Իխթիոզավրեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Իխթիոզավրեր (լատ.՝ Ichthyosauria, «ձկնամողեսներ» < հուն․՝ ἰχθύς - ձուկ և σαῦρος - մողես), ձկնամողեսներ, մեզոզոյի մահացած սողունների ենթադաս անհետացած սողունների կարգից (երկարը 24մ, միջինը 2-4մ ծովային հսկաների) մարմինը նման ձկների և դելֆինների մանմնին։ Իխտիոզավրերի նախնիները հավանաբար իջել են ծով նախապատմական շրջանի ինչ-որ գետի հունով, որտեղ մնացորդները գրեթե չեն պահպանվել- գիտությանը հայտնի բոլոր տեսակները արդեն ծովերում և ցամաք դուրս չէին դուրս գալիս։ Նրանք կենդանածին էին։ Կյանքի ընթացքում ատամները փոխվում էին մի քանի անգամ։ Վերջույթները օգտագործվում էին հավասարակշռության և ուղղության պահպանման համար։ Պոչը ուներ երկու թիակ, որից ներքևինը ուղղորդվում էր ողնուղեղային խողովակից։ Իխտիոզավրի աչքերը շատ մեծ էին՝ պաշտպանված ոսկրային շրջանակով։ Դա խոսում էր այն մասին, որ նրանք որս էին անում գիշերները։ Սրա հետ կապված որոշ տեսակներ ունեցել են խոշոր աչքեր (մոտ 20սմ տրամագծով): Ենթադրաբար կային ինչ-որ մաշկային ընկալիչներ, նման կողային եզրագծին ինչը ցույց են տալիս նյարդերի և անոթների հետքերը գանգի ոսկրերի վրա:Մաշկը զուրկ է թեփուկներից, հնարավոր է պատված լորձով, ջրի մեջ ավելի սահուն լինելու համար:Շատ լավ հարմարված են մեծ արագությամբ տեղաշարժվելուն, ինչպես ժամանակակից թունա ձուկը: Ենթադրում են, որ որոշ իխթիոզավրեր են, որ եղել են լավ սուզորդներ, ինչպես ժամանակակից կետերը: Ամենահավանական գույնը-հակաստվերը(վերևից մուգ և ներքևից բաց) կապտավուն երանգի: Ամենից խոշոր նկարագրված տեսակը, հայտնաբերված քարացած իխթիոզավրը-ուշ տրիասի ժամանակահատվածից շոնիզավրը, որը հայտնաբերվել է հյուսիսային Կանադայում(2003 թվականին ուսումնասիրված կմախքը մոտ 23 մետր երկարությամբ):


Ամենից ավելի տարածվել են յուրայի ժամանակաշրջանում։ Խոշոր (մի քանի ձևերի երկարությունը՝ 10 մետրից ավելի) գիշատիչներ են, ցամաքային կենդանիների հետնորդներ, որոնք հարմարվել են ծովային պայմաններին և կրել կառուցվածքային փոփոխություններ։ Իխփիոզավրերը կենդանածին են։ Նրանց բազմաթիվ մնացորդներ հայտնաբերվել են Հյուսիսային կիսագնդի (նաև ԽՍՀՄ) ծովային նստվածքներում (միջին տրիաս-վեֆին կավիճ)։

Որոշ սկզբում ձևքվորված իխտիազավրերը ունեին ատամներ, որի օգնությամբ նրանք սնվում էին փքփկամարմիններով ամոնիտներով, և կաղամարներով։ Հավանական է, որ նրանք սնվել են նաև ձկներով, իսկ որոշ խոշոր տեսակներին ունեին ծանր ծնոտներ ու ատամներ, ինչը ցույց է տալիս, որ նրանք սնվել են ավելի մանր սողուններով։Ստենոպտերիգիուս ցեղատեսակի մնացորդների վերլուծութըունը ցույց է տվել, որ նրանքունեն 180 մլն․ տարիք։ Նուրբ հյուսվածքների մնացորդների վերլուծությունից պարզվեց, մաշկի ներքին շերտում կաթնասունների նման ունեին ճարպային մեկուսացնող շերտ։ Սրանց մնացորդները հայտնաբերվել են Գերմանիայում խոլցմադենի հանքերում։ Այս խմբի նկարագրուտյունը կատարվել է 1821 թվականին Ichthyosaurus communis De la Beche # Conybeare: Այս խմբի տեսակային առանփնահատկուտյունները նկարագրվել են 1821 թվականին ինչպես lchthyosauridae De la Bache # Conybeare իխտիոզավրի ցեղի նոր ընտանիք։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 321 CC-BY-SA-icon-80x15.png