Ստանիսլավսկու համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ստանիսլավսկու համակարգ (ռուս.՝ Система Станиславского), արտիստական տեխնիկայի մեթոդ, բեմական արվեստի տեսություն: Մշակվել է ռուս ռեժիսոր, դերասան, մանկավարժ և թատերական գործիչ Կոնստանտին Սերգեևիչ Ստանիսլավսկու կողմից, 1900 թվականից մինչև 1910 թվականը ընկած ժամանակահատվածում: Համակարգում առաջին անգամ լուծվում է դերի ստեղծման ստեղծագործական պրոցեսի գիտակցական ըմբռնման պրոբլեմը, որոշվում է դերասանի կերպարի վերամարմնավորման ուղին: Դերասանական խաղի լիարժեք հոգեբանական արժանահավատության հասնելը համարվում էր հիմնական նպատակը: Համակարգի հիմքում ընկած է դերասանական խաղի բաժանումը երեք տեխնոլոգիաների, արհեստ, ներկայացում և ապրումներ:

  1. Արհեստը ըստ Ստանիսլավսկու հիմնված է պատրաստի ձևաչափի օգտագործման վրա, որի միջոցով հանդիսատեսը կարող է միանշանակ հասկանալ, թե ինչպիսի ապրումներ նկատի ունի դերասանը:
  2. Ներկայացման արվեստը հիմնված է այն բանի վրա, որ երկարատև խաղափորձի ընթացքում դերասանը իրական ապրումներ է ունենում, որոնք ինքնաբերաբար ստեղծում են այդ ապրումների ձևերը, բայց ներկայացման ժամանակ դերասանը այդ ապրումները չի զգում, այլ վերարտադրում է դրանց ձևը պատրաստի դերի արտաքին նկարագրով:
  3. Ապրումների արվեստ — խաղի ընթացքում դերասանը զգում է իրական ապրումները, և դա բեմում պատկերում է կերպարի կյանքը:

Համակարգը ամբողջությամբ նկարագրված է Կոնստանտին Ստանիսլավսկու «Դերասանի աշխատանքը իր վրա» գրքում, որը լույս է տեսել 1938 թվականին:

Համակարգի հիմնական սկզբունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապրումների ճշմարտացիություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դերասանի խաղի հիմնական սկզբունքն է չցուցադրել մինչ այդ արմատավորված դերը հանպատրաստից ստեղծող կեղծարարին: Դերասանը պետք է զգա այն, ինչ տեղի է ունենում գործող անձի հետ: Դերասանի զգացմունքները պետք է լինեն անկեղծ: Դերասանը պետք է հավատա «ճշմարտությանը» նրան, ինչ ինքն անում է, չպետք է նկարագրի որևէ բան, այլ որևէ բանով պետք է ապրի բեմում: Եթե դերասանը կարողանում է որևէ բանով ապրել, առավելագույնս հավատալով դրան, նա կարող է առավելագույնս ճիշտ խաղալ դերը: Նրա խաղը հնարավորինս մոտ կլինի իրականին և հանդիսատեսը կհավատա նրան: Կոնստանտին Ստանիսլավսկին այդ առիթով գրել է «Բեմում ձեր մնալու յուրաքանչյուր պահը պետք է վավերացված լինի զգացմունքների ապրումների և կատարվող գործողությունների ճշմարտությանը հավատալով»:

Խորհրդածություններ առաջարկվող հանգամանքներին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դերասանի զգացմունքները, դրանք նրա սեփական զգացմունքներն են, որոնց աղբյուրը համարվում է նրա ներաշխարհը: Այն բազմակողմ է, այդ պատճառով էլ դերասանն առաջին հերթին ուսումնասիրում է իրեն և ջանում է գտնել իրեն անհրաժեշտ ապրումները, դիմելով սեփական փորձին կամ էլ փորձում է երևակայել, որպեսզի իր մեջ գտնի այն, ինչը երբեք չի զգացել իրական կյանքում: Որպեսզի գործող անձը զգա և գործի առավել վստահորեն, անհրաժեշտ է հասկանալ և ստեղծել այնպիսի իրավիճակներ, ինչպիսի պայմաններում նա գոյատևում է: Իրավիճակները որոշում են նրա մտքերը, զգացմունքները և վարքը: Դերասանը պետք է հասկանա գործող անձի ներքին տրամաբանությունը, նրա արարքների պատճառները, պետք է իր համար «արդարացնի» գործող անձի յուրաքանչյուր բառն ու գործողությունը, այսինքն հասկանա պատճառներն ու նպատակները: Ինչպես գրել է Կոնստանտին Ստանիսլավսկին, «բեմական գործողությունը պետք է ներքնապես հիմնավորված, տրամաբանված, հաջորդական լինի և իրականությանը մոտ»: Դերասանը պետք է հասկանա (եթե դա չի նշված պիեսում, մտածելով գտնի) այն բոլոր իրավիճակները, որոնցում գտնվում է իր գործող անձը: Սա պատճառների գիտակցումն է, ոչ թե զգացմունքայնության դրսևորումները, որը թույլ է տալիս դերասանին ամեն անգամ նորովի վերապրել գործող անձի զգացմունքները, բայց միևնույն ճշտությամբ և «ճշմարտացիությամբ»:

