Ինգե Լեհման

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ինգե Լեհման
Inge Lehmann
Ծնվել էմայիսի 13, 1888(1888-05-13)[1][2][3]
Կոպենհագեն, Դանիա[4] կամ Østerbro, Կոպենհագեն, Մայրաքաղաքային տարածաշրջան, Դանիա, Դանիա[5]
Մահացել էփետրվարի 21, 1993(1993-02-21)[1][2][3] (104 տարեկանում)
Կոպենհագեն, Դանիա[5]
ԳերեզմանՀյորսհոլմի գերեզմանատուն
ՔաղաքացիությունFlag of Denmark.svg Դանիա[4]
Մասնագիտություներկրաշարժագետ, երկրաբան և գեոդեզիստ
Հաստատություն(ներ)Դանիայի գեոդեզիական ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտԵրկրաշարժագիտություն[4] և համալսարանի պրոֆեսոր
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն[6]
Ալմա մատերԿոպենհագենի համալսարան, Կոլումբիայի համալսարան[4] և Նյունհեմի քոլեջ[4]
ՊարգևներՈւիլյամ Բոուիի մեդալ[7] Թագեա Բրանդտ թոշակ Emil Wiechert Medal?[4] Կոլումբիայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր և Foreign Member of the Royal Society?
ՀայրԱլֆրեդ Լեհման[4] և Hello
Inge Lehmann Վիքիպահեստում

Ինգե Լեհման (13 մայիսի, 1888 – 21 փետրվարի, 1993), դանիացի սեյսմագետ և երկրաֆիզիկոս, Երկրի ներքին միջուկը հայտնաբերողը[8][9]։ 1936 թ., ելնելով առկա սեյսմիկ տվյալներից, տեսականորեն հայտնաբերել է, որ Երկրի միջուկը միասնական, հալված գնդոլորտ չէ, և որ գոյություն ունի Երկրի արտաքին միջուկից տարբեր ֆիզիկական հատկություններ ունեցող ներքին միջուկ։ Սեյսմագետները, որոնք չէին կարողանում աշխատող հիպոթեզ կառուցել երկրաշարժներից առաջացող և Երկրի ներսի որոշակի տիրույթում դանդաղող P-ալիքների դիտումների հիման վրա, արագ ընդունեցին Լեհմանի ենթադրությունը։

Կյանք և կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինգե Լեհմանը ծնվել և մեծացել է Կոպենհագենում։ Հայրը՝ Ալֆրեդ Ջորջ Լյուդվիգ Լեհմանը (1858-1921) փորձարար ֆիզիկոս էր։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է մանկավարժության մեջ առաջատար ավագ դպրոցում, որի տնօրենը Հաննա Ադլերն էր՝ Նիլս Բորի մորաքույրը[10][11]։ Ըստ Լեհմանի, հայրն ու Ադլերը ամենակարևոր ազդեցությունն են ունեցել իր մտավոր զարգացման մեջ։

Մաթեմատիկա սովորել է Կոպենհագենի համալսարանում և Քեմբրիջի համալսարանում, ինչն ընդհատվել է վատառողջության պատճառով[12]։ 1910-1911 թթ. մաթեմատիկայի ուսումնառությունը շարունակել է Նյունհամի քոլեջում։ 1911 թ., աշխատանքից ուժասպառ, վերադարձել է Քեմբրիջից, և մի որոշ ժամանակ հետաձգել աշխատանքը։ Լավ հաշվողական հմտություններ է զարգացրել ակտուար գրասենյակում, որտեղ աշխատում էր, և 1918 թ. վերադարձել է Կոպենհագենի համալսարան՝ կրթությունը շարունակելու։ Երկու տարի անց ստացել է ֆիզիկական գիտությունների և մաթեմատիկայի ակադեմիական գիտական աստիճան (Candidatus magisterii)։ 1923 թ. վերադառնալով Դանիա, Կոպենհագենի համալսարանում ստանձնել է վիճակագրության պրոֆեսոր Ջ. Ֆ. Ստեֆենսոնի օգնականի պաշտոնը[13]։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1925 թ. Լեհմանը դառնում է գեոդեզիստ Նիլս Էրիկ Նոռլունդի օգնականը։ 1928 թ. քննություն է հանձնում գեոդեզիայից (երկրաբաշխություն) և դառնում Դանիայի գեոդեզիական ինստիտուտի երկրաշարժագիտության բաժնի վարիչ։ Ինստիտուտի ղեկավարը Նոռլունդն էր։

Արտառոց «P» վերնագիրը կրող հոդվածում Լեհմանն առաջին անգամ ներկայացնում է P տիպի սեյսմիկ ալիքների սեփական մեկնաբանությունը և ցույց տալիս, որ Երկիրն ունի ներքին միջուկ[14]։ Երկու-երեք տարվա ընթացքում այս մեկնաբանությունը ընդունում են այլ սեյսմոլոգներ (Բենո Գուտենբերգը, Չարլզ Ֆրենսիս Ռիխտերը, Հարոլդ Ջեֆրիսը)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և Դանիայի բռնազավթումը գերմանական զորքերի կողմից Լեհմանին թույլ չեն տալիս շարունակել հետագա գիտահետազոտական աշխատանքները։

