Jump to content

Մատ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մատ
անատոմիական կառուցվածքների դաս, pentad Խմբագրել Wikidata
ԵնթակատեգորիաՄատներ, region of hand Խմբագրել Wikidata
Մասն է• upper extremity
 • free upper limb
  • ձեռք Խմբագրել Wikidata
Տեղագրությունձեռք Խմբագրել Wikidata
Կազմված էfingernail, fingertip Խմբագրել Wikidata

Մատ, քառոտանի ողնաշարավոր կենդանիների, այդ թվում՝ մարդու և այլ պրիմատների, բռնող վերջույթների (այսինքն՝ ձեռքերի) արտահայտված, բազմահոդային ծայրատ, որը սովորաբար ծածկված է եղջերացած եղունգով՝ ծայրամասը (մատի ծայրը) պաշտպանելու համար[1][2]։ Քառոտանի ողնաշարավորների մեծ մասն ունի հինգ մատ՝ պենտադակտիլիա։ Նախադաստակի կամ նախագարշապարի ոսկրերից ավելի կարճ մատները սովորաբար անվանվում են ոտքի մատներ, իսկ ակնհայտորեն երկարացվածները՝ ձեռքի մատներ:

Մարդը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորաբար մարդու յուրաքանչյուր ձեռքն ունի հինգ մատ, որոնց ոսկրերը կոչվում են ֆալանգներ[3]։ Սակայն որոշ մարդկանց մոտ մատների թիվը կարող է լինել հինգից ավելի կամ պակաս՝ բնածին խանգարումների, օրինակ՝ պոլիդակտիլիայի կամ օլիգոդակտիլիայի, ինչպես նաև պատահական կամ կանխամտածված անդամահատումների հետևանքով[2]։ Առաջին մատը բութ մատն է (անգլ.՝ pollex), որին հաջորդում են ցուցամատը (անգլ.՝ index finger), միջնամատը (անգլ.՝ middle finger), մատնեմատը (անգլ.՝ ring finger) և ճկույթը (անգլ.՝ little finger կամ pinkie)։ Տարբեր սահմանումների համաձայն՝ բութ մատը կարող է ներառվել մատների շարքում կամ չներառվել։

Անգլերեն բառարաններում (անգլ.՝ finger) տերմինը սահմանվում է երկու եղանակով՝ որպես հինգ մատներից որևէ մեկը՝ ներառյալ բութ մատը, կամ որպես չորս մատներից որևէ մեկը՝ բացառելով բութ մատը։ Վերջին դեպքում մատները համարակալվում են 1-ից 4-ը՝ սկսելով բութ մատին անմիջապես հաջորդող ցուցամատից[1][2][4]։

Կառուցվածք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կմախք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մարդու ձեռքի ոսկրերը պատկերող նկարազարդում։

Բութ մատը հոդավորվում է մեծ բազմանիստ ոսկրի (անգլ.՝ trapezium) հետ, գտնվում է ձեռքի կողային կողմում և դասավորված է նախաբազկի նկատմամբ զուգահեռ դիրքով։

Ափի կմախքը կազմված է հինգ նախադաստակային ոսկրերից (անգլ.՝ ossa metacarpalia), որոնցից յուրաքանչյուրին համապատասխանում է մեկ մատ։ Մարդու ձեռքը պարունակում է տասնչորս մատային ոսկրեր, որոնք կոչվում են նաև ֆալանգներ։ Բութ մատն ունի երկու ֆալանգ՝ քանի որ չունի միջին ֆալանգ, իսկ մյուս չորս մատներից յուրաքանչյուրն ունի երեքական ֆալանգ։ Դրանք են՝ եղունգը կրող հեռադիր ֆալանգը (անգլ.՝ distal phalanx), միջին ֆալանգը (անգլ.՝ middle phalanx) և մոտակա ֆալանգը (անգլ.՝ proximal phalanx)։ Հոդերը ձևավորվում են այն տեղերում, որտեղ այս ոսկրերից երկուսը կամ ավելին հոդավորվում են միմյանց հետ։ Չորս մատներից յուրաքանչյուրն ունի երեք հոդ․

