Ծառ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

ԱՄԵՆԱՏԱՐՈՐԻՆԱԿ ԵՎ ԱՆՍՈՎՈՐ ԾԱՌԵՐԸ

Անսովոր ծառեր կարելի է գտնել թերևս աշխարհի յուրաքանչյուր անկյունում: Այնուամենայնիվ, կան հազվագյուտ ծառերի տեսակներ, որոնց մասին քչերին է հայտնի: Աշխարհի շատ վայրերում հազվագյուտ էնդեմիկ ծառերին հատուկ խնամքի են արժանացնում` խթանելով դրանց աճը: Երբեմն ծառերն ուղղակի այնպիսի հետաքրքիր ձևերով են աճում` շեղվելով բնությունից, որ դրան գիտնականներն անգամ չեն կարողանում բացատրություն տալ: Բազմաթիվ այսպիսի էնդեմիկ ու հազվագյուտ ծառատեսակներ դեպի այդ տարածաշրջան են ձգում բազմաթիվ զբոսաշրջիկների: Այս հոդվածում ներկայացնում ենք աշխարհի ամենահետաքրքիր ու անսովոր ծառերը:

1. Շանդելիեր ծառ

Կալիֆորնիայի ափամերձ հատվածում` Սան Ֆրանցիսկոյից 175 մղոն դեպի հյուսիս` Լեգեթում, գտնվում է «Դրայվ Սրու Թրի» (թարգմանաբար` ծառերի միջով վարել) զբոսայգին: Այս զբոսայգում այցելուները կարողանում են ավտոմեքենայով անցնել կարմիր բուն ունեցող այս հսկայական ծառերի միջով:

2. Կամբոջայի Տա Փրոմ ծառերը

Կամբոջայի Անգքորի տարածքը հայտնի է որպես ազգային տաճարների տարածք: Ջունգլիներով շրջապատված այս տարածքում վեր են խոյանում Տա Փրոմ բուդդիստական տաճարի Մետաքսյա բամբակի ծառերը: Այս տաճարը կառուցվել է 12-րդ դարում: Այժմ միայն դրա փլատակներն են մնացել: Հարյուրավոր տարիների ընթացքում տաճարի փլատակների վրա վեր են խոյացել ծառերը:  Այսօր այս վայրը կոչվում է Անգկորի հնագիտական զբոսայգի: Մետաքսյա բամբակե ծառերը վեր են խոյացել տաճարի պատերի վրայով: Իսկ տաճարի գլխին գեղեցիկ կանաչ սաղարթն է: Այս ծառերը գտնվում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում: Բացի Մետաքսե բամբակի ծառերից` այստեղ աճում են նաև հսկայական թզենիներ: Այս ծառերը, ըստ որոշ գիտնականների, կարողացել են պահպանել այս հինավուրց կառույցներն ամբողջական փլուզումից:

3. Թեյաման բաոբաբ

Բաոբաբի հայրենիքը Մադագասկարն է, ինչպես նաև Ավստրալիան և Աֆրիկան: Մադագասկարում աճող այս բաոբաբները Թեյաման են կոչվում իրենց տարօրինակ կառուցվածքի համար: Բաոբաբը ամենալայնաբուն, բարձր ու երկարակյաց ծառերից մեկն է: Միջին բարձրությունը կազմում է 30.5 մ: Այնուամենայնիվ, բաոբաբի յուրահատկությունը իրենց հսկայական բնի մեջ է, որը հասնում է մինչև 9 մետրի: Տարվա մեծ մասն այս ծառի վրա տերևներ չեն լինում: Երբեմն բաոբաբները կոչվում են «շրջված ծառեր», քանի որ դրանց ճյուղերն առանց տերևների են վեր խոյացած:

4. Կրկեսային ծառ

Շատ ծառեր են բնականից` առանց մարդու միջամտության, հետաքրքիր ձևավորումներոով աճում: 1920թ.-ին ֆերմեր Ալեքս Էրլանդսոնը սկսում է պատվաստել սիկամոր տեսակի ծառեր: Մի քանի սիկամորներ իրար հետ պատվաստելով` Էրլանդսոնը հետաքրքիր ու անսովոր կառուցվածքով նոր ծառատեսակներ է ստանում: Օգտագործելով 4 սիկամորներ` նա պատվաստում էր տարբեր ձևավորումներ ունեցող ծառեր, այդ թվում` սրտերի, կայծակի հարվածի ձև և օղակներ: Կրկեսային ծառերից ամենահայտնին թերևս մեղվամոմի ձևավորում ունեցող կառուցվածքով ծառն է, որն աճեցվել է 6 սիկամորներից: Էրլանդսոնի Կրկեսային ծառերը կարելի է հանդիպել Գիլրոյի այգիներում` Կալիֆորնիայում: Ըստ Գիլրոյի այգիների պաշտոնական կայքի` Էրլանդսոնը 40 տարի է ծախսել, որպեսզի ստեղծի իր 70 ծառ արվեստի գործերը: 1970-ականներին` տիրոջ մահից հետո, ծառերը անխնամ վիճակի մատնվեցին, սակայն սկսած 80-ականներից պահպանված ծառերը իրենց տեղը գտան Գիլրոյի այգիներում:

5. Վիշապ ծառը

Կանարյան կղզիներից մեկը, որը գտնվում է Աֆրիկայի հյուսիսարևմտյան ծովափնյա շրջանում, Վիշապ ծառերի հայրենիքն է: Ծառի ներքևի հատվածը ավելի լայն է, միջին մասը` ավելի նեղ, իսկ գլխին հսկայական սաղարթ կա: Կարծես հարյուրավոր ավելի փոքր ծառեր աճած լինեն որպես մեկ ծառ` կենտրոնում կապված: Այս տարածքի` Տեներիֆե կղզու պաշտոնական կայքում այս ծառերի մասին լեգենդ է հրապարակված, ըստ որի` երբ վիշապը մահանում է, այն վերածվում է ծառի: Այդ իսկ պատճառով այս ծառերը համարվում են կենդանի: Ըստ որոշ մարդկանց` կղզում վիշապ ծառերից մեկը 5000 տարեկան է: Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարում գիտնականները պնդել են, որ այն ընդամենը մի քանի դարվա պատմություն ունի: Այն 15.2 մ երկարություն ունի, իսկ դրա սաղարթի լայնությունը 19 մ է հասնում: Հետաքրքիր է, որ երբ այն կտրում են, կարմիր բուսահյութ է կաթում կտրվածքից:

Այս ծառը կարևոր նշանակություն ունի հունական դիցաբանության մեջ: Այն կապված է Հերակլեսի 11-րդ սխրագործության հետ, երբ նա պետք է սպաներ հարյուր գլխանի վիշապին, որպեսզի կարողանար տիրանալ 3 ոսկե խնձորներին Հեսպերիդաների այգուց: Վիշապ ծառերից բխող կարմիր բուսահյութը սպանված վիշապի արյունն է խորհրդանշում:


Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ծառ (այլ կիրառումներ)
Կոկոսի արմավենի Մարտինիկայում

Ծառ (լատ.՝ árbor), երկարակյաց բույս (սովորաբար 2 մ-ից ոչ ցածր)՝ բազմամյա փայտացող ցողուններով և արմատներով։

Տնկարկների ծառերի բույնը բարձր է, գրեթե գլանաձև, իսկ սաղարթը՝ փոքր, բարձր դիրքով։ Բաց տարածություններում աճող ծառերի բունը կարճ է, հաստ, հիմքում լայնացած, սաղարթն սկսվում է ցածրից։ Միաշաքիլ ծառերն ունենում են բարակ, սնամեջ (բամբուկներ), թույլ ճյուղավորված (վիշապածառ) կամ չճյուղավորված, բայց խոշոր տերևներով (արմավենի) բներ։ Առավել բարձրաբուն ծառերից են սեքվոյաները, դուգլասյան սոճին (եղևնին) և էվկալիպտները (100-110 մ), առավել հաստաբուն են բաոբաբները (տրամագիծը՝ մինչև 9 մ), ամենաերկարակյացները՝ սեկվոյան, բաոբաբը՝ 3000-5000 տարի։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ իրենց տերևների ձևի՝ ծառերը լինում են տերևավոր ու փշատերև։

Փշատերև ծառերն սովորաբար ունենում են մշտականաչ փշեր։ Այդպիսին են, օրինակ, եղևնին, սոճին, կիպարիսը և այլն։

Ծառատեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալոճենի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող թուփ է կամ ոչ մեծ ծառ, փշոտ ճյուղերով։ Ալոճենու (լատիներեն անվանումը՝ Crataegus L.) տերևները պարզ են հերթադիր։ Ծաղիկները սպիտակ են, երբեմն էլ կարմրավուն։ Պտուղները մանր են, կարմրաբոսոր, 3-4 սերմերով։ Ցեղի անունը ծագել է հունարեն «Կռատաիոս» բառից, որ նշանակում է ուժեղ։

Բույսի ծաղիկներում հայտնաբերված է եթերայուղ, տրիմեթիլամին, կվերցետին, կոֆեինային և քլորագենային թթուներ, հիպերոզիդ, խոլին, ացետիլխոլին և այլն։ Պտուղները պարունակում են գինեթթու, կիտրոնաթթու, կրատեգուսաթթու, ուրսոլաթթու, օլեանոլաթթու, ֆլավոնոիդներ, սորբիդ, ճարպային յուղեր, կարոտին, C վիտամին, դաբաղանյութեր, քիմիական տարրերից՝ կոբալտ, պղինձ, երկաթ, մանգան, ցինկ, մոլիբդեն և այլն։

