Հնդկական ժողովրդական ապստամբություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հնդկական ժողովրդական ապստամբություն
Vereshchagin-Blowing from Guns in British India.jpg
Սիփահիների ապստամբությունը անգլիացիների դեմ
Թվական 1857 թ. մայիս — 1859 թ. ապրիլ
Վայր Փենջաբ–Բենգալիա (Հնդկաստան)
Արդյունք Ապստամբության ճնշումը
Օստ-Հնդկական ընկերության վերացումը: Հնդկաստանը անցնում է Բրիտանական գահի ուղիղ ենթակայության տակ:
Հակառակորդներ
Flag of the British East India Company (1801).svg Բրիտանական Օստ-Հնդկական ընկերություն

{{{2}}} Բրիտանական կայսրության բանակը
Հնդկաստանի 20 իշխանությունները և
Flag of Nepal (19th century-1962).svgՆեպալը

Flag of the British East India Company (1801).svg Սիփահիներ

Հնդկաստանի 7 իշխանություններ
Flag of the Mughal Empire.svg (Մեծ Մողոլների կայսրություն)
Հնդկաստանի բնակչություն

Հրամանատարներ
Քոլին Քեմփբել Բահադուր Շահ II
Տանտիա Տոպի
Կողմերի ուժեր
անհայտ անհայտ
Կորուստներ
անհայտ անհայտ

Հնդկական ժողովրդական ապստամբություն տեղի է ունեցել 18571859 թթ. անգլիական տիրապետության դեմ։ Ավարտվել է ապստամբության ճնշմամբ և Օստ-Հնդկական ընկերության վերացմամբ, որի հետևանքով Հնդկաստանը անցնում է Բրիտանական գահի ուղիղ ենթակայության տակ։ Ապստամբությունը առաջ բերեց տարբեր կարծիքների բուռն ալիք[1][2][3], ինչպես բրիտանական մամուլում և գրականությունում (ներառյալ Չարլզ Դիքենսի ռասիստական մեջբերումները), ինչպես նաև Ֆրանսիայում որտեղ առաջ եկան Ռուսական կայսրության հետ դաշնակցելու գաղափարներ Բրիտանական կայսրությանը Ասիայից դուրս հանելու նպատակով։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառներն էին՝ հարկերի ծանրացումը, բրահմանների (նրանցից էր կազմվում բենգալական բանակը) հարկային արտոնության, սիփահիների (տեղական բնակչությունից հավաքագրված վարձկան զինվորներ) որոշ իրավունքների վերացումը, խոշոր ֆեոդալների մի մասի հողազրկումը, անգլիական ապրանքների հոսքի հետևանքով հնդկական արհեստագործության անկումը։ Բրիտանակացիների վարած քաղաքականությունը լցրել էր բնակչության համբերության բաժակը և ապստամբություն սկսելու համար միայն առիթ էր անհրաժեշտ։ Առիթ հանդիսացավ սիփահիների սպառազինության տակ անցած նոր Էնֆիլդի հրացանը[4]:

Սիփահիները 1820-ականներին

Փամփուշտը, որը անհրաժեշտ էր բացել կծելով ներծծված էր կովի և խոզի ճարպով (կովը հինդուիզմում համարվում է սուրբ կենդանի, իսկ խոզը իսլամում արգելված է): Չնայած նրան, որ սիփահիների ջոկատները խառը կազմ ունեին, հինդուստների և մուսուլմանների մեջ հաջողվեց համաձայնություն ձեռք բերել և սկսվեց ապստամբությունը։ Ապստամբության շարժիչ ուժը ժողովրդական զանգվածներն էին, ռազմական միջուկը՝ սիփահիները, սակայն ղեկավարության մեջ կարևոր դեր էին խաղում ֆեոդալները։

Ընթացքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապստամբությունը սկսվել է բենգալական բանակում։ 1857 թվականի մայիսի 10-ին սիփահիների երեք գունդ, ապստամբեցին և գնացին Դելի, որտեղ նրանց աջակցեցին տեղի սիփահիներն ու բնակչությունը։ Ապստամբները հռչակեցին Մեծ Մողոլների կայսրության վերականգնումը և գահ բարձրացրին գահաժառանգ Բահադուր շահ II-ին։

