Երկրաշարժ Ռումինիայում (1802)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Երկրաշարժ Ռումինիայում
Տեսակերկրաշարժ
Տարեթիվ1802
Կոորդինատներ: 45°43′12.000000099996″ հս․ լ. 26°43′12.000000099996″ ավ. ե. / 45.72000000002777398° հս․. լ. 26.72000000002777753° ավ. ե. / 45.72000000002777398; 26.72000000002777753

Երկրաշարժ Ռումինիայի Վրանչի լեռներում, տեղի է ունեցել 1802 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Սուրբ Պարասկևի[1][2] օրը: Ռիխտերի սանդղակով 7,9 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժը եղել է երբևիցե Ռումինիայում[2] գրանցվածներից ամենաուժեղը և ամենաուժեղներից մեկը եվրոպական պատմության մեջ: Այն զգացվել է ավելի քան երկու միլիոն քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրա, Արևելյան Եվրոպայում և Բալկաններում, Սանկտ Պետերբուրգից մինչև Էգեյան ծով[3]:

Բուխարեստում երկրաշարժի ուժգնությունը Մերկալլի սանդղակով գնահատվում էր VIII-ІХ բալ[4]: Քանդվել են բազմաթիվ եկեղեցիների գմբեթների սրաձողերը, ավերվել է Կոտրոչենի եկեղեցին: Բազմաթիվ հրդեհներ առաջացան շրջված վառարանների պատճառով: Բուլղարիայի Ռուսե, Վառնա և Վիդին քաղաքները գրեթե ամբողջությանբ ավերվեցին[5]:

Հիմնական երկրաշարժին հետևեցին հետցնցումներ, որոնցից ամենաուժեղը 5,5 բալ ուժգնությամբ[6]:

Ավերածություններ և զոհեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական ցնցումները Բուխարեստում զգացվեցին կեսօրին, դրանք տևեցին 10 րոպե[7] և ավերվեցին քաղաքի համարյա բոլոր ծխնելույզները: Քանդվեցին բազմաթիվ պատմական հուշարձաններ, այդ թվում Սուրբ Նիկոլայի եկեղեցին և Կոտրոչենտի վանքը, Կոլցեյի 54 մետրանոց աշտարակը[8][9]: Հույն պատմաբան Գիոնիսի Ֆոտինոն հայտնում է, որ իշխան Կոնստանտին Իպսիլանտին ընտանիքով տեղափոխվեց Վակարեստի տաճար, քանի որ նրա պալատը բավականին վնասվել էր[1]: Չնայած հսկայական ավերածություններին, գրանցվել էր 4 մահվան դեպք, որոնցից երեքը հրեա կինը երեխայի հետ և մի թափառաշրջիկ վաճառական մահացել էին Կոլցեյի աշտարակի փլուզման հետևանքով[10]: Մահվան դեպքերը այդքան քիչ էին հավանաբար այն պատճառով, որ շենքերը իրարից հեռու էին կառուցված և նրանց միջև մեծ այգիներ և բակեր կային և ցնցումները մի շենքից մյուսին չէին անցնում, բացի այդ շինանյութերը թեթև էին[11]:

Յասիում փլուզվել էին իշխանական արքունիքի պատերը, քանդվել էին բազմաթիվ վանքեր և եկեղեցիների աշտարակներ: Սուչավայում փլուզվել էր հայկական եկեղեցու գմբեթի սրաձողը, իսկ Պաշկանի քաղաքում Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցու պատերին ճաքեր առաջացան: Երկրաշարժից տուժած մյուս վանական շինություններից են Ուսպենսկու իշխանական եկեղեցին Բիրլադում և Կաշինի վանքը Բակեուում: Երկրաշարժից զգալիորեն տուժեց Բրաշովը և նրա շրջակայքը՝ ներառյալ քաղաքային Սև եկեղեցին:

Տեղական ժամանակագիրների տվյալներով Բոդ գյուղում վնասվել կամ քանդվել են ավելի քան 50 տուն և մի քանի եկեղեցի: Երկրաշարժի հետևանքով Ֆելդիոարում ջրի մակարդակը բարձրացավ մի քանի մետր[12]: Սիբուում շենքեր էին քանդվել, այդ թվում, քաղաքային կաթոլիկ եկեղեցին[13]:

Զգալի վնասներ կրեցին Կոստանդնուպոլիսն ու հարևան գավառները[14]: Ավերածություններ եղան նաև Գալաթայի շրջանում, Թոփքափը ամրոցում, Սուրբ Սոֆիայի տաճարում և Էդիրնի շուկայում[15]: Գլխավոր և հետագա ցնցումները շարունակվեցին մինչև 30 րոպե[16]: Ժամը 13:30-ին սաստիկ ցնցումները զգացվեցին ներկայիս Ուկրաինայի տարածքում: Ցնցումները (ընդհանուր առմամբ դրանք 6-ն էին) տևեցին երեք րոպե և այնքան ուժեղ էին, որ Կիևի և Լվովի քարե շենքերը ցնցվեցին և քաղաքի եկեղեցիների զանգերը սկսեցին ղողանջել[17][18]: The Gentleman's Magazine ամսագիրը հաղորդում էր Մոսկվայում տեղի ունեցած վնասների մասին. «պատերին ճաքեր էին առաջացել, պատուհանների ապակիները ջարդվել էին և կամարները փլուզվել»[19]: Քիշնևցի ուսուցիչ Անատոլի Դրումյան նամակում գրում էր, որ դայակը փոքրիկ երեխայի հետ սայլակով քայլում էր Մոսկվայի համալսարանի գրադարանի բակում, երբ ժամը 13:53-ին «արձանները սկսեցին ընկնել» և քարե նստարանները շուռ եկան: Այդ փոքրիկ տղան ապագա ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինն էր[20]:

Ուժգնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վայր Ուժգնություն
Ռումինիա Ռումինիա Բուխարեստ IX
Մոլդովա Մոլդովա Յասի

Մոլդովա Մոլդովա Քիշինև

VIII-IX
Ռումինիա Ռումինիա Կրայովա

Բուլղարիա Բուլղարիա Ռուսե, Սիլիստրա

VIII
Ռումինիա Ռումինիա Դևա, Սեբեշ, Սիգիշոարա

Բուլղարիա Բուլղարիա Վիդին, Վառնա
Ուկրաինա Ուկրաինա Չեռնովցի
Մոլդովա Մոլդովա Սորոկի

VII
Ուկրաինա Ուկրաինա Կիև VI
Թուրքիա Թուրքիա Ստամբուլ V-VI
Ռուսաստան Ռուսաստան Մոսկվա IV-V
Իշխան Կոնստանտին Իպսիլանտին, որը հրամայեց երկրաշարժից հետո անմիջապես վերականգնել Բուխարեստը

Բուխարեստի վերականգնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրաշարժից հետո Կոնստանտին Իպսիլանտին հրամայեց արագ վերականգնել Բուխարեստը: Որպեսզի որմնադիրներն ու արհեստավորները աղետից օգուտ չքաղեին նա սահմանեց նրանց վարձատրության առավելագույն չափ: Բուխարեստը վերակառուցվեց մի քանի տարվա ընթացքում, չնայած առանձին շենքեր և շինություններ չվերականգնվեցին[1]:

Հետագա տարիներին մի քանի երկրաշարժեր տեղի ունեցան, բայց դրանք համեմատաբար քիչ վնասներ պատճառեցին: Նրանցից մեկը տեղի ունեցավ 1803 թվականի հունիսի 15-ին, որը վնասեց Բուխարեստի ջրամատակարարման համակարգերը և շարքից հանեց բազմաթիվ պոմպեր: 1804 և 1812 թվականներին տեղի ունեցան երեք այլ խոշոր երկրաշարժեր[21]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Marius Ionescu։ «Bucureștiul și Marele Cutremur de la 1802»։ Historia.ro (Romanian) 
  2. 2,0 2,1 Georgescu Emil-Sever (August 2004)։ «Forensic Engineering Studies on Historical Earthquakes in Romania» (pdf)։ 13th World Conference on Earthquake Engineering։ Վերցված է 17 March 2015 
  3. Frohlich Cliff։ Deep Earthquakes։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջ 17։ ISBN 978-0521123969 
  4. Georgescu E. S.։ The partial collapse of Coltzea Tower during the Vrancea earthquake of 14/26 October 1802: the historical warning of long-period ground motions site effects in Bucharest։ Bucharest: The International Conference Earthquake Loss Estimation and Risk Reduction 
  5. Kozák Jan։ The Illustrated History of Natural Disasters։ Dordrecht: Springer։ ISBN 9789048133246 
  6. Constantin Angela Petruța (25–29 August 2014)։ «Depth and magnitude estimation of the two strongest earthquakes occurred on the Romanian territory in 19th century»։ Second European Conference on Earthquake Engineering and Seismology։ Istanbul 
  7. Giurescu Constantin C. (1966)։ Istoria Bucureştilor din cele mai vechi timpuri până astăzi։ Bucharest 
  8. Zaicenco Anton։ Harmonization of Seismic Hazard in Vrancea Zone: with Special Emphasis on Seismic Risk Reduction։ Chișinău: Springer։ էջեր 101–102։ ISBN 978-1-4020-9242-8 
  9. Georgescu Emil-Sever (1999)։ Coltzea Tower, earthquakes and Bucharest։ INCERC 
  10. The European Magazine: And London Review, volume 42 
  11. «The earthquake of 1802»։ Radio România Internațional։ 11 May 2009 
  12. Nussbächer G. (1987)։ Din cronica cutremurelor în Ţara Bârsei (secolele XV-XX)։ Kriterion։ էջեր 54–58, 231–233 
  13. Quin Michael Joseph։ A steam voyage down the Danube. With sketches of Hungary, Wallachia, Servia, Turkey, &c։ London: R. Bentley 
  14. Nouveau dictionnaire d'histoire naturelle, appliquée aux arts, à l'agriculture, à l'économie rurale et domestique, à la médecine, etc։ Paris: Chez Deterville 
  15. «The European Magazine, and London Review» 
  16. «The European Magazine, and London Review» 
  17. Nova acta Academiae scientiarum imperialis petropolitanae։ Petropolis: Typis Academiae Scientiarum 
  18. Nichols Jack։ The Gentleman's Magazine, volume 92։ էջ 1151 
  19. Nichols John։ «Abstract of Foreign Occurrences»։ The Gentleman's Magazine 
  20. Borcea Ştefan (26 April 2014)։ «Poetul rus Aleksandr Puşkin, martor al devastatorului cutremur care a avut loc în 1802, în Vrancea»։ Adevărul։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-01-08-ին։ Վերցված է 2015-01-05 
  21. Ramona Ursu (4 March 2012)։ «Blestemele lui Dumnezeu asupra Capitalei: istoria cutremurelor care i-au îngrozit pe bucureșteni. Cum s-a refăcut orașul!»։ Adevărul (ռումիներեն)