Սկոլթներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
սկոլթներ
Russian Skolt Sami after Photo 1871.jpg
Ընդհանուր քանակ

1.000

Բնակեցում
Ֆինլանդիա 600
Ռուսաստան 250
Նորվեգիա 150
Լեզու(ներ)
սկոլթ-սաամերեն, ֆիններեն, ռուսերեն, նորվեգերեն
Հավատք(ներ)
ուղղափառություն

Սկոլթներ, սաամներ-սկոլթներ, սկոլթ-սաամներ (նորվ.՝ skoltesamer, skolter, ֆին.՝ koltta, koltat, kolttasaamelaiset), սաամների էթնիկ խումբ, որ ապրում է Լապլանդիայի հյուսիս-արևելքում` երեք երկրներում` Նորվեգիա, Ռուսաստան, Ֆինլանդիա[1] (ֆին.՝ koltta, koltat, kolttasaamelaiset)[1]:

Թվաքանակ, տեղաբաշխում, լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ «Սաամ-սկոլթների պատմությունը և ժամանակակից դրությունը» գիտաժողովում հրապարակված տվյալների, որ անցկացվել է 2011 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մուրմանսկում` սկոլթների թիվը մոտ 1.000 մարդ է կազմում, որոնցից 600-ն ապրում է Ֆինլանդիայում, 250-ը` Ռուսաստանում, 150-ը` Նորվեգիայում: Մեկ այլ տեղեկության համաձայն` սկոլթների թիվը Ֆինլանդիայում 600 է, Ռուսաստանում` 250, Նորվեգիայում` 150[2]:

Ներկայումս սկոլթները կենտրոնացված են Ֆինլանդիայի Ինարի համայնքում` Սևետիյարվի, Կեվյայարվի, Նելիմ բնակավայրերում, Ռուսաստանի Մուրմանսկի մարզում` Կոլայի թերակղզու հյուսիսում ու արևմուտքում և Նորվեգիայի Նեյդեն ավանում[2]:

Սկոլթները սաամների արևելյան խումբն են: Նրանց մայրենի լեզուն սաամերենն է, որով, սակայն, այս կամ այն չափով խոսում է ընդամենը 400 մարդ Ֆինլանդիայում և մոտ 20 մարդ Ռուսաստանում[2]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկոլթները ավանդաբար զբաղվում են եղջերվաբուծությամբ, որսորդությամբ և ձկնորսությամբ[2]:

19-րդ դարում սկոլթները Նորվեգիայում ենթարկվել են «նորվեգականացման»: 2011 թվականին եպիսկոպոս Պեր Օսկար Հյոլոսը հայտարարել է. «Նորվեգիայում այլ փոքրքմասնություն չի մնացել` բացի սկոլթներից, որոնք ընդհանուր առմամբ ապրում են հասարակությունից ու պետությունից մեկուսացած»[1]:

1920 թվականին Ռուսաստանի և Ֆինլանդիայի միջև կնքված Տարտուի համաձայնագրով սկոլթները սահմանագծով բաժանվել են երկու մասի. արևմտյան մասն անցել է Ֆինլանդիային (Պետսամո շրջան), արևելյան մասը` Խորհրդային Ռուսաստանին: Սահմանը լուրջ արգելք է հանդիսացել սքոլթներին իրենց ավանդական զբաղմունքներով զբաղվելու համար` խաթարելով նրանց կյանքի դրվածքը:

Մինչև Երկրորդ աշխարհամարտը սկոլթ-սաամերենով խոսում էին Պեչենգա շրջանի չորս բնակավայրերում: Խորհրդա-ֆիննական պատերազմից հետո (1939-1940) Ֆինլանդիան կորցնում է Ռիբաչի թերակղզու` իրեն պատկանող մասը, իսկ 1941-1944 խորհրդա-ֆիննական պատերազմից հետո` Պետսամոն: Մինչև այդ տարածքների` ԽՍՀՄ-ին հանձնումը սաամական բնակչությունն էվակուացվում է Ինարի համայնքի Ինարի, Եևետիյարվի, Նելիմ բնակավայրեր:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դավանանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկոլթների եկեղեցի Նելիմում, Ֆինլանդիա

Ներկայումս սկոլթների մեծամասնությունը դավանում է ուղղափառություն: Դա կապված է Տրիֆոն Պեչենգացու (1495-1583) գործունեության հետ, ով 16-րդ դարում կնքել է սկոլթներին և սաամներին: Տրիֆոնը եղել է քահանայի որդի, ով վաղ տարիքից որոշել է ծառայել Աստծուն: Բնակվելով հյուսիսում` նա սկսել է Ավետարան քարոզել այնտեղ ապրող մարդկանց: Ամեն տարի օգոստոսի վերջին կիրակի օրը Նեյդենում (նորվ.՝ Neiden), որը գտնվում է նորվեգական Սյոր Վարանգեր համայնքում, հավաքվում են նորվեգական, ռուսական և ֆիննական ուղղափառ համայնքների անդամներ` համատեղ պատարագ մատուցելու Սուրբ Գևորգի մատուռում, որը կառուցվել է 1565 թվականին Տրիֆոն Պեչենգացու կողմից:

Նորվեգական Ակոբաֆտ ծովախորշի վերին մասում հստակ երևում է սպիտակ խաչ, որ առաջացել է գրանիտի կվարցային ծալքերից: Ավանդության համաձայն` Տրիֆոնը, իմանալով, որ այնտեղ շամանները զոհաբերում են եղջերուներին, ջրային ճանապարհով հասել է հեթանոսական մեհյանի մոտ, բարձրացրել ձեռքերը և խաչակնքել: Հենց այդ պահին էլ խփել է կայծակը` ժայռին թողնելով հետքը. շամանները քար են դարձել, իսկ նրանց զոհերը` հող ու մոխիր[3][4]:

Գեղարվեստական գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկոլթ-սաամական զգեստ

Սկոլթ-սաամների ամենահայտնի գրողը Կատի-Կլաուդիա Ֆոֆոնովն է (Kati-Claudia Fofonoff) Ֆինլանդիայից: Ռուսաստանում հայտնի էր Ասկոլդ Բաժանովը, ով գրում էր ռուսերեն:

Սկոլթների և նրանց մշակույթի ուսումնասիրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկոլթների կյանքի ու մշակույթի առաջին ուսումնասիրողներից է եղել ուղղափառ քահանա Գեորգի Տերենտևը (1823-1904):

Ժամանակակից նշանավոր ազգագրագետ Թիմ Ինգոլդը իր գիտական կյանքի սկզբում ուսումնասիրել է սկոլթների կյանքը, ինչն ամփոփել է «Ժամանակակից սկոլթներ» մենագրության մեջ (1976):

Նորվեգիայի, Ֆինլանդիայի և Ռուսաստանի սկոլթների համագործակցությունն իրականցվում է «Սաամ-սկոլթների մշակույթը` առանց սահմանների» նախագծի շրջանակներում[5]:

Իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Գևորգի մատուռ, Նեյդեն, Նորվեգիա

2011 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Նեյդենում կազմակերպվել է 20-րդ դարասկզբին վերացած 94 սկոլթների մասունքների ամփոփման արարողություն: Օսլոյի համալսարանի ներկայացուցիչները 1915 թվականին, անտեսելով տեղացիների բողոքները, մարդաբանական հետազոտությունների համար գնել են թաղված սաամների կմախքներ: Համալսարանի փոխռեկտոր Ռագնհիլդ Հենումը ներողություն է խնդրել սկոլթներից մարդու իրավունքների նման կոպիտ խախտման համար` ասելով, որ նման բան այլևս չպիտի կրկնվի: Սկոլթներից ներողություն է խնդրել նաև նորվեգական եկեղեցու` պետական կառավարման և բարեփոխումների նախարար Ռիգմուր Օսրուդը: Վերաթաղման արարողությունը կատարվել է ուղղափառ արարողակարգով: Մասունքները թաղվել են նախնական թաղման վայրում Նորվեգիայից, Ֆինլանդիայից և Ռուսաստանից մի քանի հարյուր մարդկանց ներկայությամբ[1]:

2011 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մուրմանսկում կայացել է գիտաժողով` «Սաամ-սկոլթների պատմությունը և ժամանակակից դրությունը» թեմայով` նվիրված այդ ժողովրդի մշակութային ժառանգությանը, պատմությանն ու ժամանակակից կարգավիճակին[5][6]:

2012 թվականի հուլիսի 14-15-ին սաամների մշակույթի «Սայոս» կենտրոնում (Ինարի, Ֆինլանդիա) անցկացվել է միջազգային գիտաժողով` նվիրված սաամ-սկոլթների լեզվին ու մշակույթին[7]:

2008 թվականին Ֆինլանդիայում սկոլթ-սաամների լեզուն ու մշակույթը պահպանելու նպատակով հիմնադրվել է Սկոլթ-սաամների մշակույթի ֆոնդը, որը հիմնականում զբաղվում է Ֆինլանդիայի հյուսիսում մշակութային ծրագերի իրականացմամբ: 2013 թվականի օգոստոսի 13-ին բացվել է Սկոլթ-սաամների մշակույթի ֆոնդի կայքէջը[8]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Карлсбакк Ю. Останки 94 человек обрели покой // Интернет-агентство BarentsObserver.com. — 27 сентября 2011.(Ստուգված է 2 Մայիսի 2016)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Saami, Skolt // Lewis, 2009
  3. Торжества в Нейдене // «Вера»-«Эском» № 421. — Сентябрь 2002.(Ստուգված է 22 Նոյեմբերի 2011)
  4. Никита Кривцов «Белый крест» преподобного Трифона Печенгского //Планета Диаспор". — 15 июня 2000.(Ստուգված է 2 Մայիսի 2016)
  5. 5,0 5,1 Международная конференция // Сайт Мурманского государственного гуманитарного университета. — 19 октября 2011.(Ստուգված է 9 Նոյեմբերի 2011)
  6. Валдайцев А. В Мурманске обсудят прошлое и будущее исчезающего народа // Комсомольская правда. Новости 24. — 16 октября 2011.(Ստուգված է 9 Նոյեմբերի 2011)
  7. В Инари на международной конференции обсуждают «технику» сохранения языка и культуры скольт-саамов // Сайт Информационного центра Finugor. — 14 июня 2012.(Ստուգված է 2 Մայիսի 2016)
  8. «Колтта-саами вышли в Интернет»։ Сайт Информационного центра Finugor։ 2013-08-14։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-08-24-ին։ Վերցված է 2016-05-02 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ingold, Tim. The Skolt Lapps today (1976). Cambridge: Cambridge University Press.
  • Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Онлайн-версия
  • Saarinen, Tuija; Suhonen, Seppo. Koltat, karjalaiset ja setukaiset, Snellman-Instituutti, 1995. ISBN 951-842-167-6

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]