Օփիոիդային ընկալիչներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
μ-օփիոիդային ընկալիչ

Օփիոիդային ընկալիչներ կամ ափիոնային ընկալիչներ (անգլ.՝ opioid receptors, ռուս.՝ опиоидные рецепторы), նյարդային համակարգի ընկալիչների (ռեցեպտորներ) տեսակ, որոնք վերաբերում են G-սպիտակուցի հետ փոխկապակցված ընկալիչների խմբին[1][2][3]։ Օրգանիզմում դրանց հիմնական գործառույթը ցավային զգացողությունների կարգավորումն է։ Ներկայումս տարբերում են օփիոիդային ընկալիչների 4 հիմնական խմբեր՝ μ- (մյու), δ- (դելտա), κ- (կապպա) և նոցիցեպտինային (ORL1) ընկալիչներ։ Դրանք կապվում են ինչպես էնդոգեն (օրգանիզմի կողմից արտադրվող), այնպես էլ էկզոգեն (օրգանիզմ մտնող) օփիոիդային լիգանդներին։ Օփիոիդային ընկալիչները տարածված են գլխուղեղում, ողնուղեղում, ինչպես նաև մարսողական համակարգում և այլ օրգաններում։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1960-ական թվականների կեսերին գիտնականները, վերլուծելով դեղագիտական հետազոտությունների արդյունքները, սկսեցին ենթադրել, որ օփիոիդները, հավանաբար, ազդում են կոնկրետ ընկալիչների (ռեցեպտորների) վրա[4]։ Առաջին անգամ հետազոտությունների ընթացքում ընկալիչները որոշվեցին որպես սպեցիֆիկ մոլեկուլներ, երբ հայտնի դարձավ, որ ռադիոիզոտոպներով նշանավորված օփիոիդները կապվում են գլխուղեղի ենթաբջջային ֆրակցիաների հետ։ Առաջին նմանատիպ հետազոտությունը հրապարակվեց 1971 թվականին՝ օգտագործելով ³H-լևորֆանոլ և դրա անտագոնիստ (ներհակորդ) նալոքսոն[5]։ 1973 թվականին Քենդիս Պերտը և Սողոմոն Սնայդերը հրապարակեցին օփիոիդային ընկալիչների՝ ³H-նալոքսոնի օգտագործմամբ առաջին մանրամասն ռադիոիզոտոպային հետազոտության արդյունքները[6]։ Այդ հետազոտությունը համարվում է օփիոիդային ընկալիչների առաջին ճշգրիտ հայտնաբերումը, չնայած դրանից հետո նույն թվականին իրականացվեցին նմանատիպ ևս 2 հետազոտություններ[7][8]։ 1976 թվականին շների վրա կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում գիտնականները եկան եզրահանգման, որ գույություն ունեն օփիոիդային ընկալիչների մի քանի տեսակներ[9]։ Դրանց գոյության հաստատման համար կատարվեցին օփիոիդային ընկալիչների զտված սպիտակուցների առանձնացման փորձեր[10], սակայն դրանք արդյունք չտվեցին[11]։ 1990-ականների սկզբին մոլեկուլակենսաբանական հետազոտությունները պարզեցին օփիոիդային ընկալիչների կառուցվածքը և գործողության մեխանիզմը։ Որպես օփիոիդային ընկալիչների ընտանիքի ներկայացուցիչներ՝ առանձնացվեցին կոմպլեմենտար ԴՆԹ-ի 4 տեսակներ[12]։ Դրանցից 3-ը համապատասխանում են μ-, δ- և κ-ընկալիչներին, իսկ չորրորդը՝ ընկալիչների նոր տիպին՝ ORL-1 (անգլ.՝ opioid-receptor-like 1), որը ևս վերաբերում է օփիոիդայինին, չնայած չունի մեծ կապ ափիոնային լիգանդների հետ[13]։

