Սինո-ճապոներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Սինո-ճապոներեն բառապաշար կամ կանգո (ճապ.՝ 漢語 - Հան բառեր), վերաբերում է ճապոներենի բառապաշարի այն հատվածին, որը ձևավորվել է չինարենում կամ որում առկա են չինարեն տարրեր: Քերականական և շարահյուսական որոշ կառույցներ նույնպես կարող են համարվել սինո-ճապոներեն:

Կանգոն սինո-ճապոներենի ճապոներեն անվանումն է և նշանակում է «չինարեն բառեր»[1]: Կանգոն ճապոներենի ընդհանուր բառապաշարի երեք հիմնական բաժիններից մեկն է: Մյուս երկու բաժիններն են մայրենի ճապոներենի բառապաշարը և այլ լեզուներից փոխառությունները: Հաշվարկվել է, որ ճապոներենի բառապաշարի մոտ 60%-ը կանգո բառապաշարն է, սակայն առօրյա խոսքում այն կազմում է բառերի մոտ 18%-ը [2]:

Կանգոն, որը ճապոներենում չինարեն ծագում ունեցող բառերի գործածումն է, չպետք է շփոթել կանբունի հետ, որը իսկական չինարեն բառեր գրելն է ճապոնացիների կողմից: Եվ՛ կանգոն և՛ կանբունը ունեն սինո-քսենիկ լեզվաբանական և հնչյունաբանական տարրեր, որոնք կարելի է գտնել կորեերենում և վիետնամերենում, այսինքն՝ դրանք օտար (սինո) տարրեր են:

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանի մեծ տարածքի և զարգացած մշակույթի շնորհիվ չինարենը պատմության ընթացքում մեծ ազդեցություն է ունեցել ճապոներենի, կորեերենի, վիետնամերենի և արևելաասիական այլ լեզուների վրա այնպես, ինչպես հունարենը և լատիներենն են ազդել Եվրոպայի պատմության վրա: Օրինակ՝ միջին չինարենում վառոդ բառի համարժեքը հուոյաո (火藥) է, իսկ կորեերենում դրա համարժեքը հուայակն է, ճապոներենում՝ կայակու: Երբ տեղի են ունեցել չինարենի և ճապոներենի միջև առաջին բախումները, ճապոներենում դեռևս չկային գրային համակարգ, այնինչ չինարենն ուներ գրավոր լեզու և ակադեմիական շատ տեղեկատվություն, որն էլ իր հերթին առաջ էր բերում նոր բառեր և տերմիններ ստեղծելու անհրաժեշտությունը[3]: Չինարենն այսպիսով դարձել էր գիտության, կրթության և կրոնի լեզուն: Ճապոներենում գործածված ամենահին գրային համակարգը գրական չինարենն էր, որը կոչվում էր կանբուն: Կանբուն գրային համակարգը պարտադրում էր, որ յուրաքանչյուր գրագետ ճապոնացի վարժ տիրապետի գրավոր չինարենին, սակայն շատ քիչ ճապոնացիներ էին վարժ խոսում չինարեն:

Չինարենից վերցված բառերի արտասանությունը նմանեցվում էի չինարենի արտասանությանը: Սինո-ճապոներեն բառապաշարը դեռևս ճապոներենում շատ կարևոր մաս է, ինչպես օրինակ լատիներեն կամ հունարեն ծագման բառերը անգլերենում:

Չինարենից փոխառությունները նաև ազդել են ճապոներենի հնչյունաբանության վրա՝ առաջ բերելով լեզվի այնպիսի զարգացումներ, ինչպիսիք են փակ վանկերը և ձայնավորների և բաղաձայնների երկար արտասանությունը:

Քերականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սինո-ճապոներեն բառերը հիմնականում գոյականներ են, որոնցից շատերը բայական կամ ածականական գոյականներ են, որն էլ նշանակում է, որ դրանք կարող են նախադասության մեջ հանդես գալ որպես բայեր կամ ածականներ: Բայական գոյականները կարող են գործածվել որպես բայեր սուրու (する, "անել") մասնիկը կցելու դեպքում:

Ճապոներենում բայերն ու ածականները փակ դաս են, և չնայած չինարենից արված բազմաթիվ փոխառություններին՝ փաստորեն դրանցից ոչ մեկը չի դասվում խոնարհվող բայերի կամ ածականների շարքին, այլ դասվում են այլաբանորեն խոնարհվածների շարքին:

Բացի գոյական + սուրու բանաձևից բայական գոյականները, որոնց արմատը արտահայտված է մեկ հիերոգլիֆով, ենթարկվում են հնչյունային փոփոխությունների, ինչպես օրինակ սուրու(〜する) - զուրու(〜ずる) :

Սինո-ճապոներեն և սինո-ճապոնական արտասանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանգո տերմինը հաճախ կիրառվում է օնյոմի (音読み) տերմինի հետ, որը նշանակում է հնչյունների ընթերցում: Այն մի համակարգ է, որը թույլ է տալիս չինարենից փոխառած բառերը կարդալ չինարենին հնարավորինս նման: Օնյոմին նաև հայտնի է ինչպես սինո-ճապոնական արտասանություն և տարբերվում է կունյոմիից (訓読み), «կարդալ ըստ նշանակության»), որի դեպքում չինարեն հիերոգլիֆները կարդացվում են մայրենի ճապոներենի բառերի արտասանությամբ:

Այդուհանդերձ, կան դեպքեր, երբ օնյոմիի և կունյոմիի միջև տարբերությունը կապված չէ ստուգաբանական ծագման հետ: Ճապոնիայում ստեղծված չինական հիերոգլիֆները, որոնք կոչվում են կոկուջի (国字), սովորաբար ունեն միայն կունյոմի (訓読み), բայց կան կոկուջիներ, որոնք ունեն օնյոմի (音読み):

Ճապոնիայում ստեղծված բառեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած որ չինարենից վերցվել է մեծ չափով սինո-ճապոներեն բառապաշար, շատ բառեր ստեղծել են հենց ճապոնացիները՝ օգտագործելով սինո-ճապոնական ձևեր: Սրանք հայտնի են որպես վասեի կանգո (和製漢語), որը թարգմանաբար նշանակում է «ճապոնացիների ստեղծած կանգո»: Այն չպետք է շփոթել վասեի էիգոյի հետ (和製英語), որը նշանակում է «ճապոնացիների ստեղծած անգլերեն» [4]:

Շատ վասեի կանգոներ վերաբերում են գաղափարների, որոնք կան միայն ճապոներենում, ինչպես օրինակ դայմիո (大名), վակա (和歌), գեիշա(芸者) և այլն:

Բառերի մեկ այլ խումբ ստեղծվել է ճապոներեն բառակապակցություններից, ինչպես օրինակ՝ հենջի (返事), որը նշանակում է «պատասխան» և գալիս է ճապոներենի կաերիգոտո 返り事 բառակապակցությունից, որը նշանակում է «պատասխանել»:

Չինարենում հիերոգլիֆների միևնույն համադրությունը կարող է ունենալ տարբեր իմաստներ, կամ էլ ընդհանրապես իմաստ չունենալ: Օրինակ՝ գոհան (ご飯 կամ 御飯, որը նշանակում է «եփած բրինձ») արտահայտությունը կեղծ կանգո է և գոյությություն չունի չինարենում:

Հնչյունաբանական նմանություններ ժամանակակից չինարենի և օնյոմիի միջև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին հայացքից շատ սինո-ճապոներեն բառերի արտասանությունը նման չէ ժամանակակից չինարենի արտասանությանը: Առաջին հերթին՝ չինարենից փոխառությունները իրականացվել են երեք հիմնական փուլերով․ դրանք են՝ գո-օն (呉音), կան-օն(漢音) և տո-օն (唐音): Այս փուլերը տեղի են ունեցել դարերի ընթացքում, չինարենի հնչյունաբանական պատմության տարբեր շրջաններում, և այսպիսով չինարեն արտասանությունը տարբերվում է ճապոներեն արտասանությունից: Բացի այդ, ժամանակակից չինարենի և ճապոներենի միջև արտասանական տարբերությունների համար կա երկու հիմնական պատճառ.

