Ինքնաթիռ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Աշխարհում ամենամեծ մարդատար ինքնաթիռ՝ Էյրբաս Ա 380

Ինքնաթիռ (կամ հնացած՝ աերոպլան), օդից ծանր թոչող սարք՝ շարժիչների և թևերի օգնությամբ մթնոլորտում թռչելու համար։ Մեծ արագության, բեռնունակության, գործողության շառավիղի, մանևրունակության, հուսալիության շնորհիվ ունի ավելի լայն կիրառություն, քան մյուս թռչող սարքերը։ Ինքնաթիռը տարբերվում է ուղղաթիռից և օրնիտոպտերից թևերի անշարժությամբ, իսկ շարժիչի առկայությամբ տարբերվում է պլաներից։ Դիրիժաբլից և օդապարիկից ինքնաթիռները տարբերվում են նրանով, որ որպես վերամբարձ ուժ օգտագործում են աերոդինամիկ ուժեր աերոստատիկայի փոխարեն։

Կառուցվածքը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ինքնաթիռի կառուցվածք

Ինքնաթիռի կառուցվածքի հիմնական մասերն են թևը, ֆյուզելաժը, շասսին, ուղղյակները։

Թևը շարժման ժամանակ ստեղծում է վերամբարձ ուժ, ֆլյուզելաժին ամրացվում է անշարժ, բայց երբեմն կարող է պտտվել լայնական առանցքի շուրջը (օրինակ, ուղղաձիգ վերելք-վայրէջքով ինքնաթիռի մոտ), կամ փոփոխել ձևը։ Թևի վրա տեղադրում են կողաթեքման ղեկերը՝ էլերոնները։

Ֆյուզելաժը՝ ինքնաթիռի իրանը, ծառայում է անձնակազմի, ուղևորների, բեռների, սարքավորումների տեղավորման համար։ Իր վրա է կրում թևերը, ուղղյակները, երբեմն՝ շասսին և ուժային տեղակայանքը։

Շասսին թռիչքի վայրէջքի և օդանավակայանում շարժվելու համար է։ Ինքնաթիռի վրա կարող է տեղադրվել անվային, լողանային (հիդրոինքնաթիռների վրա), դահուկային և թրթուրավոր (փափուկ գետնի վրա իջնելու համար) շասսի։

Ուղղյակները ապահովում են ինքնաթիռի կայունությունը, ղեկավարելիությունը, հավասարակշռությունը։

Ինքնաթիռի ուժային տեղակայանքը կազմված է ավիացիոն շարժիչներից և տարբեր տիպի համակարգերից ու սարքավորումներից՝ օդային պտուտակ, հրդեհային սարքավորումներ, վառելիքի, օդի ներծծման, քարշի ուղղության փոփոխման համակարգեր և այլն։ Շարժիչների թիվը, տեսակը և ինքնաթիռի վրա դրանց տեղը որոշելիս հաշվի է առնվում շարժիչների ստեղծած աերոդինամիկ դիմադրությունը, շարժիչներից մեկի խափանման պատճառով առաջացող շրջման մոմենտը, օդառ սարքերի բարդությունը, շարժիչների սպասարկման և փոխման հնարավորությունները, աղմուկի չափը ուղևորների սրահում և այլն։

Ղեկավարման համակարգերը բաժանվում են հիմնականի և օժանդակի։ Հիմնական ընդունված է համարել օդային ղեկերի, իսկ օժանդակ՝ շարժիչների, շասսիի, արգելակների և այլնի ղեկավարման համակարգերը։

Ինքնաթիռի վարումը հեշտացնելու և թռիչքի անվտանգությունը մեծացնելու համար կիրառվում են ավտոպիլոտներ և համակարգիչներ։ Ղեկերի թեքման ժամանակ ղեկավարող լծակների ծանրաբեռնվածության թուլացումը իրագործվում է հիդրավլիկ, պնևմատիկ կամ էլեկտրական ուժեղացուցիչների և չեզոքացնող ուժային սարքավորումների միջոցով։ Երբ օդային ղեկերն արդյունավետ չեն (օրինակ, խիստ նոսր մթնոլորտում թռչելիս), օգտագործվում են գազային ղեկեր։

Ինքնաթիռների սարքավորումները[խմբագրել]

Ինքնաթիռը հանդերձվում է վերահսկիչ չափիչ սարքերով, ռադիո, էլեկտրահակասառցակալման, բարձունքային, կենցաղային և այլ հատուկ սարքավորումներով, իսկ ռազմական ինքնաթիռները նաև զենք-զինամթերքով։