Կանպուրի և Լակհնաուի կառավարությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դելիից բացի, որտեղ Բահադուր Շահ II-ի կառավարությունից զատ ստեղծվել էր նաև սիփահիների և քաղաքացիների բարձրագույն վարչական խորհուրդ, երկու այլ վայրում (Կանպուր և Լակհնաու) ևս առաջացել էին ապստամբական ինքնուրույն կենտրոններ և կառավարություններ։ Ապստամբների ղեկավարության պաշտպանական տակտիկան անգլիացիներին հնարավորություն տվեց ապստամբների մի մասին մեկուսացնել Գանգեսի հովտում։ 1857 թվականի հուլիսի 15-ին և 16-ին անգլիացիները պարտության մատնեցին Կանպուրի ապստամբներին, իսկ սեպտեմբերի 19-ին, 4 ամիս պաշարելուց հետո, գրավեցին Դելին։ Ապստամբության կենտրոն դարձավ Աուդը։ 1858 թվականի մարտի 19-ին գաղութարարները գրավեցին նաև Լակհնաուն։

Պարտիզանական շարժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապստամբներն անցան պարտիզանական պատերազմի, որի ընթացքում ռազմական հմուտ գործողություններով աչքի ընկան ապստամբության շատ ղեկավարներ՝ Ահմեդ-շահը, Մաուլավին, Լակշմի-Բաին, և ուրիշներ։ 1858 թվականի նոյեմբերի 1-ին հրապարակվեց Վիկտորյա թագուհու մանիֆեստը ապստամբությանը մասնակցած ֆեոդալներին ներելու վերաբերյալ, որի հետևանքով ֆեոդալական վերնախավը հեռացավ ապըստամբությունից։ Մինչև 1859 թվականի ապրիլը գաղութարարները ճնշեցին պարտիզանական շարժումները։ Անգլիացիները դաժան հաշվեհարդար տեսան պարտված ապստամբների հետ։

Պարտության պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապստամբության պարտության հիմնական պատճառներն էին՝ անգլիացիների ռազմական գերազանցությունը, ապստամբ ֆեոդալների ու գյուղացիների հեաապնդած տարբեր նպատակները, իսկ Հնդկաստանի ժողովուրդների տարանջատվածությունը օգնեց գաղութարարներին մեկուսացնել ապստամբության հիմնական օջախը և դրա մարման վրա կենտրենացնել Փենջաբի, Բենգալիայի և Դեկանի ողջ ուժերը։

Հետևանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլիացիները հարկադրված էին փոխել իրենց քաղաքականությունը Հնդկաստանում։ Դեռևս 1858 թվականի օգոստոսի 2-ին բրիտանական Պարլամենտը որոշում կայացրեց վերացնել Բրիտանական Օստ-Հնդկական ընկերությունը: Մի շարք օրենքներով ամրապընդվեցին հնդիկ իշխանների և կալվածատերերի հողատիրական իրավունքները։ Գյուղացիների դժգոհությունը հաշվի առնելով՝ հրապարակվեցին օրենքներ վարձակալության վերաբերյալ, որոնք որոշ չափով սահմանափակեցին զամինդարիների (հողատերերի) կամայականությունը։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Malcolm X's autobiography The Autobiography of Malcolm X details his first encounters with atrocities in the non-European world and his reaction to the rebellion and massacres in 1857.
  • John Masters's novel Nightrunners of Bengal, first published by Michael Joseph in 1951 and dedicated to the Sepoy of India, is a fictionalised account of the Rebellion as seen through the eyes of a British Captain in the Bengal Native Infantry who was based in Bhowani, itself a fictionalised version of the town of Jhansi. Captain Savage and his turbulent relationship with the Rani of Kishanpur form an analogous interrelationship of the Indian people and the British and sepoy regiments at that time.
  • J. G. Farrell's 1973 novel The Siege of Krishnapur details the siege of the fictional Indian town of Krishnapur during the Rebellion.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Chakravarty, G. (2004), The Indian Mutiny and the British Imagination, Cambridge University Press 
  2. Herbert, C. (2008), War of No Pity: The Indian Mutiny and Victorian Trauma, Princeton University Press 
  3. Judd, D. (2005), The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947, Oxford University Press 
  4. «The Indian Mutiny»