Տանձենի բարձր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տանձենի բարձր
Pears.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Կարգ Վարդածաղկավորներ
Ընտանիք վարդազգիներ
Ցեղ տանձենի
Տեսակ տանձենի բարձր
Լատիներեն անվանում
Pyrus communis
Linneus
Հատուկ պահպանություն

Տանձենի բարձր (լատ.՝ Pyrus communis), վարդազգիներ ընտանիքի, տանձենի տեսակ ցեղի բույս։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տերևաթափ հզոր ծառեր են մինչև 20-30 մ բարձրությամբ և 50-80 սմ բնի տրամագծով։ Ճյուղերը փշավոր են։ Բողբոջները և ընձյուղները մերկ են, հազվադեպ մազմզուկապատ։ Տերևները համարյա կլոր են, 2-5-7 սմ երկարությամբ և 1,5-2,5 սմ լայնությամբ, կլորավուն հիմքով, սղոցաեզր, նոր բացված ժամանակ թեթևակի մազմզուկապատ, այնուհետև մերկ, կամ միայն ջղերի ուղղությամբ մազմզուկապատ, վերևի կողմից փայլուն, ներքևի կողմից գունատ-անփայլ, չորացնելիս խիստ սևանում են։ Ծաղիկները միայնակ են կամ հավաքված վահաններում, բաժակաթերթիկները մնում են պտղի վրա, պատված են թաղիքանման աղվամազով։ Պտուղները կլորավուն են կամ սեղմված, 3-4 սմ տրամագծով, կոթունավոր, որը պտուղների երկարությունը գերազանցում է 2-3 անգամ։

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածված է Արևելյան Եվրոպայում, Միջին Ասիայում, Արևմտյան Եվրոպայի լեռներում, Կովկասում։ Ենթադրվում է, որ վայրի վիճակում տարածված է եղել նաև Հայաստանում։ Ներկայումս հանդիպում է միայն մշակության մեջ։ Սովորական վայրի տանձենին ապրում է 150-300 տարի, իսկ կուլտուրական սորտերի կյանքի տևողությունը 25-30 տարուց չի անցնում։ Այս բույսերին բնորոշ է խիտ, առատ ճյուղավորությունը, առատ փշերը, մանր, բարակ տերևները, ուժեղ վեգետատիվ աճը, մանր, աննշան, տտիպ պտուղները, կոշտ, քարակերպ բջիջներով առատ պտղամսով, որը կարելի է ուտել միայն գերհասունացման ժամանակ։ Ներկայումս ամբողջ աշխարհում հայտնի են տանձենու ավելի քան 5000 սորտեր, որոնցից նախկին ԽՍՀՄ տարածքում շրջանացված են 150-ը։ Հայաստանում շրջանացված են հիմնականում այն սորտերը, որոնք ստացվել են Գյումրու լեռնային պտղաբուծական կայանում և բերվել են երկրի այլ շրջաններից (ամառային սորտեր՝ Լյուբիմիցա Կլապպա, Լետնի, Վիլյամս, Ռուսսկայա Մալգորժատկա, Բեսսեմյանկա, Սուռոգատ Սախարա, Բերե Կոզլովսկայա, աշնանային սորտեր՝ Օսեննյայա Դեկանկա, Անտառային գեղեցկուհի, Բերե զելյոնայա, Բերգամոտ կրասնի Օսեննի, Բերե Օկտյաբրյա, Լեռնային գեղեցկուհի, Պամյատ Միչուրինա, ձմեռային սորտեր՝ Բերե զիմնյայա Միչուրինա, Լենինականյան ուշահաս, Ելենա և այլն)։ Տանձենու մշակովի սորտերը բավականին պահանջկոտ բույսեր են։ Խնձորենու հետ համեմատած դրանք ավելի ջերմասեր են և պակաս ցրտադիմացկուն։ Ազնվագույն, լավ սորտերը հեռանկարային չեն բարձրլեռնային շրջանների համար, որտեղ օդի նվազագույն ջերմաստիճանը իջնում է - 26 °C-ից։ Բացված ծաղիկները ոչնչանում են արդեն -2-3 °C ցրտերի դեպքում, իսկ երիտասարդ, չփայտացած ընձյուղները ցրտահարվում են -2-3 °C ցրտերի դեպքում, իսկ երիտասարդ, չփայտացած ընձյուղները ցրտահարվում են -5-6 °C սառնամանիքների դեպքում։ Ամառային սորտերի հաջող մշակման համար պահանջվում է 130, իսկ աշնանային և ձմեռային սորտերի համար՝ 150 -180 անսառնամանիքի օրեր։ Արժեքավոր պտղատու տեսակ լինելու հետ միասին սովորական տանձենին նաև հրաշալի դեկորատիվ բույս է, որը հատկապես աչքի է ընկնում ծաղկման շրջանում, ապրիլին և աշնանը, երբ հասունանում են պտուղները և տերևները ձեռք են բերում գեղեցիկ գունավորում։ Կարելի է տնկել խմբերով, ծառուղիներում, փողոցների տնկարկներում և որպես սոլիտեր[1]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (1), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (գրքի էջը 336)։