Դեղին աստղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Yellow star Jude Jew.svg Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-20, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg
Դավթի դեղին աստղ Մոգիլյովի հրեաներ, 1941 թվական

Դեղին աստղ կամ Լատա (նաև՝ «դեղին նշան» կամ «անարգանքի նշան»[1]), հատուկ տարբերիչ նշան, որ նացիստների հրամանով պարտավոր էին կրել Գերմանիայի տիրապետության տակ գտնվող տարածքների հրեաները Հոլոքոստի ժամանակաշրջանում[2]: Լատաները կոչված էին առանձնացնելու հրեաներին հասարակական վայրերում[3]:

Հրեաների առանձնացման նշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարում իսլամադավան ու քրիստոնեական երկրներում հրեաների համար գոյություն են ունեցել տարբերիչ նշաններ, որոնք կազմել են հակասեմական քաղաքականության մաս ըստ կրոնական պատկանելության[1]: 1933 թվականին նացիստները, իշխանության գլուխ անցնելով Գերմանիայում և օկուպացնելով մի շարք այլ երկրներ ու տարածքներ, վերսկսել են հրեաների առանձնացման պրակտիկան, սակայն արդեն ռասայական չափանիշների հիման վրա:

Նացիստների պահանջները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղին աստղ կրելը նացիստներն առաջին անգամ պարտադրել են 1939 թվականին գրավված Լեհաստանի հրեաներին: Իշխանությունները նշել են, թե այն հրեաները, ովքեր կխախտեն հագուստի վրա առջևից ու հետևից դեղին աստղ կրելու որոշումը, կենթարկվեն խիստ պատժի[4]: Չսպասելով բարձրագույն ղեկավարության հրահանգներին՝ 1939 թվականի հոկտեմբերի 24-ին առաջինն այդպիսի հրաման է արձակել Վլոցլավեկ քաղաքի պարետ օբերֆյուրեր Կրամերը: Այդ հրամանը վերաբերում էր բոլոր հրեաներին՝ անկախ տարիքից ու սեռից: Նման հրաման շուտով արձակվել է գրավված մյուս տարածքներում գերմանական այլ պարետների կողմից և ստացել է պաշտոնական հավանության՝ հաշվի առնելով հակասեմական տրամադրությունները, որ տիրում էր տեղի լեհ բնակչության շրջանում, որը խանդավառությամբ ընդունեց այդ գաղափարը: 1939 թվականի դեկտեմբերի 1-ից դեղին աստղ կրելը պարտադիր դարձավ ողջ գեներալ-նահանգապետության տարածքում[5]:

Ամենից հաճախ լատան պատրաստվում էր դեղին կտորից, հիմնականում վեցաթև աստղի ձևով[6]:

Հրեաները լատաները պիտի վերնահագուստի վրայից կրեին առջևից ու հետևից նրա համար, որ նացիստների ռասայական քաղաքականությանը համապատասխան հնարավոր լիներ հրեաներին տարբերել էթնիկական այլ ծագում ունեցող մարդկանցից:

Լատաներից ացի նացիստները հաճախ պահանջում էին, որ հրեաները կրեն վեցաթև աստղերով սպիտակ թևկապեր[6], իսկ երբեմն նաև վրակարվածք տան ու բնակարանի համարով[7]:

Խորհրդային հրեա ռազմագերի դեղին աստղով, 1941

Արևելքում դեղին աստղ կրելու պարտադրանքը գործել է գրեթե ամենուր և եղել է առաջին սահմանափակումներից մեկը, որոնց ենթարկվել են հրեաները: Այսպես, Բելառուսիայում «Կենտրոն» բանակների խմբի թիկունքի հրամանատար գեներալ Մաքսիմիլիան ֆոն Շենկենդորֆի՝ 1941 թվականի հուլիսի 7-ի № 1 հրամանով տասը տարեկանից բարձր հրեաներին պարտադրվել է կրել սպիտակ թևկապեր, որոնց վրա նկարված էր դեղին աստղ[6]: Լատվիայում դեղին աստղ կրելու հրամանը հրապարակվել է օկուպացիոն ուժերի կողմից 1941 թվականի օգոստոսի 23-ին[8], Էստոնիայում՝ 1941 թվականի սեպտեմբերի 11-ին[9]:

Սակայն Երրորդ ռայխում ու Արևմտյան Եվրոպայի գրավված տարածքներում, ի տարբերություն Արևելյան Եվրոպայի և ԽՍՀՄ-ի, այդ պահանջը ներդրվել է մի շարք այլ մեղմ սահմանափակումներից հետո: Օրինակ՝ Հոլանդիայում նացիստները դեղին աստղի կրումը պարտադրել են 1942 թվականի մայիսի 9-ին[10], իսկ Ֆրանսիայի գրավված տարածքներում՝ 1942 թվականի մայիսի 29-ին[11]:

Բելառուսիայում նացիստները վրակարվածքի հատուկ ձև չեն պարտադրել, և հաճախ դրանք եղել են ոչ թե աստղի ձևով, այլ շրջանակի[12]:

Նացիստների համախոհները դեղին աստղն օգտագործել են նաև որպես տարբերիչ խտրականական նշան: Մասնավորապես 1941 թվականի մայիսի 22-ին հրամայվել է, որ դեղին աստղ կրեն Խորվաթիայի հրեաները[13], 1941 թվականի հուլիսին այդպիսի պահանջ է ներկայացվել Ռումինիայի հրեաներին[14]:

Դեղին աստղը որպես տարբերակիչ նշան է ծառայել նաև հրեական ծագմամբ ռազմագերիների համար:

Լեգենդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի լեգենդ, ըստ որի՝ նացիստների կողմից Դանիայի գրավումից հետո, երբ Դանիայի թագավոր Քրիստիան X-ն իմացել է դանիացի հրեաների՝ պարտադիր դեղին աստղ կրելու հրամանի մասին, նա այդ նշանը կարել է իր հագուստի վրա՝ ասելով, թե բոլոր դանիացիները հավասար են: Դրանից հետո հրամանը չեղարկվել է: Լեգենդն ստեղծվել է 1942 թվականին թագավորի՝ սինագոգ այցելելուց հետո ասած խոսքի հիման վրա: Նա ասել է, որ «եթե Դանիայի հրեաներին պարտադրեն կրել սիմվոլ, որ կտարբերի նրանց մյուս քաղաքացիներից, ապա ես ու իմ ընտանիքը նույնպես կկրենք այդ սիմվոլը»[15][16][17]:

Լեգենդը հայտնի է դարձել Լեոն Յուրիսի «Արդյունք» գրքում (1958 թվական) մասամբ հիշատակվելու շնորհիվ, որ գրվել է[18]: Լեգենդին է նվիրված նաև Էլդար Ռյազանովի «Անդերսեն: Կյանքն առանց սիրո» ֆիլմի մի էպիզոդը: Ըստ ֆիլմի ֆանտաստիկական սյուժեի՝ Հանս Քրիստիան Անդերսենը որոշակի ժամանակով տեղափոխվում է նացիստների կողմից գրավված Դանիա և հայտնվում է Քրիստիան X-ի տեղում ու Ալեքսանդրինա թագուհուն խնդրում իր հագուստին ամրացնել Դավթի դեղին աստղ՝ որպես նրանց հետ համերաշխության նշան: Դավթի աստղը կրծքին՝ նա ձիով զբոսնում է Կոպենհագենում: Թագավորի օրինակին են հետևում հասարակ դանիացիները, ովքեր իրեն հագուստին, տներին ու մեքենաներին ամրացնում են դեղին աստղեր:

Իրականում Դանիան եղել է նացիստների տիրապետության տակ գտնվող միակ պետությունը, որտեղ դեղին աստղ կրելը չի պարտադրվել[15][19]:

Օգտագործում նացիստների կողմից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանում թալիբների իսլամիստական ռեժիմի տիրապետության շրջանում՝ 2001 թվականին, կառավարությունը պահանջել է, որ «Աֆղանստանի իսլամիստական ամիրայության» հինդուիստական փոքրամասնության ներկայացուցիչները հասարակական վայրերում կրեն դեղին նշաններ:Դա եղել է թալիբների՝ կրոնական փոքրամասնություններին մուսուլմանական համայնքից առանձնացնելու պլանի մի մասը[20]:

Այդ պահանջները բողոքների ու քննարկումների տեղիք են տվել Հնդկաստանում ու ԱՄՆ-ում որպես կրոնի ազատության կոպիտ խախտում[21]: Հակադիֆամացիոն լիգայի նախագահ Ավրաամ Ֆոքսմանը թալիբների հրամանը համեմատել է նացիստական Գերմանիայում հրեաների նկատմամբ ցուցաբերված վերաբերմունքի հետ[22]: ԱՄՆ-ում մի քանի կոնգրեսականներ ու սենատորներ կրել են դեղին նշաններ այդ խնդրի քննարկման ընթացքում որպես Աֆղանստանի ինդուիստական փոքրամասնությանը սատարելու նշան[23][24]:

Տե՛ս նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 D'Ancona, Jacob (2003)։ The City Of Light։ New York: Citadel։ էջեր 23–24։ ISBN 0-8065-2463-4։ «But the wearing of a badge or outward sign — whose effect, intended or otherwise, successful or not, was to shame and to make vulnerable as well as to distinguish the wearer…» 
  2. Альтман, Холокост и еврейское сопротивление, 2002, էջ 62-64
  3. Jennifer Rosenberg.։ «Yellow Star» (անգլերեն)։ About.com։ Վերցված է 2014-7-19 
  4. «Jewish Badges during the Holocaust»։ Jewish Virtual Library (անգլերեն)։ American-Israeli cooperative Enterprise։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-25-ին։ Վերցված է 2014-7-19 
  5. Encyclopaedia Judaica, 2007, էջ 48
  6. 6,0 6,1 6,2 Черноглазова В. А. Уничтожение евреев Белоруссии в годы немецко-фашистской оккупации // Трагедия евреев Белоруссии в 1941— 1944 гг. : Сборник материалов и документов. —Мн., 1997. — В. 2. — С. 17-29. — ISBN 985627902X.
  7. «Видео. Жизнь и смерть в Минском гетто»։ «Война. Известная и неизвестная». Фильм одиннадцатый։ Столичное телевидение։ 07.05.2009։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-20-ին։ Վերցված է 2010-09-01 
  8. Залманович М. Катастрофа евреев Латвии (обзорная лекция) // М. Баркаган Уничтожение евреев Латвии 1941-1945 : сборник. — Рига: Шамир, 2008. — С. 59-61. — ISBN 978-9984-9835-6-1.
  9. «Каталог Еврейского музея Эстонии»։ Վերցված է 2014-7-19 , стр. 6
  10. Нидерланды՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
  11. Bernhard Blumenkranz. Histoire des juifs en France. — Privat, 1972. — Т. 1. — P. 397-398. — 478 p. — (Collection Franco-judaïca).
  12. Винница Г. К вопросу о дискриминации еврейского населения на оккупированной территории Восточной Беларуси // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2009. — В. 1. — ISBN 978-985-6756-81-1.
  13. «Chronology of Jewish Persecution: 1941» (անգլերեն)։ Jewish Virtual Library։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-20-ին։ Վերցված է 2011-05-21 
  14. «Евреи в Румынии 1941 года»։ Radio Romania International։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-05-06-ին։ Վերցված է 2012-2-4 
  15. 15,0 15,1 Кардаш А. А. Датская пастораль, или последняя сказка Андерсена // Лехаим : журнал. — Январь 2004. — № 1 (141).
  16. Anne Wolden-Ræthinge (1990) Queen in Denmark, Copenhagen: Gyldendal, ISBN 8701086235
  17. «King Christian X of Denmark» (անգլերեն)։ UNITED STATES HOLOCAUST MEMORIAL MUSEUM։ Վերցված է 2014-7-17 
  18. A Star Is Borne.
  19. Gunnar S. Paulsson. The 'Bridge over the Øresund': The Historiography on the Expulsion of the Jews from Nazi-Occupied Denmark(անգլ.) // Journal of Contemporary History. — July 1995. — № 30. — С. 431-464. — doi:10.1177/002200949503000304
  20. «Taleban to mark Afghan Hindus» (անգլերեն)։ CNN։ Վերցված է 2014-7-17 
  21. India deplores Taleban decree against Hindus,Rediff.com
  22. Taliban: Hindus Must Wear Identity Labels,People’s Daily
  23. US Lawmakers Condemn Taliban Treatment Of Hindus
  24. US lawmakers say: We are Hindus,Rediff.com

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]