Կապիկներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Կապիկից)
Jump to navigation Jump to search
Կապիկներ
Crab-eating Macaque.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Տիպ Քորդավորներ
Դաս Կաթնասուններ
Լատիներեն անվանում
Simiiformes


Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Կապիկներ, պրիմանտների կարգի կաթնասունների ենթակարգ։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաժանվում են երկու խմբի՝ լայնաքթեր կամ Նոր աշխարհի կապիկներ, որոնք ունեն 2 ընտանիք, և նեղքթեր կամ Հին աշխարհի կապիկներ՝ 4 ընտանիք։ Լայնաքիթ կապիկների մեծ մասի քթի միջնապատը և քթանցքերը լայն են, դուրս ուղղված։ Նեղքթերին բնորոշ է ավել նեղ միջնապատը, իսկ քթանցքերը, ինչպես մարդու մոտ, ցած են ուղղված։

Կենսաբանական հատկանիշեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապիկների քաշը 400 գ-180 կգ է և ավելի, մարմնի երկարությունը՝ մինչև 2 մետր։ Որոշ կապիկների պոչը մարմիններից երկար է, մյուսներինը՝ հավասար կամ կարճ, երբեմն՝ կառչող։ Մարդանման կապիկները պոչ չունեն։ Կապիկների վերջույթները լավ զարգացած են, ունեն 5 մատ, որոնց ծայրերին կան շոշապող թմբիկներ: Մազածածկը զարգացած է, առանձին մասերում նույնիսկ երբեմն շատ երկար է և առաջացնում է բաշ, բեղեր, մորուք: Դեմքը և ականջի խեցիները մազապատ չեն։ Խոշոր, մարդանման կապիկների գանգն ունի ոսկրային կատարներ, որոնք ամրանում են հզոր, ծամող մկաններին: Լավ զարգացած են դիմային մկանները։

Ստամոքսը պարզ է, բուսական կերով սնվողներինը՝ բարդ։ Կույրաղի ունեն բոլոր կապիկները, սակայն որդանման ելունը բնորոշ է միայն մարդանման կապիկներին։ Գլխուղեղը մեծ է, գալարներով ու ակոսներով հարուստ, մեծ կիսագնդերը ծածկում են ուղեղիկը։ Լավ զարգացած են տեսողությունն ու լսողությունը։ Կապիկների ձայնալարերը զրկված են ձգող մկաններից և ընդունակ չեն ելևէջելու հնչյունները։

Կենսակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ մասը ցերեկային հոտային կենդանիներ են, ծառաբնակ, իսկ պավիանները՝ գետնաբնակ։ Սնվում են պտուղներով, տերևներով, երիտասարդ ընձյուղներով, միջատներով, խխունջներով, թռչունների ձվերով, մանր թռչուններով։ Կապիկների խոշոր թշնամիներին են օձերը, գիշատիչ թռչունները, կոկորդիլոսները և հովազները: Բազմանում են ամբողջ տարին, ունենում մեկ ձագ։ Ստորակարգ կապիկների հղիությունը տևում է 4-6, գիբոններինը՝ 7, մարդանմաններինը՝ 9 ամիս։ Կյանքի տևողությունը 20-25 տարի է, խոշորներինը՝ 40 և ավելի, մարդանման կապիկներինը՝ 50-60 տարի։ Շատ կապիկներ որսի օբյեկտ են (օգտագործում են միսը և մաշկը)։ Որսում են նաև տանը, կենդանաբանական այգիներում և լաբարատորյաներում պահելու համար։ Քանակը խիստ կրճատվել է, և այժմ կապիկները առնված են պաշտպանության տակ։

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ենթադրվում է, որ լայնաքիթ կապիկները, որոնց նախնիները Հյուսիսային Ամերիկայից ներթափանցել են Հարավային Ամերիկա, զարգացել են նեղքիթ կապիկներից անկախ։ Միոցենում և պլիոցենում կապիկները լայնորեն տարածված են եղել Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայում: Մարդու ծագման հարցերի ուսումնասիրության համար մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում միոցենի դրիոպիտեկները՝ որպես մարդու և ժամանակակից մարդանման կապիկի ընդհանուր նախնիներ։ Նախնադարյան մարդկանց հնարավոր նախնիները եղել են աֆրիկյան ավստրալոպիտեկին մորֆոլոգիապես մոտ ցամաքային, երկոտանի բարձրակարգ կապիկները, որոնք որպես գործիք օգտագործել են բնական առարկաներ։

