Յարլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Յարլի հագուստ

Յարլ (հին նորվ.՝ Jarl), բարձրագույն տիտղոս միջնադարյան Սկանդինավիայի հիերարխիայում[1][2]: Սկզբնապես յարլ է կոչվել ցեղի առաջնորդը, հետագայում` երկրի բարձրագույն ղեկավարը: Ազգային պետությունների ստեղծումից հետո յարլ են կոչվել կոնունգի վստահված անձինք` տեղերում իրականացնելով վերջինիս իշխանությունը:

14-րդ դարի սկզբին եզրը դուրս է եկել գործածությունից` բացի Իսլանդիայից, քանի որ յարլերին փոխարինելու են եկել թագավորական բրյուտները[3]:

Անվան ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Պրոկոպիոս Կեսարացու աշխատությունների` հերուլների գերմանական ցեղը, որ հանգիստ չի տվել եվրոպական մի քանի սերնդի, մի շարք պարտություններից հետո 512 թվականին վերադարձել է Սկանդինավիա: Քանի որ ցեղի սկզբնական տարածքները արդեն զբաղեցրել էին դաները, նրանք հիմնավորվում են գյոթերի հարևանությամբ:

«Erilaz» բառը, որ հաճախ հանդիպում է հարավային Շվեդիայի ավերված հուշարձաններում, կապում են հերուլների հետ: Այն հավանաբար նշանակում է «ավերակների վարպետ» կամ «կախարդ», այսինքն` մարդ, ով կախարդանքով կարողանում է դիմել ավերակներին: Բառը անգլոսաքսերի eorl բառի աբլաուտ ձևն է, որ առաջացել է *erōn բառից. այն նշանակում է «մարդ, ով կռվում է, զինվոր»[4]:

Սակայն բառի այս ստուգաբանությունը հիմնավոր չէ: Միակ հավաստի փաստն այն է, որ «յարլ» բառի առաջին հիշատակումը կապված է այն կրողի տիտղոսի հետ:

Յարլերին, հերսիրներին (հին նորվ.՝ hærsiʀ կամ hersir), հիրդմաններին (հին նորվ.՝ hirðmenn) փոխանվանաբար անվանել են կոնունգի ընկեր, զրուցակից կամ սեղանակից (հին նորվ.՝ konungs rúnar eða málar eða sessar)[5]:

Սոցիալական դիրք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ շրջանում կոնունգների նման միայն յարլերն են հողի սեփականատեր համարվել, իսկ մնացածները զբաղվել են նավագնացությամբ և թալանով: Եզրի գործածման վաղ փուլում անհասկանալի են մնում յարլերի և Դանիայում ու Նորվեգիայում իշխած ուրիշ առաջնորդների մեջ եղած տարբերությունները:

Հարալդ I Գեղավարսի սահմանած կարգերը մասամբ բացահայտում են ուշ շրջանում յարլերի ունեցած դիրքը Նորվեգիայում:

Aquote1.png Նա ամեն կոմսությունում յարլ նշանակեց, ով պետք է պահպաներ օրենքն ու կարգը, հավաքեր հարկերը: Յարլը պետք է վերցներ հարկերի մեկ երրորդը իր կարիքներն ու ծախսերը հոգալու համար: Ամեն յարլ իր տրամադրության տակ կարող է ունենալ 4 կամ ավելի հերսիր, որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է 20 մարկ ստանա որպես պարգև: Ամեն յարլ պետք է 60 տղամարդ տրամադրի կոնունգի բանակին, ամեն հերսիր` 20 տղամարդ:
Aquote2.png


Շվեդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յարլ Բիրգեր, XVII դարի փորագրություն, Շվեդիա

Ամենայն հավանականությամբ յարլերը Շվեդիայում հայտնվել են 10-րդ դարի վերջերին` Էրիկ VI արքայի օրոք, ով պարզեցրել է իշխողների` մինչ այդ գոյություն ունեցող համակարգը: Հավանական է, որ մի քանի մարդ միաժամանակ կարողացել են կրել այդ տիտղոսը, սակայն միայն մեկը կարող էր լինել գերագույն յարլ (շվեդ.՝ riksjarl):

13-րդ դարի կեսին յարլի տիտղոս են կրել հիմնականում Ֆոլկունգների (Folkungaätten) նշանավոր տոհմի ներկայացուցիչները, չնայած դժվար է ճշտել` նրանք եղել են յարլեր, քանի որ լատիներենով պահպանված նամակներում նրանք իրար դուքս (dux) են անվանել:

Յարլ Բիրգերը (1210-ական թվականներ-1290), տիտղոս ստանալով 1248 թվականին, եղել է Շվեդիայի վերջին յարլը: Հավանական է, որ նա չի ուզեցել, որ ինչ-որ մեկը ևս ունենա այդ տիտղոսը` սպառնալով նրա հարազատներին: Այսպես թե այնպես նրանից հետո Շվեդիայում այլևս յարլեր չեն եղել:

Նորվեգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորվեգիայի թագավորությունում սովորաբար եղել են մայրցամաքային Նորվեգիայի և Օրքնիի կոմսության յարլեր, իսկ 1261-1262 թվականներին Իսլանդիայում թագավորական իշխանության հաստատումից հետո` նաև Իսլանդիայի յարլ: Սակայն արդեն 1237 թվականին Սկուլե Բորդսոնը նշանակվել է հերցոգ (նորվ.՝ hertug), որը դարձել է բարձրագույն նոր տիտղոսը: 14-րդ դարի սկզբին Նորվեգիայում արդեն յարլեր չեն եղել:

Անգլիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլիական էրլի թագ

Անգլիայում, որը պետական համակարգը փոխառել էր սկանդինավներից, նույնպես եղել են յարլեր, որոնք կոչվել են «էրլեր» (անգլ.՝ earl): Նրանք սկզբում ունեցել են նույն գործառույթները, ինչ յարլերը, սակայն ժամանակի ընթացքում տիտղոսակիրները զրկվել են իշխանությունից: Ներկայումս այդ կոչմանը համարժեք է կոմսի կոչումը:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]