Ծննդյան վայրը և գործողությունը «այստեղ և հիմա»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դերասանական խաղի կարևոր առանձնահատկություններից է ապրումներն «այստեղ և հիմա»: Ցանկացած զգացմունք, ցանկացած գործողություն կարող է ստեղծվել բեմում: Չնայած այն հանգամանքին, որ դերասանը գիտի թե ինչ պետք է անի այս կամ այն գործող անձը, իրեն պետք է հնարավորություն ընձեռի կատարելու այս կամ այն գործողությունը: Այսպես իրականացված գործողությունը կլինի բնական և արդարացված: Եթե միևնույն գործողությունը ներկայացումից ներկայացում ամեն անգամ կատարվում է «այստեղ և հիմա», ապա այն դերասանի համար չպետք է յուրատեսակ «դրոշմ» դառնա: Դերասանն ամեն անգամ այն պետք է կատարի յուրովի: Հենց դերասանի համար էլ ամեն անգամ այդ գործողության կատարումը պետք է առաջացնի նորության զգացում, որն անհրաժեշտ է, որպեսզի նա իր աշխատանքից բավականություն ստանա:

Դերասանի աշխատանքը իր սեփական որակների վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպեսզի դերասանը կարողանա դերի համար հանգամանքներ հորինել, նրան անհրաժեշտ է ունենալ զարգացած վառ երևակայություն: Որպեսզի դերը ստացվի առավելագույնս «իրական» և հանդիսատեսի համար հետաքրքիր, դերասանը պետք է օգտագործի իր դիտողականությունը (կյանքում տեսնել որոշակի հետաքրքիր իրավիճակներ, հետաքրքիր, «պայծառ» մարդկանց և այլն) և հիշողությունը, այդ թվում հուզականությունը (դերասանը պետք է կարողանա մտապահել այս կամ այն զգացումը, որն անհրաժեշտ է որոշակի իրադրության մեջ վերապրել):

Դերասանի մասնագիտության կարևոր առանձնահատկություններից մեկն էլ իր ուշադրությունը վերահսկելու կարողությունն է: Մի կողմից դերասանին անհրաժեշտ է ուշադրություն չդարձնել դահլիճին, մյուս կողմից ուշադրությունն առավելագույնս կենտրոնացնել խաղընկերոջ և բեմում կատարվող գործողությունների վրա: Բացի այդ գոյություն ունեն տեխնիկական պահեր: Դերասանը պետք է կարողանա կանգնել լույսի ներքո, կարողանա «չընկնել երգչախմբի փոսի մեջ» և այլն: Նա ուշադրությունը չպետք է կենտրոնացնի այս ամենի վրա, բայց պետք է խուսափի տեխնիկական վրիպումներից: Այսպիսով, դերասանը պետք է կարողանա կառավարել իր զգացմունքները, ուշադրությունը և հիշողությունը: Դերասանը պետք է կարողանա գիտակցական գործողությունների միջոցով վերահսկել ենթագիտակցական կյանքը («ենթագիտակցությունը» տվյալ դեպքում տերմին է, որը օգտագործել է Կ. Ս. Ստանիսլավսկին և դրա նշանակությունն այն է, որ «ենթագիտակցությունը» դա ակամա կարգավորման համակարգն է), որը իր հերթին որոշում է «այստեղ և հիմա» լիարժեք հուզականությամբ ապրելու հնարավորությունը: «Բեմում մեր յուրաքանչյուր շարժումը, յուրաքանչյուր բառը պետք է լինի հավատարիմ կյանքի երևակայության արդյունքը» գրում է Կոնստանտին Ստանիսլավսկին: Դերասանական գործունեության կարևոր տեսանկյուններից է սեփական մարմնի հետ աշխատանքը: Թատերական մանկավարժության մեջ գոյություն ունեն բազմաթիվ վարժություններ, որոնք ուղղված են մարմնի հետ աշխատանքներին: Առաջին հերթին այդ վարժությունները մարդուն ազատում են մարմնական ճնշումներից, երկրորդը, զարգացնում են պլաստիկ արտահայտչականությունը: Ջակոբ Մորենոն գրել է, որ Կ. Ս. Ստանիսլավսկին «…խորհում էր այն մասին, ինչպիսի միջոցներ հնարել, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի ազատել դերասանի օրգանզմը կաղապարից, տալով նրան առավելագույն ազատություն և ստեղծագործելու հնարավորություն, որոնք անհրաժեշտ են առաջացած խնդիրների լուծման համար»: Ստանիսլավսկու համակարգը ուղղված է մարդու կողմից ստեղծագործական ազատության ձեռքբերմանը, այդ թվում մարմնական մակարդակով: Բազմաթիվ վաժություններն ուղղված են նրան, որ դերասանը հնարավորություն ունենա ազատորեն դրսևորելու իր ստեղծագործական ներուժը:

