Հուզական դելիրիում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հուզական դելիրիում
Տեսակհիվանդություն
ՊատճառԹմրանյութերի օգտագործում, հոգեկան հիվանդություններ[1]
Հիվանդության ախտանշաններհոգեշարժական գրգռվածություն, դելիրիում և գերքրտնարտադրություն
Հետևանքsubstance abuse? և հոգեկան հիվանդություն
Բժշկական մասնագիտությունԱնհետաձգելի բուժօգնություն, հոգեբուժություն
ՀոմանիշներՀուզական դելիրիումի համախտանիշ, գրգռման դելիրիում
Տարբերակիչ ախտորոշումԱրյան գլյուկոզի ցածր մակարդակ, արևահարություն, թիրոտոքսիկոզ, պարանոիդ շիզոֆրենիա, երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում[1]
ԲուժումՀանգստացնող միջոցներ, սառեցում, ներերակային հեղուկներ[1]
ԲարդություններՌաբդոմիոլիզ, հիպերկալեմիա[1]
ԿանխատեսումՄահվան ռիսկը փոքր է 10%-ից[1]
Հանդիպման հաճախականությունՀայտնի չէ[1]

Հուզական դելիրիում, հայտնի նաև գրգռման դելիրիում. վիճակ, որը դրսևորվում է հոգեշարժական գրգռվածության, դելիրիումի և գերքրտնարտադրության ժամանակ[1]։ Այն կարող է դրսևորվել բռնության փորձերի, անսպասելի ուժի կիրառման և մարմնի շատ բարձր ջերմաստիճանի ժամանակ[2]։ Բարդություններից են ռաբդոմիոլիզը (կմախքային մկանների հյուսվածքի քայքայում) և արյան կալիումի մակարդակի բարձրացումը [1]։

Պատճառը հաճախ կապված է թմրանյութերի երկարատև օգտագործման կամ հոգեկան հիվանդությունների հետ[1]։ Հիմնական թմրանյութերից են կոկաինը, մեթամֆետամինը կամ կաթինոնի փոխարինիչները[2]։ Դրանց օգտագործման զուգակցումը հոգեկան հիվանդությունների և դեղամիջոցների, մասնավորապես՝ հոգեմետ դեղերի հանկարծակի դադարեցման հետ՝ կարող է հանգեցնել հուզական դելիրիումի առաջացմանը[1]։ Ենթադրվում է, որ հիմնական մեխանիզմը ուղեղում դոֆամինային համակարգի գործառույթի խանգարումն է[2]։ Ախտորոշումը ընդունվել է Ամերիկայի անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկների քոլեջի կողմից, բայց ներառված չէ Հոգեկան հիվանդությունների ախտորոշիչ և վիճակագրական ուղեցույցի, Հիվանդությունների միջազգային դասակարգման մեջ[1][3]։

Նախնական բուժումը ներառում է հանգստացնող դեղամիջոցներ, օրինակ՝ կետամին կամ միդազոլամ և հալոպերիդոլ, որոնք տրվում են միջմկանային ներարկման եղանակով[4]։ Մարմնի բարձր ջերմաստիճան ունեցող հիվանդները հնարավոր է արագ սառեցման կարիք ունենան[1]։ Այլ օժանդակ միջոցներից կիրառվում են ներերակային հեղուկներ և նատրիումի հիդրոկարբոնատ[1]։ Հիվանդների մահվան ռիսկը քիչ է 10%-ից[1]։ Մահ սովորաբար առաջանում է սրտի կանգի հետևանքով[1]։