  • Նախադաստակաֆալանգային հոդ (անգլ.՝ metacarpophalangeal joint, MCP)՝ մատի հիմքում գտնվող հոդը, որը միացնում է նախադաստակային ոսկրը մոտակա ֆալանգին։
  • Մոտակա միջֆալանգային հոդ (անգլ.՝ proximal interphalangeal joint, PIP)՝ մատի միջնամասում գտնվող հոդը, որը կապում է մոտակա և միջին ֆալանգները։
  • Հեռադիր միջֆալանգային հոդ (անգլ.՝ distal interphalangeal joint, DIP)՝ մատի ծայրին ամենամոտ գտնվող հոդը, որը միացնում է միջին և հեռադիր ֆալանգները։

Սեսամոիդ ոսկրերը (անգլ.՝ ossa sesamoidea) փոքր ոսկրացած գոյացություններ են, որոնք տեղակայված են ջլերի հաստության մեջ։ Դրանք ապահովում են լրացուցիչ մեխանիկական առավելություն մկանային ուժի փոխանցման ժամանակ և նվազեցնում են ստորադիր հյուսվածքների վրա գործադրվող ճնշումը։ Սեսամոիդ ոսկրերից շատերը տեղակայված են ափի շրջանում՝ մատների հիմքերի մոտ։ Դրանց ճշգրիտ քանակը տարբեր անհատների մոտ տարբեր է։

Հոդավորումները ներառում են ֆալանգների միջև գտնվող միջֆալանգային հոդավորումները և նախադաստակաֆալանգային հոդերը, որոնք ֆալանգները միացնում են նախադաստակային ոսկրերին։

Մկաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մատների շարժումների տարածական և ժամանակային ճշգրտությունը ցուցադրվում է նույն երաժշտական ստեղծագործությունը կատարող երկու դաշնակահարների մատների շարժումների հետագծման այս տեսագրությունում (դանդաղեցված շարժում, առանց ձայնի)[5]

Յուրաքանչյուր մատ կարող է կատարել ծալում (անգլ.՝ flexion) և տարածում (անգլ.՝ extension), հեռացում (անգլ.՝ abduction) և մոտեցում (անգլ.՝ adduction), ինչպես նաև շրջանաձև շարժում (անգլ.՝ circumduction)։ Այս շարժումներից ամենաուժեղը ծալումն է։ Մարդու մոտ յուրաքանչյուր մատի ծալումն ապահովող երկու խոշոր մկաններ կան, ինչպես նաև լրացուցիչ մկաններ, որոնք ուժեղացնում են այդ շարժումը։ Յուրաքանչյուր մատը շարժող մկանային զանգվածները կարող են մասամբ միաձուլված լինել, իսկ դրանց ջլերը կարող են միմյանց միացված լինել թելքավոր հյուսվածքի ցանցի միջոցով, ինչը սահմանափակում է մատների լիովին անկախ շարժումը։ Թեև յուրաքանչյուր մատ կարծես շարժվում է ինքնուրույն, մեկ մատի շարժումն առաջացնում է նաև մյուս մատների որոշակի, փոքր շարժումներ։ Այս երևույթը կոչվում է մատների փոխկախվածություն կամ մատների «ստրկացում» (անգլ.՝ finger interdependence/finger enslaving)[6][7][8]։

Մատների շրջանում մկանային հյուսվածք չկա (բացառությամբ մազը բարձրացնող մկանների՝ (անգլ.՝ arrector pili-ի)։ Մատների հոդերի շարժումն ապահովող մկանները տեղակայված են ափում և նախաբազկում։ Նախաբազկի մկաններից շարժումը մատներին փոխանցող երկար ջլերի շարժումները կարելի է տեսնել դաստակի շրջանում՝ մաշկի տակ, ինչպես նաև ձեռքի թիկնային մակերեսին։

Մատների շարժումն ապահովող մկանները բաժանվում են արտաքին (անգլ.՝ extrinsic) և ներքին (անգլ.՝ intrinsic) մկանների։ Արտաքին մկաններն են երկար ծալիչներն ու երկար տարածիչները։ Դրանք կոչվում են արտաքին, քանի որ դրանց մկանային փորիկները տեղակայված են նախաբազկում։

