Ներատոմային մասնիկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ներատոմային մասնիկներից)
Jump to navigation Jump to search

Ներատոմային մասնիկ, մասնիկ, որի չափերը փոքր են ատոմի չափերից[1]։ Ներատոմային մասնիկները լինում են երկու տիպի՝ տարրական, որոնք ըստ արդի տեսության բաղկացած չեն այլ մասնիկներից, և բաղադրյալ[2]։ Ուսումնասիրվում են տարրական մասնիկների ֆիզիկայում և միջուկային ֆիզիկայում։

Ատոմի կազմի մեջ մտնող ներատոմային մասնիկներից են էլեկտրոնը, նեյտրոնը, պրոտոնը։ Պրոտոնը և նեյտրոնը կազմված են քվարկներից։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ներատոմային» (անգլ.՝ subatomic ենթաատոմային) մասնիկ տերմինը 1960֊ականների ռետրոնիմ է՝ տարբերակելու համար մեծ թվով բարիոնները և մեզոնները (որոնք ներառում են հադրոնները) այն մասնիկներից, որոնք իսկապես տարրական են։ Դրանից առաջ հադրոնները սովորաբար համարվում էին տարրական մասնիկներ, քանի որ նրանց կազմությունը հայտնի չէր։

Բացահայտված կարևոր ներատոմային մասնիկներից են՝

Մասնիկ Կազմություն Տեսություն Բացահայտում Նշումներ
Էլեկտրոն տարրական (լեպտոն) Ջորջ Ստոնի (1874) Ջոզեֆ Ջոն Թոմսոն (1897) Տարրական լիցքի նվազագույն միավորը, որի համար Ստոնին 1891 թվականին անվանում առաջարկեց[3]։
Ալֆա մասնիկ բաղադրյալ (ատոմական միջուկ) չի եղել Էռնեստ Ռեզերֆորդ (1899) Ապացուցել են Ռեզերֆորդը և Թոմաս Ռոյդսը 1907 թվականին՝ հելիումի միջուկի համար։
Ֆոտոն տարրական (քվանտ) Մաքս Պլանկ (1900) Ալբերտ Այնշտայն (1905)
կամ Էռնեստ Ռեզերֆորդը (1899)՝ որպես γ ճառագայթներ
Անհրաժեշտ էր թերմոդինամիկայում սև մարմնի ճառագայթման խնդիրը լուծելու համար։
Պրոտոն բաղադրյալ (բարիոն) Վաղուց հայտնի Էռնեստ Ռեզերֆորդ (1919, հրապարակվել է 1920) 1H-ի միջուկը
Նեյտրոն բաղադրյալ (բարիոն) Էռնեստ Ռեզերֆորդ (մոտ 1918) Ջեյմս Չեդվիկ (1932) Երկրորդ նուկլոնը
Հակամասնիկներ   Պոլ Դիրակ (1928) Կառլ Անդերսոն (պոզիտրոն, 1932) Այժմ բացատրվում է CPT սիմետրիայով։
Պիոններ բաղադրյալ (մեզոններ) Հիդեկի Յուկավա (1935) Սեզար Լատես, Ջուզեպե Օկիալինի (1947), Սեսիլ Փաուել Բացատրում է նուկլոնների միջև գործող միջուկային ուժերը։ Հայտնաբերված առաջին մեզոնն է (ըստ արդի սահմանման)
Մյուոն տարրական (լեպտոն) չի եղել Կառլ Անդերսոն (1936) Առաջին անուն ստացած մեզոնը․ այժմ համարվում է լեպտոն։
Կաոններ բաղադրյալ (մեզոններ) չի եղել 1947 Հայտնաբերվել է տիեզերական ճառագայթներում։ Առաջին տարօրինակ մասնիկն է։
Լամբդա բարիոններ բաղադրյալ (բարիոն) չի եղել Մելբուռնի համալսարան0, 1950)[4] Հայտնաբերված առաջին հիպերոնն է։
Նեյտրինո տարրական (լեպտոն) Վոլֆգանգ Պաուլի (1930), անվանումն ստացել է Էնրիկո Ֆերմիից Կլայդ Քաուան, Ֆրեդերիկ Ռայնեսe, 1956) Լուծում են բետա տրոհման էներգիական սպեկտրի խնդիրը։
Քվարկներ
(u-քվարկ, d-քվարկ, s-քվարկ)
տարրական Մարի Գել-Ման, Ջորջ Ցվայգ (1964) Մասնավոր փորձնական ապացույց քվարկային մոդելի համար չկա։
Հմայիչ քվարկ c-քվարկ տարրական (քվարկ) 1970 1974
հատակ-քվարկ (b-քվարկ) տարրական (քվարկ) 1973 1977
Թույլ տրամաչափային բոզոններ տարրական (քվանտ) Շելդոն Գլեշոու, Սթիվեն Վայնբերգ, Աբդուս Սալամ (1968) ՑԵՌՆ (1983) Հատկությունները ստուգվել են 1990-ականներին։
վերև-քվարկ (t-քվարկ) տարրական (քվարկ) 1973 1995 Չի հադրոնացնում, բայց անհրաժեշտ է ստանդարտ մոդելն ավարտելու համար։
Հիգսի բոզոն տարրական (քվանտ) Պետեր Հիգս և այլք (1964) ՑԵՌՆ (2012) Ենթադրվում է, որ հաստատվել է 2013 թվականին։ Առավել վկայություններ են ստացվել 2014-ին[5]
Տետրաքվարկ բաղադրյալ ? Zc(3900), 2013, հաստատված է որպես տետրաքվարկ Հադրոնների նոր դաս է։
Գրավիտոն Տարրական (քվանտ) Ալբերտ Այնշտայն (1916) Հայտնաբերված չէ Գրավիտացիոն ալիքների (նույնպես հիպոթետիկ) մեկնաբանությունը որպես մասնիկ վիճելի է։
Մագնիսական մոնոպոլ տարրական (չդասակարգված) Պոլ Դիրակ (1931) Հայտնաբերված չէ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Subatomic particles»։ NTD։ Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 5 
  2. Bolonkin Alexander (2011)։ Universe, Human Immortality and Future Human Evaluation։ Elsevier։ էջ 25։ ISBN 9780124158016 
  3. Klemperer Otto (1959)։ Electron Physics: The Physics of the Free Electron։ Academic Press 
  4. Որոշ աղբյուրներ, ինչպես օրինակ The Strange Quark նշում են 1947 թվականը։
  5. http://press.web.cern.ch/press-releases/2014/06/cern-experiments-report-new-higgs-boson-measurements