Դեպքերի առաջացման հաճախականությունը հայտնի չէ[1]։ Տղամարդիկ հիվանդանում են ավելի հաճախ, քան կանայք[5]։ Հիվանդության պատճառով մահացածները սովորաբար 36 տարեկան տղամարդիկ են[1]։ Հաճախ իրավապաշտպանները հիվանդներին կառավարելու նպատակով կիրառել են թեյզերներ (էլեկտրաշոկային զենքի տեսակ, որը հնարավորություն է տալիս ազդել թիրախի վրա 4,5-10 մետր հեռավորությունից) կամ ֆիզիկական այլ միջոցներ[1]։ Նմանատիպ հիվանդություն նկարագրվել է 1800-ականներին և հիշատակվել է որպես «Բելլի մոլուցք»[1]։ «Հուզական դելիրիում» եզրույթը չի կիրառվել նախքան 1980-ականները[1]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուզական դելիրիումի նշաններն ու ախտանիշներն են[6][7][8][9][10]

  • Պարանոյա
  • Ապակողմնորոշում
  • Ապասոցիալականացում
  • Գերագրեսիվություն
  • Հաճախասրտություն
  • Ցնորքներ
  • Գերքրտնարտադրություն
  • Չկապակցված խոսք կամ գոռգռոց
  • Գերմարդկային ուժի զգացողություն և դիմացկունություն (հատկապես, երբ փորձում է դիմադրել ինչ-որ ուժի)
  • Մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում/ տարածուն քրտնարտադրություն (նույնիսկ ցուրտ եղանակի դեպքում)
  • Ոչ պատշաճ հագնված վիճակ (շորերը հանելը)

Պատճառ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուզական դելիրիումը ավելի հաճախ է հանդիպում ծանր հոգեկան հիվանդությունների պատմություն ու թմրանյութերի՝ մասնավորապես հոգեխթանիչ դեղերի (օրինակ՝ կոկաին և ՄԴՊՎ (մեթիլենդիօքսիպիրովալերոն)) սուր կամ քրոնիկ չարաշահում ունեցող տղամարդկանց շրջանում[11][12]։ Ալկոհոլից հրաժարումը կամ գլխի վնասվածքը նույնպես կարող են հանգեցնել հիվանդության առաջացման[13]։ Մահվան դեպքերի մեծամասնությունը հանդիպում է տղամարդկանց շրջանում։

Հուզական դելիրիումով մարդիկ հիմնականում ունենում են դեղորայքային սուր ներթունավորում, հիմնականում ֆենցիկլիդինից, մեթիլենդիօքսիպիրովալերոնից (ՄԴՊՎ), կոկաինից և մեթամֆետամինից[14]։ Մահվան հանգեցնող մյուս դեղամիջոցները հոգեմետ են[15][16][17]։

Մեխամիզմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուզական դելիրիումի ախտաֆիզիոլոգիան բացահայտված չէ, բայց ակնհայտորեն բազմագործոնային է[18][19]։ Գործոններից են դիրքային շնչահեղձությունը, մարմնի բարձր ջերմաստիճանը, դեղորայքային թունավորումը և/կամ կատեխոլամին-կախյալ մահացու, ոչ նորմալ սրտային ռիթմերը[19]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլ հիվանդություններ, ինչպիսիք են՝ խուճապային գրոհները, մարմնի բարձր ջերմաստիճանը, դիաբետը, գլխի վնասվածքը, հարբեցատենդը և հիպերթիրոիդիզմը, կարող են նման լինել հուզական դելիրիումին[20]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնական բուժումը կետամինի կամ միդազոլամի և հալոպերիդոլի միջմկանային ներարկման եղանակով կիրառումն է՝ հիվանդին հանգստացնելու համար[4]։ Արագ սառեցումը կարող է կիրառվել մարմնի բարձր ջերմաստիճանի ժամանակ[1]։ Որպես օժանդակ միջոցներ կիրառում են ներերակային հեղուկներ և նատրիումի հիդրոկարբոնատ[1]։ Կետամինի առավելություններից է ազդեցության արագ սկիզբը[21]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1849 թվականին նմանատիպ հիվանդություն բնութագրվել է Լյութեր Բելլի կողմից՝ որպես «Բելլի մոլուցք»[22]։

«Հուզական դելիրիում» անվան տակ առաջին անգամ նկարագրվել է 1985 թվականին՝ որպես կոկաինային ներթունավորումից առաջացող վիճակ[13][23]։

Հակասություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուզական դելիրիումը ընգրկված չէ DSM-5-ի (Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրության ձեռնարկ, 5-րդ հրատարակություն, 2013 թվական) կամ ICD-10-ի (Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում, 10-րդ հրատարակություն, 1992 թվական) մեջ։ Սակայն, «հուզական դելիրիում» հիվանդությունը ընդունվել է Բժշկական փորձագետների ազգային ասոցիացիայի և Անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկների ամերիկյան ասոցիացիայի կողմից, ովքեր 2009 թվականին Սպիտակ գրքում հաստատեցին, որ «հուզական դելիրիումը» կարող է բնութագրվել տարբեր օրենսգրքերով՝ ICD-9-ից անկախ[11]։

2007 թվականին քաղաքացիական ազատությունների ամերիկյան միավորումից Էրիկ Բալաբանը հաստատեց, որ հուզական դելիրիումը չի ճանաչվել Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայի կամ Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի կողմից, և որ ախտորոշումը ծառայել է «որպես փողերի լվացման միջոց, ինչը կարող է լինել ուժի չարաշահման և կալանքի մեջ գտնվող պաշտոնյաների կառավարման մեթոդների անհամապատասխան կիրառում»[24]։ 2007 թվականին Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայից Մելիսա Սմիթը հաստատեց, որ կազմակերպությունը ունեցել է «ոչ պաշտոնական քաղաքականություն»[25]։

Թեյզերի կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ քաղաքացիական իրավունքների խմբեր պնդում են, որ հուզական դելիրիումի ախտորոշումները կիրառվում են իրավապաշտպաններին մեղադրանքներից ազատելու համար՝ այն դեպքերում, երբ ուժի չափազանց կիրառումը կարող է հանգեցնել հիվանդի մահվան[26][27][28]։ 2003 թվականին Սևամորթ ազգերի առաջընթացի ազգային ասոցիացիան հաստատեց, որ հուզական դելիրիումը կիրառվում է ավելի հաճախ փոքրամասնության, քան սպիտակամորթների մահերը մեկնաբանելու համար[28]։

2007 թվականին Կանադայում Ռոբերտ Դզիեկանսկին արժանացավ ժողովրդական ուշադրության և այն կենտրոնացրեց թեյզերների կիրառման վրա՝ հասարակական կարգի պահպանման նպատակով ոստիկանության գործողությունների և հուզական դելիրիումի ախտորոշման ժամանակ։ Ոստիկանության հոգեբան Մայք Ուեբստերը Բրիտանական Կոլումբիայում թեյզերներից առաջացած մահերի հետազոտության արդյունքում փաստեց, որ Taser International-ը ոստիկանության «ուղեղը լվացել է» էլեկտրական զենքի «զավեշտալի անհամապատասխան» կիրառման հաստատման համար։ Նա հուզական դելիրիումը անվանեց «կասկածելի խանգարում», որը կիրառվել է Taser International-ի կողմից՝ ոստիկանության վարժանքների համար[29]։ 2008 թվականի զեկույցի մեջ Կանադայի արքայական ոստիկանության հեծյալների գունդը պահանջեց, որ հուզական դելիրիումը չպետք է ընգրկվի Կանադայի արքայական ոստիկանության հեծյալների գնդի օպերատիվ կառավարման մեջ՝ առանց հոգեկան առողջության պահպանման և ոստիկանության խորհրդատու մարմնի պաշտոնական թույլտվության[30]։