Մատների շարժումն ապահովող երկու երկար ծալիչ մկանները տեղակայված են նախաբազկի առաջային՝ ափային կողմի մակերեսին։ Դրանք ջլերի միջոցով կպչում են մատների ֆալանգներին։ Խորը մատների ծալիչ մկանը (անգլ.՝ flexor digitorum profundus) կպչում է հեռադիր ֆալանգին, իսկ մակերեսային մատների ծալիչ մկանը (անգլ.՝ flexor digitorum superficialis)՝ միջին ֆալանգին։ Ծալիչ մկաններն ապահովում են մատների ծալման շարժումը։ Բութ մատն ունի մեկ երկար ծալիչ՝ բութ մատի երկար ծալիչ մկանը (անգլ.՝ flexor pollicis longus), և մեկ կարճ ծալիչ՝ բութ մատի կարճ ծալիչ մկանը (անգլ.՝ flexor pollicis brevis), որը պատկանում է բթամատի մկանների խմբին։

Տարածիչ մկանները տեղակայված են նախաբազկի հետին՝ թիկնային մակերեսին և ծալիչների համեմատ ավելի բարդ կառուցվածքային կապերով են միանում մատների թիկնային մակերեսին։ Տարածիչ մկանների ջլերը միանում են միջոսկրային և որդանման մկաններին՝ ձևավորելով մատների տարածիչ ապարատը։ Տարածիչ մկանների հիմնական գործառույթը մատների ուղղումն է։ Բութ մատն ունի նախաբազկում տեղակայված երկու տարածիչ մկան՝ բութ մատի երկար և կարճ տարածիչները։ Դրանց ջլերը սահմանազատում են այսպես կոչված անատոմիական ծխախոտատուփը (անգլ.՝ anatomical snuffbox)։ Ցուցամատը և ճկույթը նույնպես ունեն լրացուցիչ տարածիչ մկաններ, որոնք, օրինակ, մասնակցում են մատնացույց անելու շարժմանը։ Տարածիչ մկանները և դրանց ջլերը տեղակայված են վեց առանձին ջլամկանային բունոց։ Առաջին բունոց տեղակայված են բութ մատի երկար հեռացնող մկանը (անգլ.՝ abductor pollicis longus) և բութ մատի կարճ տարածիչ մկանը (անգլ.՝ extensor pollicis brevis)։ Երկրորդ բունոցում տեղակայված են դաստակի ճաճանչային կողմի երկար և կարճ տարածիչ մկանները (անգլ.՝ extensor carpi radialis longus և extensor carpi radialis brevis)։ Երրորդ բունոցում տեղակայված է բութ մատի երկար տարածիչ մկանը (անգլ.՝ extensor pollicis longus)։ Չորրորդ բունոցում տեղակայված են ցուցամատի տարածիչ մկանը (անգլ.՝ extensor indicis) և մատների ընդհանուր տարածիչ մկանը (անգլ.՝ extensor digitorum communis)։ Հինգերորդ բունոցում տեղակայված է ճկույթի տարածիչ մկանը (անգլ.՝ extensor digiti minimi), իսկ վեցերորդում՝ դաստակի ծղիկային կողմի տարածիչ մկանը (անգլ.՝ extensor carpi ulnaris)։

Ներքին մկանների խմբերն են բթամատի բարձրացման մկանները (անգլ.՝ thenar) և ճկույթի բարձրացման մկանները (անգլ.՝ hypothenar), որոնցից առաջինը վերաբերում է բութ մատին, իսկ երկրորդը՝ ճկույթին, ինչպես նաև մեջքային և ափային միջոսկրային մկանները (interossei), որոնք տեղակայված են նախադաստակային ոսկրերի միջև, և որդանման մկանները (անգլ.՝ lumbricals)։ Լումբրիկալ մկանները սկիզբ են առնում մատների խորը ծալիչ մկանի ջլերից և առանձնահատուկ են նրանով, որ չունեն ոսկրային սկզբնավորում։ Դրանք կպչում են մատների թիկնային տարածիչ ապարատին։

Մաշկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մատների ծայրերը շոշափողական ընկալիչների (ռեցեպտորների) և ջերմաընկալիչների ամենաբարձր խտությունն ունեն մարդու մաշկի բոլոր հատվածների համեմատությամբ, ինչը դրանք արտակարգ զգայուն է դարձնում ջերմաստիճանի, ճնշման, տատանման (վիբրացիայի), ֆակտուրայի և խոնավության նկատմամբ[9][10]։ 2013 թվականին կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ մատները կարող են զգալ թվացյալ հարթ մակերևույթի նանոմաշտաբային անհարթությունները կամ ծալքերը։ Սա զգայունության այնպիսի մակարդակ է, որը նախկինում չէր արձանագրվել։ Դրա շնորհիվ մատները հաճախ օգտագործվում են որպես զգայական հետազոտման միջոցներ՝ շրջակա միջավայրում հանդիպող առարկաների հատկությունները որոշելու համար, ինչի հետևանքով դրանք դառնում են վնասվածքների նկատմամբ խոցելի։