Մինչև թոշակի անցնելը վատանում են հարաբերություններն իր և գեոդեզիական ինստիտուտի անդամների միջև, ինչը հավանաբար պայմանավորված էր Լեհմանի անհանդուրժող բնավորությամբ[15]։ 1953 թվականին թոշակի է անցնում։ Մի քանի տարի անց տեղափոխվում է ԱՄՆ և համագործակցում ամերիկացի երկրագետներ Մորիս Յուինգի և Ֆրանկ Պրեսի հետ՝ հետազոտելով երկրակեղևը և վերին մանթիան։ Այս աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերում է 190-ից մինչև 250 կմ խորություններում ընկած մի այլ սեյսմիկ խզում (սեյսմիկ սահման), որը հիմա կրում է իր անունը (Լեհմանի խզում, Լեհմանի սահման)[16]։

Մահացել է 104 տարեկանում։ Թաղված է Հյորսհոլմի գերեզմանոցում՝ Մայրքաղաքային տարածաշրջանում։

Կոչումներ և պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշանակալի գիտական հայտնագործությունների համար Լեհմանը բազմաթիվ պարգևների է արժանացել, այդ թվում՝ Գորդոն Վուդի մրցանակ (1960), Էմիլ Վիխերտի մեդալ (1964), Գիտության և նամակների Դանիայի թագավորական ընկերության Ոսկի մեդալ (1965), գիտության, արվեստի կամ գրականության մեջ Դանիայում կանանց շնորհվող մրցանակ (Tagea Brandt Rejselegat, 1938-ին և 1967-ին)։ 1969 թ. ընտրվել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ[17], 1971 թ. ստացել է Ուիլյամ Բոուիի մեդալ (առաջին կինն է, որ ստացել է), 1977 թ.՝ Ամերիկայի սեյսմոլոգիական ընկերության մեդալ։ Դրանցից բացի, 1964 թ. Նյու-Յորքում նրան շնորհվել է Կոլումբիայի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում, իսկ 1968 թ. նույն կոչումը ստացել է Կոպենհագենի համալսարանից։ Բազմաթիվ գիտական ընկերությունների անդամ է։

1997 թ. Ամերիկայի երկրաֆիզիկոսների միությունը Ինգե Լեհմանի պատվին սահմանել է շքանշան՝ «Երկրի մանթիայի և միջուկի կազմության, բաղադրության և դինամիկայի ընկալման մեջ էական վաստակի համար»։

Լեհմանի անունով է կոչվել 5632 Ինգելեհման աստերոիդը։

Լեհմանի ծննդյան 127-ամյակի առթիվ Գուգլը դուդլ է նվիրել նրան[18][19]։

Գլխավոր հրապարակումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Lehmann, Inge (1936)։ P'. Publications du Bureau Central Séismologique International A14(3), S. 87–115

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 http://www.physics.ucla.edu/~cwp/articles/bolt.html
  2. 2,0 2,1 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 FemBio
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Ogilvie M. B. The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th CenturyRoutledge, 2003. — Vol. 2. — P. 766. — 798 p. — ISBN 978-1-135-96342-2
  5. 5,0 5,1 Bolt B. A. Inge Lehmann // Physics TodayMelville: AIP Publishing, 1994. — Vol. 47, Iss. 1. — P. 61–61. — ISSN 0031-9228; 1945-0699doi:10.1063/1.2808386
  6. https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Persons&dsqSearch=Code==%27NA5258%27&dsqCmd=Show.tcl
  7. Ogilvie M. B. The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th CenturyRoutledge, 2003. — Vol. 2. — P. 766–767. — 798 p. — ISBN 978-1-135-96342-2
  8. «Lehmann; Inge (1888–1993)»։ The Royal Society։ Վերցված է սեպտեմբերի 24, 2013 
  9. Bolt, Bruce A. (January 1994)։ «Obituary: Inge Lehmann»։ Physics Today 47 (1): 61։ Bibcode:1994PhT....47a..61B։ doi:10.1063/1.2808386 
  10. «WiP: Herstory: Spotlight Scientist: Inge Lehmann»։ Purdue University։ Վերցված է հոկտեմբերի 15, 2013 
  11. Knopoff Leon։ «Lehmann, Inge»։ UCLA։ Վերցված է հոկտեմբերի 15, 2013 
  12. Bolt Bruce։ «Inge Lehmann»։ UCLA։ Վերցված է հոկտեմբերի 15, 2013 
  13. Gillispie Charles։ Complete dictionary of scientific biography։ Detroit, Mich.: Charles Scribner's Sons։ էջ 234 
  14. Edmond A. Mathez։ Inge Lehmann: Discoverer of the Earth's Inner Core։ American Museum of Natural History։ Վերցված է 2010-11-28 
  15. Ольга Кузьмина (2015-05-13)։ «Инге Леманн. «Дошедшая до ядра»»։ Вечерняя Москва 
  16. The thickness is 220 km. William Lowrie (1997)։ Fundamentals of geophysics։ Cambridge University Press։ էջ 158։ ISBN 0-521-46728-4 
  17. «Fellowship of the Royal Society»։ Royal Society։ Վերցված է մայիսի 13, 2015 
  18. Gander Kashmira (մայիսի 12, 2015)։ «Inge Lehmann's 127th Birthday: Pioneering seismologist celebrated by Google Doodle»։ The Independent։ Վերցված է մայիսի 12, 2015 
  19. Kevin McSpadden (մայիսի 13, 2015)։ «New Google Doodle Honors Pioneering Seismologist Inge Lehmann»։ Time.com։ Վերցված է մայիսի 13, 2015