Մենանդրոս
Մենանդրոս (հուն.` Μένανδρος, շուրջ 342–291 թթ. մ.թ.ա.), հին հունական կատակերգակ, աթենական նոր կատակերգության գլխավոր ներկայացուցիչ:
Բովանդակություն |
Կյանքն ու ստեղծագործությունները[խմբագրել]
Աթենացի է, Դիոպեյֆի որդին, Միջին աթենական կատակերգության կատակերգակ Ալեքսիդեսի բարեկամներից: Հասարակական գործունեության մասին որևէ տեղեկություն չի պահպանվել: Ուներ կենսախինդ բնավորություն, հայտնի էր իր սիրավեպերով: Մերժել է Եգիպտոսի Պտղոմեոս I արքայի Ալեքսանդրիա քաղաք տեղափոխվելու հրավերը: Մենանդրոսի կատակերգությունների թիվը հասնում է 105-ի կամ 108-ի, սակայն կատակերգակների մրցույթում միայն 8 անգամ է հաղթանակ տարել: Թեև Մենանդրոսը մեծ հռչակ էր վայելում հելլենիզմի դարաշրջանում, սակայն հետագայում ճաշակի փոփոծության պատճառով Մենանդրոսի և ոչ մի կատակերգություն մինչև մեր օրերը ամբողջությամբ չի հասել: Հռոմեացի կատակերգակներ Պլավտոսն ու Տերենցիուսը փոխադրել և հարմարեցրել են Մենանդրոսի կատակերգությունները հռոմեական բեմի համար: Անտիկ հեղինակավոր քերականագետ Արիստոփանես Բյուզանդացին (262—185 թթ. մ.թ.ա.) Մենանդրոսին դասում է Հոմերոսից հետո երկրորդը` գտնելով նրա ստեղծագործությունների մեջ ոչ թե իրականության արտացոլումը, այլ հենց իրականությունը: Պլուտարքոսը նշում է Մենանդրոսի կատակերգությունների բարոյախոսական արժեքը, կյաքին մոտիկ լինելը, խոսքի ազնվականությունն ու մաքրությունը` դասելով նրան Արիստոփանեսից բարձր: «Չարժի գնալ թատրոն, — գրում է հույն բարոյախոսը, — եթե այնտեղ չի տրվում Մենանդրոսի գործերից մեկը»: Հռոմեական հռետոր Քվինտիլիանոսի խոսքերով` Մենանդրոսն փառքով գերազանցում է իր բոլոր ժամանակակիցներին: Մենանդրոսի հռչակը կասկածի տակ չէր առնվում անգամ քրիստոնեական գրողների կողմից. Պողոս առաքյալը, Հիերոնիմոսը, Կյուրեղ Ալեքսանդրիացին գովում էին Մենանդրոսին և մեջբերումներ կատարում նրա իմաստուն խոսքերից:
Մենանդրոսի ստեղծագործությունների հայտնագործությունը 20-րդ դարում[խմբագրել]
Մինջին դարերում Մենանդրոսի ստեղծագործությունները կորսվեցին, պահպանվեցին միայն դրանցից մեջբերումներ, որոնք դարձան լայնորեն շրջանառվող աֆորիզմներ: Մենանդրոսից պահպանված այդ պատառիկներն առաջին անգամ հրատարակվեցին 1709թ. Ժան լը Քլերքի կողմից Ամստերդամում, 1823 թ. Բեռլինում լույս է տեսնում շատ ավելի ամբողջական ժողովածու: XIX դարի վերջին Մենանդրոսի ստեղծագործություններից մեզ էր հասել միայն շուրջ 1750 տող: 1876թ, Կոբբեթի կողմից հրատարակվեց «Ուրվական» կատակերգությունից մի հատված, որը նա հայտնաբերել էր Սինայի վանքում 6-րդ դարի 2 մագաղաթի թերթիկների վրա: 1897 թ. Եգիպտոսում հայտբաներվեց պապիրուս, որը պարունակում էր Մենանդրոսից 90 տող` «Հողագործ» կատակերգության սկիզբը:
Շրջադարձային եղավ 1905թվականը, երբ Եգիպտոսում, Ափրոդիտոպոլ հին քաղաքի տեղում գտնվեց պապիրուսից փաստաթղթերի մի կյուտ, որոնց մեջ` Մենանդրոսի կատակերգությունների հավաքածու գրքի մնացորդներ: Ընդամենը գտնվեց 1300 տող Մենանդրոսի 5 կատակերգություններից, որոնք են` «Միջնորդական դատարան», «Սամիուհի», «Կտրված հյուսը», «Հերոսը» և մեկ անանաւոն ստեղծագործություն: Պապիրուսի վրա գտածոների քանակը գնալով ավելանում էր. 1959թ. հրատարակվեց «Փնթփնթանը» կատակերգության գրեթե ամբողջական տեքստը և «Սամիուհի» ու «Վահան» կատակերգություններից նոր բավականին նշանակալից հատվածներ: 1901—1960 թթ. Փայումի օասիսում գտնված մումիաների վրա որպես ծածկույթ ծառայող պապիրուսների փաթաթաններում հայտնաբերվեց Մենանդրոսի «Սիկիոնցիներ» կատակերգության տեքսը պարունակող մ.թ.ա III դարի թղթափաթեթ: Հայտնագործությունները շարունակվում են առ այսօր: Այսպես, 2003թ. հայտնաբերվեց 9րդ դարի մագաղաթ պալիմպսեստ, որն իր մեջ պարունակում էր «Փնթփնթանը» կատակերգության հատվածներ և 200 տող Մենանդրոսի մեկ այլ` դեռևս չնույնականացված կատակերգությունից[1][2]:
Հայտնի մեջբերումներ[խմբագրել]
Պողոս առաքյալը Կորնթացիներին ուղղված իր առաջին թղթում (Ա Կորնթ, 15:33) մեջբերում է Մենանդրոսին` «Մի՛ խաբուէ՛ք. վատ խօսքերը ապականում են լաւ բարքերը» (գրաբար` «Մի՛ խաբիք. Ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք»):
Ամբողջությամբ կամ մասամբ պահպանված կատակերգությունները[խմբագրել]
- Aspis («Վահան»; պահպանվել է մոտավորապես կեսը)
- Dyskolos («Փնթփնթանը» Մենանդրոսի միակ կատակերգությունը, որը պահպանվել է ամբողջությամբ)
- Epitrepontes («Միջնորդական դատարան» կամ «Մարդիկ հաշտարար դատարանում»; պահպանվել է գրեթե ամբողջությամբ)
- Perikeiromene («Կտրված հյուսը» կամ «Վարսերը կտրած աղջիկը»; մոտավորապես կեսը)
- Samia («Սամիուհի» կամ «Աղջիկ Սամոս կղզուց»; պահպանվել է կատակերգության շուրջ 4/5–ը)
- Sikyonioi կամ Sikyonios («Սիկիոնացիներ»; պահպանվել է մոտ կեսը)
Հղումներ[խմբագրել]
- ↑ Dieter Harlfinger, Warten auf Menander im Vatikan. 400 griechische Komödienverse in einer syrischen Palimpsest-Handschrift entdeckt, in: Forum Classicum, 2004. Տե'ս այստեղ Անգլերեն թարգմանության համար:
- ↑ F. D’Aiuto: Graeca in codici orientali della Biblioteca Vaticana (con i resti di un manoscritto tardoantico delle commedie di Menandro), in: Tra Oriente e Occidente. Scritture e libri greci fra le regioni orientali di Bisanzio e l’Italia, a cura di Lidia Perria, Rom 2003 (= Testi e studi bizantino-neoellenici XIV), S. 227-296 (esp. 266-283 and plates 13-14)