Մատի բարձիկը (անգլ.՝ finger pulp) մատի ծայրային հատվածի ափային մակերեսում գտնվող փափուկ, մոտ հյուսվածքային զանգվածն է[11]։

Մատների ծայրերի կնճռոտումը ջրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած մատների ծայրերի կնճռոտումը տարածված երևույթ է, ջրում ընկղմվելուց հետո դրա հիմքում ընկած գործառույթներն ու մեխանիզմը համեմատաբար քիչ են ուսումնասիրված։ Սկզբում ենթադրվում էր, որ կնճիռները պարզապես ջրի ազդեցության հետևանքով մաշկի այտուցման արդյունք են, սակայն այժմ հայտնի է, որ այդ ակոսներն առաջանում են արյունատար անոթների կծկման հետևանքով, որն առաջանում է ջրի ազդեցությանն ի պատասխան սիմպաթիկ նյարդային համակարգի կողմից հաղորդվող ազդանշանների[12][13][14]։ Այս երևույթի առաջացման պատճառը բացատրող վարկածներից մեկը՝ «անձրևային քայլքի» (անգլ.՝ rain tread) վարկածը, ենթադրում է, որ կնճիռները կարող են օգնել մատներին խոնավ առարկաներն ավելի լավ բռնելու հարցում։ Հնարավոր է՝ սա հարմարվողական հատկանիշ է, որը ձևավորվել է այն ժամանակաշրջանում, երբ մարդիկ ապրել են անտառային միջավայրերում, որտեղ հաճախ առնչվել են անձրևի և ցողի հետ[13]։ 2013 թվականին այս վարկածը հաստատող ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կնճռոտված մատների ծայրերը հնարավորություն են տալիս ավելի արդյունավետ կերպով բռնել և կառավարել խոնավ առարկաները, սակայն որևէ առավելություն չեն ապահովում չոր առարկաների հետ վարվելու ժամանակ[15]։ Սակայն 2014 թվականին իրականացված ուսումնասիրությունը, որի նպատակն էր վերարտադրել այս արդյունքները, չկարողացավ ցույց տալ, որ կնճռոտված մատների ծայրերի առկայության դեպքում խոնավ առարկաների հետ վարվելու ունակությունը բարելավվում է[14]։

Մատների ծայրամասերի վերաճ (ռեգեներացիա)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիտարկվել է, որ երեխաների մատների ծայրերի պոկվելուց կամ մասնակի անդամահատումից հետո դրանք կարող են վերաճել ութ շաբաթից պակաս ժամանակահատվածում[16]։ Այնուամենայնիվ, ռեգեներացիայի ենթարկված մատների ծայրերը լիովին նույն տեսքը չեն ունենում, ինչ սկզբնական մատների ծայրերը, թեև դրանց արտաքին տեսքը կարող է ավելի լավ լինել, քան մաշկի փոխպատվաստումից կամ մատի ծայրի վիրաբուժական կարումից հետո։ Եթե վնասվածքը կամ պոկումը տեղի է ունենում եղունգից ներքև՝ եղունգի հիմքից դեպի մատի ծայրն ընկած հատվածից դուրս, ապա վերականգնում չի տեղի ունենում։ Դա հնարավոր է, քանի որ երիտասարդ տարիքում հեռադիր ֆալանգներն ունեն վերականգնողական ներուժ, իսկ եղունգների շրջանում գտնվող ցողունային բջիջները ձևավորում են նոր հյուսվածք, որն ի վերջո վերածվում է մատի ծայրի հյուսվածքի[17]։

Ուղեղային ներկայացվածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրաքանչյուր մատ ունի կանոնավոր սոմատոտոպիկ ներկայացվածություն գլխուղեղի կեղևի վրա՝ 3b զգայական (սոմատոսենսոր) կեղևի հատվածում և 1-ին հատվածի մի մասում, ինչպես նաև բաշխված, միմյանց վրադրվող ներկայացվածություն հավելյալ շարժողական (մոտոր) և առաջնային շարժողական հատվածներում[18][19][20]։