Կապիկներից հոմինիդների անցումային փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեղքիթ մարդակապիկ - Պրիմատների կարգի, մարդանման նեղքիթ կապիկների, բարձրակարգ խմբեր։ Բոլորը բրածո տեսակներ են, որոնց գանգերի մնացորդները առաջին անգամ գտնվել են 1924 թ. Հարավային Աֆրիկայում, Տաունգսայի մոտ։ Նրանց ներկայացուցիչներից են Ավստրալոպիտեկները, որոնք ապրել են Պլիոցենում (երրորդական դարաշրջանի վերջերում) և մահացել պլեյստոցենի առաջին կեսերին։ Ավստրալոպիտեկները իրենց գանգի կառուցվածքով միջանկյալ տեղ են գրավում ժամանակակից գորիլաների և շիմպանզեների գանգերի կառուցվածքների նկատմամբ։ Միևնույն ժամանակ որոշ հատկանիշներով (գլխուղեղի տուփի ծավալով՝ մոտ 400 սմ3, կարճ դեմքով, ատամների առանձնահատկություններով և այլն)  շատ նմանություններ ունեն մարդու հետ, քան ժամանակակից լայնաքիթ մարդանման կապիկները։ Ապրել են լեռնային անտառոտ վայրերում (5-20) անհատ խմբերով։ Եղել են հիմնականում գետնաբնակ, քայլել են 4 վերջավորություններով։ Սնվել են պտուղներով, հատապտուղներով, արմատներով, երբեմն մանր անողնաշարավորներով։ Կյանքի տևողությունը եղել է մոտավորապես 25-30 տարի։

Կապկամարդ - Պատկանում են պրիմատների կարգի, հոմինիդների ընտանիքի, նախահոմինիդներ սեռի կապկամարդ տեսակին։ Բոլորը բրածո տեսակներ են։ Հիմնական ներկայացուցիչներն են հոմոավստրալոպիտեկները (կոչվում են նաև Աֆրիկյան ավստրալոպիտեկներ), որոնց բրածո մնացորդները հայտնաբերվել են 1970 թ Քենիայում, Եթովպիայում և Տանզանիայում (ունեն 3-3.5 մլն. տարվա հնություն)։ Գանգային և արտաքին կառուցվածքով շատ  քիչ են տարբերվում Ավստրալոպիտեկներից, սակայն ի տարբերություն նրանց (դատելով հայտնաբերված ազդոսկրերի մնացորդներից) քայլել են ետևի երկու վերջավորությունների վրա։ Ապրել են մոտ 30 հոգանոց անհատ խմբերով։ Սնվել են պտուղներով, մատղաշ ողկույզներով, արմատներով և միջատներով։ Առաջացել են Կայնոզոյի կամ չորրորդական դարաշրջանի սկզբներին և գոյատևել մինչև Անթրոպոգենի ժամանակաշրջանի սկիզբը։ Մահացել են Մինդելի գլացիալի (սառցապատման) ժամանակաշրջանում։

Նախահոմինիդներ - Պատկանում են պրիմատների կարգի, հոմինիդների ընտանիքի, նախահոմինիդներ սեռի Հոմո տեսակին։ Բոլորը բրածո տեսակներ են։ Հիմնական ներկայացուցիչն է համարվում «Օլդովյան մարդ» կոչված տեսակը, որոնք համարվում են հոմինիդների ընտանիքի առաջին արժանահավատ ներկայացուցիչները։ Վերջինիս բրածո մնացորդները հայտնաբերել են անգլիացի գիտնականներ Լ.Լիկին, Ֆ.Թոբայսը և Ղ.Նեյպիրը 1964 թ-ին Օլդովայ կիրճում (պեղած բրածո մնացորդները ունեն մոտավորապես 2 միլիոն տարվա հնություն)։ Նախահոմինիդների այս տեսակը ապրել են Մինդելի գլացիալի ժամանակաշրջանում (մ.թ.-ից 2500 հազարից մինչև 1800 հազար տարի առաջ)։ Ցուրտ կլիմայից պատսպարվելու նպատակով բնակվել են ժայռոտ վայրերի անձավներում։ Ձյան տակից արմատներ, բուսական մնացորդներ և այլ սննդանյութեր հայթայթելու համար օգտագործել են առաջին պարզունակ գործիքները (փայտի և ոսկորի կտորներ, պարզագույն քարի գործիքներ), զբաղվել հավաքչությամբ։ Ունեցել են կապկամարդուց ավելի զարգացած ուղեղ և ուղղահայացին մոտ քայլվածք։ Ապրել են մեծ հիերարխիկ խմբերով (մեկ ուժեղ արու, էգեր և տարբեր սերունդների ձագեր ու ենթակա արուներ)։

/Տես՝ Ա.Ե. Մխիթարյան «Հաբեթի սերունդները» Եր.-2002թ/

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png