Ըստ 2010 թվականի Դատական բժշկության ամսագրում հրատարակված համակարգային վերանայման տվյալների՝ հուզական դելիրիումի հետ կապված ախտանիշները ամենայն հավանականությամբ շատ ավելի մեծ բժշկական վտանգ են ներկայացնում, քան թեյզերների կիրառումը, և, որ թվում է անհավանական՝ թեյզերների կիրառումը նշանակալիորեն սրում է հուզական դելիրիումի ախտանիշները[31]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 Vilke GM, DeBard ML, Chan TC, Ho JD, Dawes DM, Hall C, Curtis MD, Costello MW, Mash DC, Coffman SR, McMullen MJ, Metzger JC, Roberts JR, Sztajnkrcer MD, Henderson SO, Adler J, Czarnecki F, Heck J, Bozeman WP (November 2012)։ «Excited Delirium Syndrome (ExDS): defining based on a review of the literature.»։ The Journal of Emergency Medicine 43 (5): 897–905։ PMID 21440403։ doi:10.1016/j.jemermed.2011.02.017 
  2. 2,0 2,1 2,2 Mash DC (2016)։ «Excited Delirium and Sudden Death: A Syndromal Disorder at the Extreme End of the Neuropsychiatric Continuum.»։ Frontiers in Physiology 7: 435։ PMC 5061757 ։ PMID 27790150։ doi:10.3389/fphys.2016.00435 
  3. Vilke Gary M., Payne-James J. Jason (2016)։ Current Practice in Forensic Medicine։ John Wiley & Sons, Ltd։ էջեր 97–117։ ISBN 9781118456026։ doi:10.1002/9781118456026.ch6 
  4. 4,0 4,1 Gerold KB, Gibbons ME, Fisette RE Jr, Alves D (2015)։ «Review, clinical update, and practice guidelines for excited delirium syndrome.»։ Journal of Special Operations Medicine 15 (1): 62–9։ PMID 25770800 
  5. Gonin P, Beysard N, Yersin B, Carron PN (May 2018)։ «Excited Delirium: A Systematic Review.»։ Academic Emergency Medicine 25 (5): 552–565։ PMID 28990246։ doi:10.1111/acem.13330 
  6. «Excited delirium: Consideration of selected medical and psychiatric issues»։ Neuropsychiatr Dis Treat 5: 61–6։ 2009։ PMC 2695211։ PMID 19557101։ doi:10.2147/ndt.s2883։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-07-16-ին 
  7. «Excited delirium deaths in custody: past and present»։ Am J Forensic Med Pathol 30 (1): 1–5։ March 2009։ PMID 19237843։ doi:10.1097/PAF.0b013e31818738a0։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-08-ին 
  8. Alan W. Benner, Excited Delirium, 1996 Archived June 2, 2007, at the Wayback Machine.
  9. Lisa Hoffman (November 2009)։ «ACEP Recognizes Excited Delirium as Unique Syndrome»։ Emergency Medicine News 31 (11): 4։ doi:10.1097/01.EEM.0000340950.69012.8d։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-08-ին 
  10. «Excited Delirium.org: For Law Enforcement»։ University of Miami։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-07-26-ին։ Վերցված է 2011-07-01 
  11. 11,0 11,1 ACEP Excited Delirium Task Force (September 10, 2009)։ «White Paper Report on Excited Delirium Syndrome»։ American College of Emergency Physicians 
  12. Ruth SoRelle (October 2010)։ «ExDS Protocol Puts Clout in EMS Hands»։ Emergency Medicine News 32 (10): 1, 32։ doi:10.1097/01.EEM.0000389817.48608.e4։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-10-08-ին 
  13. 13,0 13,1 «Excited delirium: Consideration of selected medical and psychiatric issues»։ Neuropsychiatr Dis Treat 5: 61–6։ 2009։ PMC 2695211։ PMID 19557101։ doi:10.2147/ndt.s2883։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-07-16-ին 
  14. «Excited delirium deaths in custody: past and present»։ Am J Forensic Med Pathol 30 (1): 1–5։ March 2009։ PMID 19237843։ doi:10.1097/PAF.0b013e31818738a0։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-08-ին 
  15. Levine M, Ruha AM (July 2012)։ «Overdose of atypical antipsychotics: clinical presentation, mechanisms of toxicity and management.»։ CNS Drugs 26 (7): 601–11։ PMID 22668123։ doi:10.2165/11631640-000000000-00000 
  16. «Toxicology and overdose of atypical antipsychotics»։ J Emerg Med 43 (5): 906–13։ 2012։ PMID 22555052։ doi:10.1016/j.jemermed.2012.03.002 
