Երկրային խնձոր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բեհայմի գլոբուսը

Երկրային խնձոր (գերմ.՝ Erdapfel), Մարտին Բեհայմի ստեղծած գլոբուսի ավանդական անվանումը: Գլոբուսի` հարավային բևեռի մոտ արված գրությունը վկայում է, որ գլոբուսը պատրաստվել է 1492 թվականին Նյուրնբերգում քաղաքային խորհրդի պատվերով: Սակայն իրականում եղած փաստաթղթերի հիման վրա այն պատրաստվել է 1493-1494 թվականներին. քաղաքային խորհուրդը 1494 թվականին վճարել է գլոբուսի համար: Այս գլոբուսը մեր օրեր հասած ամենահին գլոբուսն է աշխարհում:

Պատրաստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան վկայություններ, որոնց համաձայն գլոբուսը եղել է այն օրինակը, որի հիման վրա պետք է ստեղծվեին ուրիշ գլոբուսներ, որպեսզի վաճառականներին շահագրգռեին նոր ուղևորություններ, գիտարշավներ կազմակերպելու: Մաթեմատիկայի նյուրնբերգցի ուսուցիչ Ռուպրեխտ Կոլբերգերը կավե գունդը ծածկել է կտորով և սոսնձել այն: Այնուհետև նյուրնբերգցի նկարիչ Գեորգ Գլոկենդոնը նկարել է այն` բաժանելով 24 հատվածների և առանձնացնելով երկու բևեռ[1]: Նա որպես հիմք ընդունել է քարտեզը, որը Բեհայմը ձեռք էր բերել Պորտուգալիայում:

Բեհայմի գլոբուսը 507 մմ տրամագծով մետաղե գունդ է, որը ներկայացնում է շրջապատող աշխարհի մասին եվրոպացիների պատկերացումները 15-րդ դարում` ներառյալ պորտուգալացիների բացահայտումները Արևմտյան Աֆրիկայում: Գլոբուսում ներկայացված չէ նոր աշխարհը, սակայն այն ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիայի և Աֆրիկայի մեծ մասը: Եվրասիան ներկայացված է չափազանց երկարավուն, իսկ Աֆրիկայի տեղակայումը ճիշտ չէ ներկայացված: Քարտեզում բացակայում են աշխարհագրական լայնության և երկայնության նշումները, սակայն նշված են հասարակածը, միջօրեականները, արևադարձային գոտիները, ինչպես նաև կենդանակերպի նշանները: Քարտեզում հանդիպող աշխարհագրական անճշտությունները կրկնում են իտալացի աստղագետ Պաոլո Տոսկանելիի քարտեզի անճշտությունները: Քարտեզում ներկայացված են նաև տարբեր երկրների համառոտ բնութագրումներ և բնակիչների պատկերներ:

«Երկրային խնձորի» քարտեզում հաշվի չեն առնվել Քրիստափոր Կոլումբոսի նավարկության արդյունքները, քանի որ վերջինս Եվրոպա է վերադարձել 1493 թվականի մարտից ոչ շուտ, իսկ Ամերիկա աշխարհամասի գոյությունը հաստատվել է Ամերիգո Վեսպուչիի կողմից քսան տարի անց միայն: Ամերիկան հետագայում ներկայացվել է մեզ հայտնի մյուս գլոբուսում, որ ստեղծել է Մարտին Վալձեմյուլերը:

«Երկրային խնձորը» ուշ միջնադարի քարտեզագրության ինքնատիպ ձեռքբերում է ինչպես քարտեզների ճշգրտության, այնպես էլ պատկերման որակով: Գլոբուսը արագ դարձել է քաղաքի հպարտության առարկա` մինչև 16-րդ դարը ցուցադրվելով Նյուրնբերգի քաղաքապետարանի ցուցասրահում: Այնուհետև այն անցել է Բեհայմների ընտանիքի տնօրինմանը, իսկ 1907 թվականից ցուցադրվում է Գերմանիայի ազգային թանգարանում (Նյուրնբերգ): 1992 թվականին գլոբուսը փոխանցվել է Վիեննայի տեխնոլոգիական համալսարանին[2]:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. "Der Behaim-Globus in Nürnberg" (in German). Bayern-online
  2. Lionel Dorffner: Der digitale Behaim-Globus - Visualisierung und Vermessung des historisch wertvollen Originals, in: Cartographica Helvetica 14/1996

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]