Ձեռքի ներկայացվածությունը սոմատոսենսոր կեղևում արտաքին ձեռքի մատների դինամիկ արտացոլումն է․ սինդակտիլիայի (մատնակապնդման) դեպքում մարդիկ ունենում են թաղանթաթաղանթավոր, կարճացած մատներով ձեռք (լաստաձեռք): Սակայն ոչ միայն նրանց ձեռքի մատներն են միաձուլված, այլև դրանց առանձին մատների կեղևային քարտեզները նույնպես ձևավորում են միաձուլված տեսք: Ավելի գործնական ձեռք ստանալու համար մատները կարող են վիրահատական ճանապարհով առանձնացվել: Նյու Յորքի Վերականգնողական պլաստիկ վիրաբուժության ինստիտուտի վիրաբույժներն այս վիրահատությունը կատարել են O. G. սկզբնատառերով 32-ամյա տղամարդու համար: Նրանք հպվել են O. G.-ի մատներին վիրահատությունից առաջ և հետո՝ օգտագործելով ուղեղի ՄՌՏ (մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիայի) սկանավորում: Վիրահատությունից առաջ նրա ուղեղի վրա քարտեզագրված մատները միաձուլված էին իրար մոտ. վիրահատությունից հետո նրա առանձին մատների քարտեզներն իսկապես առանձնացան և ընդունեցին սովորական ձեռքին համապատասխանող դասավորվածություն[21]։

Կլինիկական նշանակություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անոմալիաներ, վնասվածքներ և հիվանդություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1-ին տիպի սինդակտիլիայի ռենտգենագրություն

Հազվադեպ հանդիպող անատոմիական տարբերակ է, որի դեպքում 10 000 մարդուց 4–12-ի մոտ առկա է մատների սովորականից ավելի մեծ քանակ։ Այս վիճակը կոչվում է պոլիդակտիլիա[22]։ Մարդը կարող է ծնվել նաև մեկ կամ մի քանի մատների բացակայությամբ կամ որոշ մատների թերզարգացմամբ, ինչպես, օրինակ, սիմբրակիդակտիլիայի դեպքում։ Հավելյալ մատները կարող են լինել ֆունկցիոնալ (գործող): Յոթ մատ ունեցող անհատներից մեկն ոչ միայն օգտագործում էր դրանք, այլև պնդում էր, որ դրանք իրեն «որոշակի առավելություններ էին տալիս դաշնամուր նվագելիս»[23]։

Ֆալանգները հաճախ ենթարկվում են կոտրվածքների։ Վնասված ջիլը կարող է հանգեցնել նուրբ շարժողական ֆունկցիայի զգալի կորստի, ինչպես, օրինակ, մուրճաձև մատի (անգլ.՝ mallet finger) դեպքում։ Մատները կարող են վնասվել ինչպես ցրտի ազդեցությունից, այդ թվում՝ ցրտահարության և չսառեցնող ցրտային վնասվածքի (անգլ.՝ non-freezing cold injury, NFCI), այնպես էլ բարձր ջերմաստիճանի ազդեցությունից, այդ թվում՝ այրվածքների հետևանքով։

Մատները հաճախ ախտահարվում են այնպիսի հիվանդություններով, ինչպիսիք են ռևմատոիդ արթրիտը և պոդագրան։ Շաքարային դիաբետ ունեցող մարդիկ հաճախ մատների ծայրից վերցնում են արյան նմուշներ՝ արյան գլյուկոզի մակարդակը կանոնավոր կերպով չափելու համար։ Ռեյնոյի ֆենոմենը և ձեռքի պարոքսիզմալ հեմատոման նյարդաանոթային խանգարումներ են, որոնք ախտահարում են մատները։

Ուսումնասիրությունները կապ են հայտնաբերել ցուցամատի և մատնեմատի երկարությունների հարաբերակցության և տեստոստերոնի ավելի բարձր մակարդակների, ինչպես նաև տարբեր ֆիզիկական և վարքային հատկանիշների, օրինակ՝ առնանդամի երկարության, ալկոհոլային կախվածության զարգացման ռիսկի կամ տեսախաղերից կախվածության միջև[24][25][26]։

