտնում հյուսիսարևմտյան եզրը (Անձրևների ծով) դեպի վեր:
  • Հասարակածային լայնություններում Լուսինը ծագում է արևելյան եզրը (Առատության ծով) դեպի վեր և մայր է մտնում արևմտյան եզրը (Փոթորիկների ծով) դեպի վեր:
  • Չափավոր հարավային լայնություններում Լուսինը ծագում է հարավարևելյան եզրը (Նեկտարի ծով) դեպի վեր, տեսանելի է հարավային բևեռը դեպի վեր կուլմինացիայի պահին և մայր է մտնում հարավարևմտյան եզրը (Խոնավության ծով) դեպի վեր:
  • Անտարկտիդայում Լուսինը տեսանելի է երկնքում հարավային բևեռը դեպի վեր, այսինքն` ժամանակակից քարտեզի նկատմամբ շրջված դիրքով:

Լուսնի փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսնի մակերևույթը ցրում է նրա վրա ընկնող արևային լույսը: Լուսնի լուսավորված մակերևույթի ուրվագծերի փոփոխությունը ստացել է Լուսնի փուլեր անվանումը: Ուղեծրային շարժման ժամանակ փոփոխվում են Երկրի, Լուսնի և Արևի փոխադարձ դիրքերը, և Երկրից երևացող լուսաբաժանի գիծը տեղափոխվում է Լուսնի` Երկրից տեսանելի կողմը, ինչով էլ պայմանավորված է նրա տեսքի փոփոխությունը:

Կարճաժամկետ լուսնային երևույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսնի` Երկրից տեսանելի կողմում հնագույն ժամանակներից ի վեր դիտարկվում են ոչ տևական տեղային անոմալիաներ, որոնցից ոչ բոլորն են ներկա պահին գիտական բացատրություն ստացել:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Chu A., Paech W., Weigand M. Craters // The Cambridge Photographic Moon Atlas. — Cambridge University Press, 2012. — P. 18. — ISBN 9781107019737 — doi:10.1017/CBO9781139095709.036
  2. Neumann G. A., Zuber M. T., Wieczorek M. A. և այլք: (2015)։ «Lunar impact basins revealed by Gravity Recovery and Interior Laboratory measurements»։ Science Advances 1 (9)։ doi:10.1126/sciadv.1500852  (Supplements)
  3. Wood C. A. (2004-08-14)։ «Impact Basin Database»։ lpod.org։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-08-07-ին։ Վերցված է 2016-01-30 
  4. Темная сторона Луны / Science-блог / Архив / Блоги / Newslab.Ru
  5. Новости: Невидимая сторона Луны моложе видимой