Վերահսկիչ-չափիչ սարքերն ըստ նշանակության բաժանվում են դասերի, ինքնաթիռավարման (վարիոՎեար, ավիահորիզոն, կողմնացույց և այլան), շարժիչների աշխատանքը հսկող (մանոմետր, ծախսաչափ և այլն) և օժանդակ (ամպերմետր, վոլտմետր և այլն)։

Ռադիոսարքավորումն ընդգրկում է ռադիոկապի, ռադիողեկավարման, ռադիոլոկացիոն սարքավորումներ, ավտոմատ թռիչքի և վայրէջքի համակարգեր։ Բարձունքային սարքավորումները (օդակարգավորման, թթվածնի մատակարարման համակարգեր) ապահովում են անվտանգությունը մեծ բարձրությունների վրա թռչելիս։

Ինքնաթիռի աերոդինամիկան[խմբագրել]

Ինքնաթիռի թևի վրա օդի հոսքի ազդեցությամբ առաջանում է աերոդինամիկ ուժ։ Այդ ուժի՝ հոսքի ուղղությանն ուղղահայաց բաղադրիչը կոչվում է վերամբարձ ուժ, իսկ շարժմանը հակառակ ուղղվածը՝ ճակատային դիմադրություն։ Մերձձայնային արագությամբ շարժվելիս կարող է առաջանալ ափքային դիմադրություն։ Վերամբարձ ուժի և ճակատային դիմադրության հարաբերություկոչվում է աերոդինամիկ հատկություն, ժամանակակից ինքնաթիռների մոտ այն հասնում է 10 - 20։

Դասակարգումը[խմբագրել]

Իրանական ավիաուղիների Բոինգ 747 մարդատար ինքնաթիռ
Գրոհիչ ինքնաթիռ Սու-25
Ռուսական բեռնատար Ան 225 ինքնաթիռը տեղափոխում է Բուրան տիեզերանավը։

Ինքնաթիռների դասակարգումը կարելի է կատարել բազմաթիվ հատկանիշներով, ըստ՝ նշանակության, կառուցվածքի, շարժիչների, արագության և այլն։

Ըստ նշանակության[խմբագրել]

Քաղաքացիական ինքնաթիռներ

Ռազմական ինքնաթիռներ

Ըստ շարժիչների տիպի[խմբագրել]

Ըստ շարժիչների տիպի լինում են պտուտակավոր, տուրբապտուտակավոր, տուրբառեակտիվ,

Ըստ թռիչքի արագության[խմբագրել]

Ըստ թռիչքի արագության՝

Ըստ թռիչքային զանգվածի[խմբագրել]

Թեթև ինքնաթիռ ՄԱԻ-223
  • 1-ին դաս (75 տոննա և ավելին)
  • 2-րդ դաս (30-ից մինչև 75 տոննա)
  • 3-րդ դաս (10-ից մինչև 30 տոննա)
  • 4-րդ դաս (մինչև 10 տոննա)
  • թեթև
  • գերթեթև (մինչև 495 կգ)

Այս դեպքում ինքնաթիռի դասը կապված է օդանավակայանի դասի հետ, որը կարողություն ունի ընդունելու այս տեսակի ինքնաթիռներ։

Ըստ շարժիչների տեսակի և քանակի[խմբագրել]

Աստղաձև շարժիչը կտրվածքում
Տուրբոռեակտիվ շարժիչի կոմպրեսորը

Ըստ կառուցվածքի սխեմայի[խմբագրել]

Թևերի վերին տեղաբաշխումով մոնոպլան - կանադական Բոմբարդյե Դաշ 8
Ամերիկյան Բ-2 թռչող թև կառուցվածքով ռմբակոծիչ
«Ջեներալ ատոմիքսի» նախագծած MQ-1 Predator անոդաչու սարքը։

Թևերի քանակով՝

Թևերի տեղաբաշխումով (մոնոպլանների համար)՝

  • վերին տեղաբաշխումով
  • միջին տեղաբաշխումով
  • ստորին տեղաբաշխումով
  • պարասոլ

Պոչի կառուցվածքի տեսակով՝

Ըստ վայրէջքի մասերի տեսակի[խմբագրել]

  • ցամաքային
    • անիվավոր
    • դահուկավոր
    • թրթուրավոր
    • օդային բարձով
  • նավային
  • ջրային
  • սուզվող

Ըստ վերելք / վայրէջքի տեսակի[խմբագրել]

Ըստ նախագծման / օգտագործման կարգավիճակի[խմբագրել]

  • փորձարարական
  • փորձնական
  • սերիական

Ըստ կառավարման սկզբունքի[խմբագրել]

  • օդաչուի կողմից կառավարվող
  • անօդաչու

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

  • Airliners.net - Ինքնաթիռների լուսանկարներ և խոշորագույն տեղեկատվական շտեմարան
  • www.flyingmachines.org - Օդանավագնացության ինտերնետ թանգարան
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png