Ցամաքային ողնաշարավորներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ ցամաքային ողնաշարավորները էվոլյուցիայի ընթացքում առաջացել են բլթակավոր լողակներով ձկներից, նրանց առջևի վերջույթները ֆիլոգենետիկորեն համարժեք են ձկների կրծքային լողակներին։ Ցամաքային ողնաշարավորների տաքսոնների շրջանակում հնգամատ կառուցվածքի (պենտադակտիլ) հիմնական պլանը, հետևաբար նաև նախադաստակային ոսկրերն ու ֆալանգները, ենթարկվել են բազմաթիվ փոփոխությունների[27]։ Ցամաքային ողնաշարավորների տարբեր մատները ձևաբանորեն հոմոլոգ են, այսինքն՝ ունեն ընդհանուր էվոլյուցիոն ծագում։ Թռչունների և չղջիկների թևերը հոմոլոգ չեն․ դրանք այլընտրանքային թռիչքային օրգաններ են, այսինքն՝ ունեն նմանատիպ գործառույթ, սակայն տարբեր էվոլյուցիոն ծագում։ Այնուամենայնիվ, դրանց կազմում գտնվող ֆալանգները հոմոլոգ են[28]։

Շիմպանզեների ստորին վերջույթները մասնագիտացած են մանիպուլյացիոն գործողությունների կատարման համար, և որոշ իմաստով նրանց ստորին վերջույթների մատները նույնպես կարելի է անվանել մատներ (այլ ոչ թե ոտնամատեր)[29]։ Պրիմատների դեպքում, ընդհանուր առմամբ, ձեռքի մատային հատվածները գրեթե միշտ կոչվում են «մատներ»[30]։ Պրիմատների մատներն ունեն ինչպես եղունգներ, այնպես էլ մատնահետքեր[31]։

Ընտանի հավերի սաղմնային զարգացման ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ապագա ոտնամատեր դարձող հյուսվածքների միջև ձևավորվում է միջմատային թաղանթ, որը հետագայում հետ է զարգանում ապոպտոզի միջոցով։ Եթե ապոպտոզ տեղի չի ունենում, միջմատային մաշկը պահպանվում է։ Այս մեխանիզմի արդյունքում բազմաթիվ կենդանիների մոտ ձևավորվել են լողաթաղանթավոր ոտքեր կամ մատների միջև մաշկային թաղանթներ, ինչպես, օրինակ, Ուոլեսի թռչող գորտի մոտ[32][33][34]։

Բառի ստուգաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլերեն finger բառը ծագում է հին անգլերենից, որն իր հերթին գալիս է նախագերմանական fingraz («մատ») բառից։ Այն ստուգաբանորեն ազգակից է հին սկանդինավյան fingr և հին վերին գերմաներեն fingar բառերին։ Լեզվաբանները սովորաբար ենթադրում են, որ fingraz-ը ro-հիմքով բառաձև է, որը ծագում է ավելի վաղ fimfe ձևից, իսկ վերջինս՝ հնդեվրոպական նախալեզվի pénkʷe («հինգ») ձևից [35]։