Ալոճի ծաղիկներից և պտուղներից պատրաստված դեղամիջոցները ուժեղացնում են սրտամկանի կծկումները, բարելավում սրտի և ուղեղի արյան շրջանառությունը, վերացնում անոթային սպազմը, սրտի շրջանի ցավերը, կանոնավորում սրտի ռիթմը, առաջ բերում տևական հանգստացնող ներգործություն։

Ալոճենու պտուղներն ուտում են ինչպես թարմ, այնպես էլ չորացած վիճակում։ Դրանցից պատրաստում են կոմպոտ, կիսել, դոնդող, մարմելադ, կարամել։ Աղացած պտուղները խառնում են ալյուրին՝ հացին հաճելի համ տալունպատակով։

Նռնենի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

(լատիներեն՝ Punica granatum) Փոքր թուփ է կամ ոչ մեծ ծառ՝ երկարավուն կաշեկերպ տերևներով, ալ կարմիր ծաղիկներով։ Նռնենին վայրի ձևով հանդիպում է Փոքր և Միջին Ասիայում, Անդրկովկասում, Իրանում, Աֆղանստանում։

Հնուց ի վեր տարբեր ժողովուրդներ նրա պտուղներն օգտագործել են ծիսական արարողությունների ժամանակ։ Պտուղը խոշոր, գնդաձև է՝ հաստ պտղամաշկով, թաղանթավոր միջնապատերով։ Սերմերը բազմաթիվ են՝ յուրաքանչյուրը շրջապատված բաց վարդագույնից մինչև բալի գույնի հյութալի պտղամսով։ Ծաղկում է մայիսից մինչև աշուն, պտուղը հասունանում է սեպտեմբերի վերջին։

Նռան ծաղիկներից ստացված ներկը օգտագործում են բնական գործվածքների ներկման համար։ Տերևները, արմատը և բնի կեղևը պարունակում են մինչև 32% դաբաղանյութեր, որոնք ևս օգտագործվում են ներկերի ստացման, նուրբ կաշիների դաբաղման համար։ Պտուղն օգտագործում են թարմ և վերամշակված (դոշաբ, գինի, հյութ) վիճակում։ Պետք է հավաքել հասուն վիճակում, քանի որ պահելով չի հասունանում։ Նռան հյութը պարունակում է 8-19% շաքարներ, C վիտամին, ուստի օգտակար է ծանր հիվանդություններից ապաքինվողների համար, բուժիչ է։

Բաոբաբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ծառը ապրում է 4-5 հազար տարի, այնքան էլ բարձր չէ՝ 18-25 մ։ Փոխարենն ուղղակի զարմանհչաշ է բնի հաստությունը՝ շրջանագիծը հասնում է 25 մ-ի։ Բաոբաբը գրկելու համար պետք է մի ամբողջ դասարան։

Բաոբապն առանձնահատկություններ ունի, օրինակ՝ տերևաթափ է լինում ոչ թե ձմռանը, այլ ամռանը։ Աֆրիկայում, ուր աճում է բաոբաը, ամռանը շատ շոգ է։ Իսկ տերևները խոնավություն ենգոլոշիացնում։ Բաոբաբն էլ, որպեսզի քիչ խոնովություն կորցնի, շոգին է տերևաթափ լինում։ Իսկ ձմռանը, երբ սկսվում է անձրևների շրջանը, նորից ծածկվում է թաթաձև տերևնով և խոշոր, մինչև 20 սմ տրամագիծ ունեցող սպիտակ ծաղիկներով։ Բաոբաբի պտուղները երկար են, վարունգանման, հյութալի, քաղցրահամ միջոկով, որը կարելի է ուտել։

Բաոբաբի տերևներից թել են պատրաստում, որից հյուսում են գործվածքներ ու պարաններ։

Հացենի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զարմանալի անուններ ունեն հայկական բնաշխարհում տարածված մի շարք ծառեր՝ հաճերենի, բոխի, լորենի, հացենի։ Հացենին խոշոր, մինչև 25-35մ, բարձրության հասնող ծառ է։ Տերևները փետրաձև են, բարդ, այսինքն յուրաքանչյուր տերև կազմված է մի քանի տերևներից։ Ծաղկում է ապրիլի վերջին։ Ծաղիկներն անշուք են, բայց նրանց շուրջ հաճախ կարելի է տեսնել մեղուների, որովհետև հացենին մեղրատու բույս է։

Հացենին բավականին երկարակյաց ծառ է, ապրում է 300-400 տարի։

Հացենու որոշ տեսակներ կիռարվում են նաև կանաչապատման նպատակով։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png