Անջատում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընկալիչների զտումը հետագայում ապացուցեց նրանց գոյության փաստը։ Օփիոիդային ընկալիչի զտման առաջին փորձը կատարվել է քլորնալտրեքսամին կոչվող օփիոիդային ընկալիչի անտագոնիստի ազդեցությամբ, որը կապվում էր օփիոիդային ընկալիչի հետ[14]։ Հետագայում Կարուզոն զտեց առնետի գլխուղեղի թաղանթից լվացող նյութերով էքստրակցված բաղադրիչը, որը հարստացված էր 3H-քլորնալտրեքսամինով։[15]։

Ազդեցության մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

μ-օփիոիդային ընկալիչների միջոցով NMDA-սինապսում ցավային ազդակների փոխանցման թուլացման մեխանիզմ

Օփիոիդային ընկալիչների ակտիվացման ժամանակ ինհիբացվում է ադենիլատցիկլազ, որը կարևոր դեր է խաղում երկրորդային միջնորդ ցիկլիկ ադենոզինմիաֆոսֆատի սինթեզման գործում, ինչպես նաև կարավորում է իոնային անցուղիները։ Նախասինապսային նեյրոնում պոտենցիալակախյալ կալցիումային անցուղիների փակումը հանգեցնում է դրդող նեյրոմիջնորդանյութերի (ինչպիսին է գլուտամինաթթուն) արտադրության կրճատմանը, իսկ ահա հետսինապսային նեյրոնում կալիումային անցուղիների ակտիվացումը հանգեցնում է թաղանթի գերբևեռացմանը, ինչը նվազեցնում է նեյրոնի զգայունությունը դրդող նեյրոմիջնորդանյութերի նկատմամբ[16][17]։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկա պահին տարբերում են օփիոիդային ընկալիչների չորս հիմնական տեսակներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանվում է մի քանի ենթադասերի[18]։

Ընկալիչ Ենթադաս Տեղակայում[19][20] Ֆունկցիաներ[19][20]
մյու (μ)
MOP
μ1, μ2, μ3 μ1։

μ2։

μ3։

  • անհայտ
դելտա (δ)
DOP
δ1, δ2
  • ցավազրկում
  • հակադեպրեսանտային երևույթներ
  • ֆիզիկական կախվածություն
կապպա (κ)
KOP
κ1, κ2, κ3
Նոցիցեպտինային ընկալիչ
NOP (ORL1)
-

Ցավազրկման երևույթը դիտվում է μ-, δ- և κ-ընկալիչների խթանման դեպքում։ Բացի այդ, μ-ընկալիչների խթանիչներն առաջացնում են շնչառության ճնշվածություն և թողնում սեդատիվ (հանգստացնող) ազդեցություն, իսկ κ-ընկալիչների խթանիչները թողնում են հոգեմետ ազդեցություն։ Բազմաթիվ օփիոիդային ցավազրկողների ազդեցությունը պայմանավորված է μ-ընկալիչների խթանմամբ[21]։

Անվանակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օփիոիդային ընկալիչներն անվանվել են այն լիգանդի առաջին տառից ելնելով, որի հետ առաջին անգամ հայտնաբերվել է դրանց կապը։ Այսպես, մորֆինն առաջին նյութն է, որի մոտ հայտնաբերվել է μ-ընկալիչներին կապվելու ունակություն, իսկ κ-ընկալիչներն անվանվել են կետոցիկլազոցինի հետ կապվելու ունակության հայտնաբերման արդյունքում[22]։ Էնկեֆալինի հետ բարձր կապվածությամբ օժտված ընկալիչը հայտնաբերվել է մկների սերմնահանող ուղիներում և անվանվել δ-ընկալիչ[23]։ Հետագայում հայտնաբերվեց մեկ այլ օփիոիդային ընկալիչ, որը կլոնավորվեց՝ հիմվելով կոմպլեմենտար ԴՆԹ-ի հետ համանմանության վրա։ Այդ ընկալիչը հայտնի է որպես նոցիցեպտինային (ORL1) ընկալիչ։