Pinkie ձևը ծագում է հոլանդերեն pinkje բառից, որի ստույգ ծագումը հայտնի չէ։ Անգլերենում միայն ձեռքի մատներն են կոչվում fingers։ Սակայն որոշ լեզուներում «մատներ» բառի համապատասխան տարբերակը կարող է նշանակել ինչպես ձեռքի, այնպես էլ ոտքի մատները։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 Chambers 1998 p. 603
  2. 1 2 3 Oxford Illustrated pp. 311, 380
  3. ↑ Tracy L. Kivell; Pierre Lemelin; Brian G. Richmond; Daniel Schmitt (2016). The Evolution of the Primate Hand: Anatomical, Developmental, Functional, and Paleontological Evidence. Springer. էջեր 7–. ISBN 978-1-4939-3646-5.
  4. ↑ Oxford Advanced p. 326
  5. ↑ Goebl, W.; Palmer, C. (2013). Balasubramaniam, Ramesh (ed.). «Temporal Control and Hand Movement Efficiency in Skilled Music Performance». PLOS ONE. 8 (1) e50901. Bibcode:2013PLoSO...850901G. doi:10.1371/journal.pone.0050901. PMC 3536780. PMID 23300946.
  6. ↑ Li, Z.M.; Latash, M.L.; Zatsiorsky, V.M. (1998). «Force sharing among fingers as a model of the redundancy problem». Experimental Brain Research. 119 (3): 276–286. doi:10.1007/s002210050343. PMID 9551828. S2CID 46568801.
  7. ↑ Zatsiorsky, V.M.; Latash, M.L.; Li, Z.M. (2000). «Enslaving effects in multi-finger force production». Experimental Brain Research. 131 (2): 187–195. doi:10.1007/s002219900261. PMID 10766271. S2CID 23697755.
  8. ↑ Abolins, V.; Latash, M.L. (2021). «The Nature of Finger Enslaving: New Results and Their Implications». Motor Control. 25 (4): 680–703. doi:10.1123/mc.2021-0044. ISSN 1087-1640. PMID 34530403. S2CID 237545122.
  9. ↑ Ludovico, Alessandro (2024-01-16). Tactical Publishing: Using Senses, Software, and Archives in the Twenty-First Century (անգլերեն). MIT Press. ISBN 978-0-262-54205-0.
  10. ↑ «Feeling small: Fingers can detect nano-scale wrinkles even on a seemingly smooth surface». Science Daily. September 16, 2013.
  11. ↑ medilexicon.com > Medical Dictionary - 'Pulp Of Finger' Արխիվացված 2015-12-05 Wayback Machine Citing: Stedman's Medical Dictionary. 2006
  12. ↑ Herlihy, Barbara (2021-04-25). The Human Body in Health and Illness - E-Book: The Human Body in Health and Illness - E-Book (անգլերեն). Elsevier Health Sciences. ISBN 978-0-323-81123-1.
  13. 1 2 Changizi, M.; Weber, R.; Kotecha, R.; Palazzo, J. (2011). «Are Wet-Induced Wrinkled Fingers Primate Rain Treads?». Brain, Behavior and Evolution. 77 (4): 286–90. doi:10.1159/000328223. PMID 21701145.
  14. 1 2 Haseleu, Julia; Omerbašić, Damir; Frenzel, Henning; Gross, Manfred; Lewin, Gary R. (2014). Goldreich, Daniel (ed.). «Water-Induced Finger Wrinkles Do Not Affect Touch Acuity or Dexterity in Handling Wet Objects». PLOS ONE. 9 (1) e84949. Bibcode:2014PLoSO...984949H. doi:10.1371/journal.pone.0084949. PMC 3885627. PMID 24416318.
  15. ↑ Kareklas, K.; Nettle, D.; Smulders, T. V. (2013). «Water-induced finger wrinkles improve handling of wet objects». Biology Letters. 9 (2) 20120999. doi:10.1098/rsbl.2012.0999. PMC 3639753. PMID 23302867.
  16. ↑ Siegel, Jake (28 June 2017). «Kids can regrow a fingertip. Why can't adults?». University of Washington Newsroom. University of Washington. Արխիվացված է օրիգինալից 1 November 2021-ին. Վերցված է 1 November 2021-ին.
  17. ↑ Doucleff, Michaeleen (12 June 2013). «Chopped: How Amputated Fingertips Sometimes Grow Back». National Public Radio. Արխիվացված օրիգինալից 1 November 2021-ին. Վերցված է 1 November 2021-ին.
  18. ↑ Van Westen, D; Fransson, P; Olsrud, J; Rosén, B; Lundborg, G; Larsson, EM (2004). «Fingersomatotopy in area 3b: an fMRI-study». BMC Neurosci. 5 28. doi:10.1186/1471-2202-5-28. PMC 517711. PMID 15320953.
  19. ↑ Nelson, AJ; Chen, R (2008). «Digit somatotopy within cortical areas of the postcentral gyrus in humans». Cereb Cortex. 18 (10): 2341–51. doi:10.1093/cercor/bhm257. PMID 18245039.
