Հարություն Չաքմաքչյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հարություն Չաքմաքչյան
Ծնվել էհոկտեմբերի 20, 1878(1878-10-20) կամ 1879
ԾննդավայրԱդանա, Ադանայի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն
Մահացել էմայիսի 22, 1973(1973-05-22) կամ մայիսի 21, 1973(1973-05-21)
Մահվան վայրJamaica Plain, Բոստոն, ԱՄՆ
ՔաղաքացիությունFlag of Armenia.svg Հայաստան
ԿրթությունՀարվարդի համալսարան
Մասնագիտությունպատմաբան, գրող և խմբագիր
ԱշխատավայրԹաֆթսի համալսարան
ԵրեխաներԱլան Հովհաննես

Հարություն Չաքմաքչյան (հոկտեմբերի 20, 1878(1878-10-20) կամ 1879, Ադանա, Ադանայի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - մայիսի 22, 1973(1973-05-22) կամ մայիսի 21, 1973(1973-05-21), Jamaica Plain, Բոստոն, ԱՄՆ), հայ գիտնական։

Հայկական ծագմամբ ամերիկացի կոմպոզիտոր Ալան Հովաննեսի հայրը։

Թաֆթս համալսարանի քիմիայի պրոֆեսոր Չաքմաքչյանը բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է մի քանի լեզուներով։ Նրա նշանավոր հրատարակություններից է անգլերեն - հայերեն բառարանը, որն իր տեսակի մեջ առաջինն է ժամանակակից հայոց լեզվում։ Բառարանը դարձել է հայերեն բառարանագրության մնայուն գործ և այսօր էլ պարբերաբար օգտագործվում է[1][2] ։ Նրա մյուս հրատարակությունները ներառում էին Հայաստանի 700 էջանոց պատմությունը։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չաքմաքչյանը ծնվել է 1878 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ադանա քաղաքում[3][4]։ Նրա ազգանունը նշանակում է «զինագործ»։ Այդ անունը տրվել է իր նախնիներից մեկին, ով հմուտ էր նուրբ փորագրված և զարդարված հրազեն ստեղծելու գործում[5]։ Նրա ծնողներն էին Հովանես Լ. Չաքմաքչյանը և Գոհար Ջանբազյանը, երկուսն էլ ֆերմերներ էին։ Նա սովորել է Ադանայի Աբգարյան վարժարանում, ապա մեկ տարուց ավելի սովորել է Բեյրութի Անտուրա ֆրանսիական միսիոներական քոլեջում։

Կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չաքմաքչյանը ուսուցչի իր կարիերան և դասավանդելը սկսել է Կեսարիայում (ներկայիս Կայսերիում) և Գիրեսունում[6]։ Օսմանյան կայսրությունում հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա դասավանդում էր Բեյրութում։ Այդ ժամանակ նա որոշեց նավով մեկնել Ֆրանսիա։ Այնուհետև տեղափոխվեց Սթեմֆորդ, Կոնեկտիկուտ, և ի վերջո հաստատվեց Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում, որտեղ 1905 թվականի աշնանից մինչև 1908 թվականի գարուն սովորեց Հարվարդի համալսարանում, այնուհետև կրկին վերադարձավ Հարվարդ 1912 թվականի փետրվարին[7]։ Չաքմաքչյանը 1909 - 1911 թվականներին աշխատել է նաև որպես «Հայրենիք» թերթի խմբագիր։

Հետագայում նա աշխատել է որպես Թաֆթս քոլեջի քիմիայի և կենսաքիմիայի պրոֆեսոր և կապված է եղել Բոստոնի Թաֆթսի բժշկական դպրոցի հետ։ 1955 թիվականին Չաքմաքչյանը հեռացավ Թաֆթսի համալսարանից՝ որպես պատվավոր պրոֆեսոր[8]։

Ամուսնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1910 թվականի մայիսի 28-ին Մասաչուսեթս նահանգի Սոմերվիլ քաղաքում նա ամուսնացավ Մադլեն Սքոթի hետ։ Վերջինս շոտլանդական և անգլիական ծագմամբ ամերիկուհի էր, որն ավարտել էր Ուելսլի քոլեջը[9]։ Նրանք ունեցան մեկ որդի՝ Ալան Հովհաննեսը, որը միջազգային փառքի հասած կոմպոզիտոր է[10]։

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չաքմաքչյանը մահացել է 1973 թվականի մայիսի 22-ին Մասաչուսեթսում, 94 տարեկան հասակում։

Գրական ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր գիտական աշխատանքից բացի, 1908 թվականին Չաքմաքչյանը դարձավ «Հայրենիք» թերթի գլխավոր խմբագիր՝ այդ պաշտոնում մնալով մինչև 1912 թվականի փետրվարը[11][12]։ Նա նաև հեղինակ է մոտ 1600 էջից բաղկացած «Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ-Հայերէն» բառարանի, որը վերահրատարակվել է մի քանի անգամ։ Գիտական այլ հոդվածներ նվիրված էին քիմիայի, կենսաքիմիայի և հայոց լեզվի հետ կապված թեմաներին։ Ի թիվս իր այլ հրատարակությունների, Չաքմաքչյանը 1917 թվականին մոտ 700 էջից բաղկացած գիրք է հրատարակել Հայաստանի պատմության մասին[13]։ Նա ամերիկյան քիմիական ընկերության, գիտության առաջընթացի ամերիկյան ասոցիացիայի և Նոր Անգլիայի քիմիայի ուսուցիչների ասոցիացիայի անդամ էր։

Հրապարակումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չաքմաքչյանի որոշ հրապարակումներ ներառում են.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Haroutiun Chakmakjian»։ DSCH Journal: 49։ 2001։ «Haroutiun Chakmakjian was not only a chemistry professor but a lexicographer, whose Armenian-English dictionary is still in standard use.» 
  2. Adalian Rouben Paul (2010)։ Historical dictionary of Armenia (2nd ed.)։ Lanham, MD: Scarecrow Press։ էջ 367։ ISBN 0810874504 
  3. Kostelanetz Richard (1989)։ On innovative music(ian)s (1st ed.)։ New York: Limelight Editions։ էջ 96։ ISBN 0879101210 
  4. Kinnear Tyler (2011)։ Alan hovhaness and the creation of the "modern free noh play.".։ BiblioBazaar։ ISBN 124338347X 
  5. Battcock Gregory (1981)։ Breaking the sound barrier : a critical anthology of the new music (1. ed.)։ New York: Dutton։ էջ 286։ ISBN 0525475982 
  6. «The 80th of the Hairenik Daily: An Editorial Introduction»։ Armenian Review 32 (1): 7։ 1979։ ISSN 0004-2366 
  7. Kinnear Tyler (2011)։ Alan hovhaness and the creation of the "modern free noh play.".։ BiblioBazaar։ ISBN 124338347X 
  8. «The 80th of the Hairenik Daily: An Editorial Introduction»։ Armenian Review 32 (1): 7։ 1979։ ISSN 0004-2366 
  9. Kinnear Tyler (2011)։ Alan hovhaness and the creation of the "modern free noh play.".։ BiblioBazaar։ ISBN 124338347X 
  10. The International who is who in Music։ Who is Who in Music, Incorporated, Limited։ 1951։ էջ 227 
  11. «The 80th of the Hairenik Daily: An Editorial Introduction»։ Armenian Review 32 (1): 7։ 1979։ ISSN 0004-2366 
  12. Adanalian Garo։ «A Milestone in the Armenian Press: Hairenik Celebrates 100th Year of Publication»։ Hairenik։ Արխիվացված է օրիգինալից August 7, 2006-ին 
  13. Hovanes Chakmakjian Haroutioun (1917)։ Ěndardzak patmutʻiwn hayotsʻ: skizbēn minchʻew mer ōrerě (Armenian)։ Boston: Hrat. Eran Gratan