Ենթադրվում է, որ մարդու օրգանիզմում առկա են նաև օփիոիդային այլ ընկալիչներ, որոնց գոյությունը, սակայն, դեռևս ապացուցված չէ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Dhawan BN, Cesselin F, Raghubir R, Reisine T, Bradley PB, Portoghese PS, Hamon M (December 1996). «International Union of Pharmacology. XII. Classification of opioid receptors». Pharmacol. Rev. 48 (4): 567–92
  2. Janecka A, Fichna J, Janecki T (2004). «Opioid receptors and their ligands». Curr Top Med Chem 4 (1): 1–17.
  3. Waldhoer M, Bartlett SE, Whistler JL (2004). «Opioid receptors». Annu. Rev. Biochem. 73: 953–90.
  4. Martin WR (December 1967). «Opioid antagonists».
  5. Goldstein A, Lowney LI, Pal BK (August 1971). «Stereospecific and nonspecific interactions of the morphine congener levorphanol in subcellular fractions of mouse brain». Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 68 (8): 1742–7.
  6. Pert CB, Snyder SH (March 1973). «Opiate receptor: demonstration in nervous tissue». Science (journal) 179 (77): 1011–4.
  7. Terenius L (1973). «Stereospecific interaction between narcotic analgesics and a synaptic plasm a membrane fraction of rat cerebral cortex». Acta Pharmacol. Toxicol. (Copenh.) 32 (3): 317–20.
  8. Simon EJ, Hiller JM, Edelman I (July 1973). «Stereospecific binding of the potent narcotic analgesic (3H) Etorphine to rat-brain homogenate». Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 70 (7): 1947–9.
  9. Bjorn Knollmann; Laurence Brunton; Chabner, Bruce Goodman and Gilman's Pharmacological Basis of Therapeutics, Twelfth Edition (SET2) (Pharmacologic Basis of Therapeutics (Goodman & Gilman)) Chapter 21. Opioid Analgesics. — McGraw-Hill Professional, 2010.
  10. Caruso TP, AE Takemori, DL Larson, PS Portoghese (April 1979). «Chloroxymorphamine, an opioid receptor site-directed alkylating agent having narcotic agonist activity». Science 204 (4390): 316–8.
  11. Caruso TP, DL Larson, PS Portoghese, AE Takemori (December 1980). «Isolation of selective 3H-chlornaltrexamine-bound complexes, possible opioid receptor components in brains of mice.
  12. Minami M, Satoh M (September 1995). «Molecular biology of the opioid receptors: structures, functions and distributions». Neurosci. Res. 23 (2): 121–45.
  13. Norton Williams; Norman Calvey Principles and Practice of Pharmacology for Anaesthetists. — Wiley-Blackwell, 2008. — էջ 357
  14. Caruso TP, AE Takemori, DL Larson, PS Portoghese (April 1979)։ «Chloroxymorphamine, an opioid receptor site-directed alkylating agent having narcotic agonist activity»։ Science 204 (4390): 316–8։ PMID 86208։ doi:10.1126/science.86208 
  15. Caruso TP, DL Larson, PS Portoghese, AE Takemori (December 1980)։ «Isolation of selective 3H-chlornaltrexamine-bound complexes, possible opioid receptor components in brains of mice»։ Life Sciences 27 (22): 2063–9։ PMID 6259471։ doi:10.1016/0024-3205(80)90485-3 
  16. Alan F. Schatzberg,Charles B. Nemeroff. The American Psychiatric Publishing Textbook of Psychopharmacology
  17. Bertram G. Katzung. Basic & clinical pharmacology. 10th edition
  18. Corbett AD, Henderson G, McKnight AT, Paterson SJ (2006)։ «75 years of opioid research: the exciting but vain quest for the Holy Grail»։ Br. J. Pharmacol.։ 147 Suppl 1: S153–62։ PMC 1760732։ PMID 16402099։ doi:10.1038/sj.bjp.0706435 
  19. 19,0 19,1 Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003) Attacking pain at its source: new perspectives on opioids. Nature Med;9(8):1003-1008. doi:10.1038/nm908.
  20. 20,0 20,1 Fine Perry G.; Russell K. Portenoy (2004)։ «Chapter 2: The Endogenous Opioid System»։ A Clinical Guide to Opioid Analgesia։ McGraw Hill 
  21. Bertram G. Katzung., Basic & clinical pharmacology. 10th edition, 2007
  22. Anil Aggrawal. the king of narcotics
  23. Lord JA, Waterfield AA, Hughes J, Kosterlitz HW. Nature. 1977; 267:495-499.