  20. ↑ Kleinschmidt, A; Nitschke, MF; Frahm, J (1997). «Somatotopy in the human motor cortex hand area. A high-resolution functional MRI study». Eur J Neurosci. 9 (10): 2178–86. doi:10.1111/j.1460-9568.1997.tb01384.x. PMID 9421177. S2CID 21042040.
  21. ↑ Mogilner, A; Grossman, JA; Ribary, U; Joliot, M; Volkmann, J; Rapaport, D; Beasley, RW; Llinás, RR (1993). «Somatosensory cortical plasticity in adult humans revealed by magnetoencephalography». Proc Natl Acad Sci USA. 90 (8): 3593–97. Bibcode:1993PNAS...90.3593M. doi:10.1073/pnas.90.8.3593. PMC 46347. PMID 8386377.
  22. ↑ Bubshait, DK (16 December 2022). «A review of polydactyly and its inheritance: Connecting the dots». Medicine. 101 (50) e32060. doi:10.1097/MD.0000000000032060. PMC 9771235. PMID 36550802.
  23. ↑ Dwight, T (1892). «Fusion of hands». Memoirs of the Boston Society of Natural History. 4: 473–86.
  24. ↑ «Penis Size Linked to Length of Fingers». men.webmd.com. Վերցված է 24 July 2022-ին.
  25. ↑ Kornhuber, J; Erhard, G; Lenz, B; Kraus, T; Sperling, W; Bayerlein, K; Biermann, T; Stoessel, C (2011). «Low digit ratio 2D:4D in alcohol dependent patients». PLOS ONE. 6 (4) e19332. Bibcode:2011PLoSO...619332K. doi:10.1371/journal.pone.0019332. PMC 3081847. PMID 21547078.
  26. ↑ Kornhuber, J.; Zenses, EM; Lenz, B; Stoessel, C; Bouna-Pyrrou, P; Rehbein, F; Kliem, S; Mößle, T (2013). «Low digit ratio 2D:4D associated with video game addiction». PLOS ONE. 8 (11) e79539. Bibcode:2013PLoSO...879539K. doi:10.1371/journal.pone.0079539. PMC 3827365. PMID 24236143.
  27. ↑ Rüdiger Wehner, Walter Gehring: Zoologie. Thieme Verlag Stuttgart/ New York, 1990, pp. 550 and 723–726.
  28. ↑ Neil A. Campbell, Jane B. Reece: Biology. Heidelberg/ Berlin 2003, pp. 515–517 and 583.
  29. ↑ "It is generally accepted that the precision grip and independent finger movements (IFMs) in monkey and man are controlled by the direct (monosynaptic) corticomotoneuronal (CM) pathway." Sasaki, Shigeto; et, al. (2004). «Dexterous Finger Movements in Primate Without Monosynaptic Corticomotoneuronal Excitation». Journal of Neurophysiology. 92 (5): 3142–3147. doi:10.1152/jn.00342.2004. PMID 15175371. Արխիվացված օրիգինալից 7 September 2021-ին. Վերցված է 6 September 2021-ին.
  30. ↑ Dominy, Nathaniel J. (2004). «Fruits, Fingers, and Fermentation: The Sensory Cues Available to Foraging Primates». Integrative and Comparative Biology. 44 (4): 295–303. doi:10.1093/icb/44.4.295. PMID 21676713. Արխիվացված օրիգինալից 7 September 2021-ին. Վերցված է 6 September 2021-ին.
  31. ↑ Yum, S.M.; et, al. (2020). «Fingerprint ridges allow primates to regulate grip». Proceedings of the National Academy of Sciences. 117 (50): 31665–31673. Bibcode:2020PNAS..11731665Y. doi:10.1073/pnas.2001055117. PMC 7749313. PMID 33257543.
  32. ↑ V. Garcia-Martinez, D. Macias et al: Internucleosomal DNA fragmentation and programmed cell death (apoptosis) in the interdigital tissue of the embryonic chick leg bud Արխիվացված 2021-12-28 Wayback Machine. In: Journal of Cell Science. Vol. 6, Issue 1, September 1993, pp. 201–208.
  33. ↑ M. A. Fernandez-Teran, J. M. Hurle: Syndactyly induced by Janus Green B in the embryonic chick leg bud: a reexamination Արխիվացված 2021-12-28 Wayback Machine. In Development, Volume 8, Issue 1, December 1984, pp. 159–175.
  34. ↑ Sajid Malik: Syndactyly: phenotypes, genetics and current classification Արխիվացված 2025-04-13 Wayback Machine. In: European Journal of Human Genetics. Vol. 20, 2012, pp. 817–824.
  35. ↑ Kroonen, Guus (2013). Etymological Dictionary of Proto-Germanic (անգլերեն). Brill. էջ 141. ISBN 978-90-04-18340-7.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մատ» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Մատ&oldid=10889978» էջից