  1. Սինո-ճապոներեն շատ բառեր փոխառվել են մ.թ. 5-9-րդ դարերում, վաղ միջին չինարենից հին ճապոներեն: Այդ ժամանակից ի վեր երկու լեզուներն էլ նշանակալի փոփոխություններ են կրել: Սա է պատճառը, որ արտասանությունը ժամանակի ընթացքում ավելի և ավելի է փոխվել:
  2. Միջին չինարենի վանկային կառուցվածքը ավելի բարդ էր քան հին ճապոներենինը, և առկա էին տարբերություններ այդ լեզուների ձայնավորների և բաղաձայնների միջև: Այդ պատճառով փոխառված բառի արտասանությունը ուղղակի նմանեցվում էր չինարենին:

Այդուհանդերձ արտասանական նմանությունները բավականին հաճախ հանդիպող երևույթ են: Արդյունքում, սինո-ճապոներենը կարելի է համարել չինարենի վաղ շրջանի փոփոխված նմանակ, և այն լեզվաբանների համար լավ հիմք կարող է լինել չինարենի զարգացումն ուսումնասիրելու համար:

Ստորև ներկայացված են ժամանակակից չինարենի և սինո-ճապոներենի օնյոմիի (արտասանության) միջև նմանությունները.

  1. Մանդարին չինարենում արևմուտքի հետ շփման արդյունքում հնչյունների փոփոխություն է տեղի ունեցել, որը կոչվում է քմայնացում: Արդյունքում օրինակ՝ Peking (北京՝ կարդացվում է Պեկինգ)-ը դարձել է Běijīng (կարդացվում է ՝ Բեիձինգ)։ Սինո-ճապոներենում այս փոփոխությունները տեղի չեն ունեցել: Այսպիսով, մանդարինի ցի (qì- 氣,օդ, շունչ, հոգի) բառը համապատասխանում է ճապոներենի կի բառին:
  2. Հին ճապոներենում չկար նգ կամ [ŋ] վանկի վերջավորությունը, որը բնորոշ է չինարենին: Այս հնչյունը փոխառվելիս դառնում էր /i/ կամ /u/: /au/ և /eu/ հնչյունային համադրումները ճապոներենում հետագայում համապատասխանաբար դարձել են "ō" և "yō": Այսպիսով Տոկիո բառի չինարեն արտասանությունն է Dōngjīng (կարդացվում է՝ Դոնգձինգ):
  1. Ինչ վերաբերում է 京 հիերոգլիֆին, այն կարող է ունենալ տարբեր արտասանություն, օրինակ՝ կյո, կեի կամ կին: Սա կապված է փոխառման տարբեր փուլերի հետ, որոնք տեղի են ունեցել տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարբեր բարբառներից: Սա նաև պայմանավորված է նրանով, որ ճապոնացիները խոսել են ճապոներենի տարբեր բարբառներով:
  2. Չինարենի ձայնավորները շատ հաճախ համապատասխանում են սինո-ճապոներենի ձայնավորներին:
  3. Մանդարին չինարենում ժամանակի ընթացքում կորել է խուլ և ձայնեղ բաղաձայնների միջև տարբերությունը: Այստեղ բացառություն են չինարենի Վու բարբառները, օրինակ՝ Շանհայի բարբառը: Շանհայի բարբառի ձայնեղ բաղաձայնները համընկնում են ճապոներենի գո-օն արտասանության հետ: Օրինակ՝ 葡萄 (խաղող) բառը Շանհայի բարբառով կարդացվում է ինչպես բուդո (budo), և այն նույն կերպ է արտասանվում ճապոներենում: Սակայն մանդարինում այն կարդացվում է փութաո (pútáo):
  1. Ժամանակակից մանդարինում բոլոր վանկերն ավարտվում են կամ ձայնավորով կամ էլ փոքր թվով բաղաձայններով, որոնցից են «n», «ng»կամ էլ «r» բաղաձայնները: Միջին չինարենում սակայն վանկերը կարող էին ավարտվել օրինակ [p], [t], [k] և [m] բաղաձայններով, և սա պահպանվել է սինո-ճապոներենում: Սակայն քանի որ սինո-ճապոներենում ևս թույլատրելի չէ վանկն այս բաղաձայններով ավարտել, վանկի վերջից կցվում է հավելյալ ձայնավոր:
  2. Մանդարինի «f» բաղաձայնը ճապոներենում համապատասխանում է «h» և «b» բաղաձայններին: Վաղ միջին չինարենում չկար «f» Բաղաձայնը, սակայն կային /pj/ և /bj/ համադրությունները, որոնք պահպանվել են ճապոներենում:
  1. Հին ճապոներենի /p/ հնչյունը փոխարինվել է /h/-ով: Երբ միջին չինարենի որևէ բառ ավարտվում էր /p/-ով, դա դժվարություն էր առաջացնում ճապոներենում: Օրինակ՝ միջին չինարենի /dʑip/ (տասը) բառը փոխառվել է և հին ճապոներենում դարձել է /zipu/: Ժամանակի ընթացքում այն ենթարկվել է փոփոխությունների՝ /zipu/ > /zihu/ > /ziu/ > /zyū/ >/jū/:
  1. Ավելի բարդ է հին ատամնաշրթնային ռնգային հնչյունը: 武 հիերոգլիֆը ուշ միջին չինարենում արտասանվում էր «մվու»: Ճապոներենում այս արտասանությունը նմանակվել է՝ դառնալով «մու» կամ «բու»:
  1. Ժամանակակից չինարենի «r» սկզբնատառը ճապոներենում սովորաբար համապատասխանում է «ny» կամ «ni»- ին: Փոխառման ժամանակ չինարենի այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են 人(ren՝ մարդ) և 日(ri՝ օր), որոնք ժամանակակից չինարենում սկսվում են «r» սկզբնատառով, սկսվում էին [ɲ] քմային-ռնգային բաղաձայնով: Այսպիսով չինարենի Rìběn (日本, Ճապոնիա) բառը համապատասխանում է ճապոներենի Nippon( Նիպպոն) բառին:
  1. Միջին չինարենում 五 (wu` հինգ ) հիերոգլիֆը և դրան նման այլ հիերոգլիֆներ արտասանվում էին կոկորդային-ռնգային բաղաձայն [ŋ]- ով: Ժամանակակից մանդարինում այս օրենքը չի գործում, սակայն ան պահպանվել է չինարենի այլ բարբառներում: Ճապոներենում արտասանությունը նման է միջին չինարենի [ŋ]-ին այն տարբերությամբ, որ ճապոներենում այն արտասանվում է «g» կամ «go»:
  1. Մանդարինի «hu» հնչյունը գոյություն չունի ճապոներենում և սովորաբար բաց է թողնվում, մինչդեռ մանդարինի «l» հնչյունը ճապոներենում դառնում է «r»:
  2. Մանդարինի «h» հնչյունը, որը գալիս է միջին չինարենի [x] կամ [ɣ] հնչյունից, ճապոներենում սովորաբար համապատասխանում է «k»-ին կամ «g»-ին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Shibatani, Masayoshi. The Languages of Japan (Section 7.2 "Loan words", p.142), Cambridge University Press, 1990. ISBN 0-521-36918-5
  2. Կաղապար:Nihongo2Kokuritsu Kokugo Kenkyuujo, "Terebi Hoosoo no Goi Choosa 1" (1995, Shuuei Publishing)
  3. Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction, version 1.0, also available at Wiktionary; see also Baxter's transcription for Middle Chinese
  4. Chung Karen S. (2001)։ «Chapter 7: Some Returned Loans: Japanese Loanwords in Taiwan Mandarin»։ in McAuley T. E։ Language change in East Asia։ Richmond, Surrey: Curzon։ էջեր 161–163։ ISBN 0700713778