  17. «Ventricular arrhythmias and cerebrovascular events in the elderly using conventional and atypical antipsychotic medications»։ J Clin Psychopharmacol 27 (6): 707–10։ 2007։ PMID 18004143։ doi:10.1097/JCP.0b013e31815a882b 
  18. Lisa Hoffman (November 2009)։ «ACEP Recognizes Excited Delirium as Unique Syndrome»։ Emergency Medicine News 31 (11): 4։ doi:10.1097/01.EEM.0000340950.69012.8d։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-08-ին 
  19. 19,0 19,1 «Excited delirium, restraints, and unexpected death: a review of pathogenesis»։ Am J Forensic Med Pathol 31 (2): 107–12։ June 2010։ PMID 20190633։ doi:10.1097/PAF.0b013e3181d76cdd  (չաշխատող հղում)
  20. «What other medical emergencies can look like excited delirium?»։ PoliceOne.com։ October 2006։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-05-16-ին։ Վերցված է 2007-03-26 
  21. Mankowitz SL, Regenberg P, Kaldan J, Cole JB (6 September 2018)։ «Ketamine for Rapid Sedation of Agitated Patients in the Prehospital and Emergency Department Settings: A Systematic Review and Proportional Meta-Analysis.»։ The Journal of Emergency Medicine 55 (5): 670–681։ PMID 30197153 ։ doi:10.1016/j.jemermed.2018.07.017 
  22. Kraines։ «Bell's Mania»։ The American Journal of Psychiatry 
  23. «Cocaine-induced psychosis and sudden death in recreational cocaine users»։ J. Forensic Sci. 30 (3): 873–80։ July 1985։ PMID 4031813 
  24. «Death by Excited Delirium: Diagnosis or Coverup?»։ NPR։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-03-02-ին։ Վերցված է 2007-02-26։ «You may not have heard of it, but police departments and medical examiners are using a new term to explain why some people suddenly die in police custody. It's a controversial diagnosis called excited delirium. But the question for many civil liberties groups is, does it really exist?» 
  25. «Excited Delirium: Police Brutality vs. Sheer Insanity»։ ABC News։ March 2, 2007։ Արխիվացված օրիգինալից December 10, 2008-ին։ Վերցված է 2007-03-13։ «Police and defense attorneys are squaring off over a medical condition so rare and controversial it can't be found in any medical dictionary — excited delirium. Victims share a host of symptoms and similarities. They tend to be overweight males, high on drugs, and display extremely erratic and violent behavior. But victims also share something else in common. The disorder seems to manifest itself when people are under stress, particularly when in police custody, and is often diagnosed only after the victims die.» 
  26. Paquette M (2003)։ Paquette Mary, ed.։ «Excited delirium: does it exist?»։ Perspect Psychiatr Care 39 (3): 93–4։ PMID 14606228։ doi:10.1111/j.1744-6163.2003.00093.x 
  27. Truscott A (March 2008)։ «A knee in the neck of excited delirium»։ CMAJ 178 (6): 669–70։ PMC 2263095։ PMID 18332375։ doi:10.1503/cmaj.080210 
  28. 28,0 28,1 "'Excited delirium' as a cause of death" Archived 2012-11-03 at the Wayback Machine., Daniel Costello, Los Angeles Times, April 21, 2003
  29. Hall Neil (2008-05-14)։ «Police are 'brainwashed' by Taser maker; Psychologist blames instructions»։ Vancouver Sun (Canwest)։ էջեր A1։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-05-14-ին։ Վերցված է 2008-08-30 
  30. "An Independent Review of the Adoption and Use of Conducted Energy Weapons by the Royal Canadian Mounted Police" Archived December 31, 2009, at the Wayback Machine., John Kiedrowski, Royal Canadian Mounted Police, June 5, 2008
  31. Jauchem JR (January 2010)։ «Deaths in custody: are some due to electronic control devices (including TASER devices) or excited delirium?»։ Journal of Forensic and Legal Medicine 17 (1): 1–7։ PMID 20083043։ doi:10.1016/j.jflm.2008.05.011