Համագործակցությունը գործընկերների հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեղծագործությունը թատրոնում հաճախ կրում է կոլեկտիվ բնույթ, դերասանը բեմում աշխատում է գործընկերների հետ: Գործընկերների հետ համագործակցությունը դերասանական մասնագիտության կարևոր ասպեկտներից է: Գործընկերները պետք է միմյանց վստահեն, իրար օգնեն և աջակցություն ցուցաբերեն: Գործընկերոջը զգալը, նրա հետ համագործակցությունը դերասանական խաղի հիմնական տարրերից մեկն է, որը թույլ է տալիս աջակցել բեմում խաղալու գործընթացում ընդգրկվելուն:

Ստանիսլավսկու մրցանակին արժանացած դերասաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1988. Т. 1. Моя жизнь в искусстве / Коммент. И. Н. Соловьевой. 622 с.
  • Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1989. Т. 2. Работа актера над собой. Часть 1: Работа над собой в творческом процессе переживания: Дневник ученика / Ред. и авт. вступ. ст. А. М. Смелянский. Коммент. Г. В. Кристи и В. В. Дыбовского. 511 с.
  • Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1990. Т. 3. Работа актера над собой. Ч. 2: Работа над собой в творческом процессе воплощения: Материалы к книге / Общ. ред. А. М. Смелянского, вступит. ст. Б. А. Покровского, комент. Г. В. Кристи и В. В. Дыбовского. 508 с.
  • Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1991. Т. 4. Работа актера над ролью: Материалы к книге / Сост., вступит. ст. и коммент. И. Н. Виноградской. 399 с.
  • Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1993. Т. 5. Кн. 1. Статьи. Речи. Воспоминания. Художественные записи / Сост., вступит. ст., подгот. текста, коммент. И. Н. Соловьевой. 630 с.
  • Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1993. Т. 5. Кн. 2. Дневники. Записные книжки. Заметки / Сост., вступит. ст., подгот. текста, комм. И. Н. Соловьевой. 573 с.
  • Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1994. Т. 6. Часть 1. Статьи. Речи. Отклики. Заметки. Воспоминания: 1917—1938. Часть 2. Интервью и беседы: 1896—1937 / Сост., ред., вступит. ст., коммент. И. Н. Виноградской. 638 с.
  • Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1995. Т. 7. Письма: 1874—1905 / Сост. Г. Ю. Бродской, коммент. З. П. Удальцовой, вступит. ст. А. М. Смелянского. 735 с.
  • Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1999. Т. 9. Письма: 1918—1938 / Сост. И. Н. Виноградская, Е. А. Кеслер, коммент. И. Н. Виноградская, З. П. Удальцова, ред. И. Н. Виноградская, вступит. ст. А. М. Смелянского. 839 с.
  • Станиславский К. С. Работа актёра над собой. — Москва: Художественная литература, 1938.
  • Станиславский К. С. Моя жизнь в искусстве.
  • Абалкин Н.А. Система Станиславского и советский театр. — М.: Искусство, 1950. — 318 с.
  • Абалкин Н.А. О творческом методе К. С. Станиславского. — М.: Знание, 1952. — 29 с.
  • Симонов П. В. Метод К. С. Станиславского и физиология эмоций. — Москва: Изд-во АН СССР, 1964.
  • Сарабьян Э. Научитесь говорить так, чтобы вас услышали: 245 простых упражнений по системе Станиславского. — М.: АСТ, 2013. — 255 с. — (Школа успеха). 3000 экз., ISBN 978-5-17-080017-9.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]