Գաշպար Հելտաի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գաշպար Հելտաի
հունգ.՝ Heltai Gáspár
Kaspar Helth (Heltai Gáspár).jpg
Ծնվել է1510[1]
ԾննդավայրCisnădie, Sibiu County, Ռումինիա
Վախճանվել է1574[2][1][3]
Վախճանի վայրԿլուժ-Նապոկա, Ռումինիա
Մասնագիտությունպաստոր, թարգմանիչ, աստվածաբան, հրատարակիչ, գրող և աստվածաշնչի թարգմանիչ
Լեզուհունգարերեն
Gáspár Heltai Վիքիպահեստում

Գաշպար Հելտաի (հունգարերեն՝ Gáspár Heltai, ծնյալKaspar Helth)[4], 1510[1], Cisnădie, Sibiu County, Ռումինիա - 1574[2][1][3], Կլուժ-Նապոկա, Ռումինիա), հունգարացի (ըստ այլ աղբյուրների՝ տրանսիլվանցի սաքս) գրող, հրատարակիչ, ավետարանչական աստվածաբան, ռեֆորմատոր (բարեփոխիչ)[5][6]: Անունը, ամենայն հավանականությամբ, առաջացել է Heltau (հունգ.՝  Nagydisznód, ներկայիս Cisnădie, Ռումինիա) գյուղի անվանումից: Թեև Կասպերի մայրենի լեզուն գերմաներենն էր, նա իր տպագրատանը բազմաթիվ հունգարերեն գրքեր է հրատարակել: Նրա փեսայի եղբայրը՝ Ֆերենց Դավիդը, ունիտարիական քարոզիչ էր և Տրանսիլվանիայում ունիտարիական եկեղեցու հիմնադիրը[7], ում ազդեցությամբ էլ Կասպարը լյութերական իր դավանանքը փոխարինել է կալվինականությամբ:

Գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորել է Վիտենբերգի համալսարանում, 1544 թվականին ՝ որպես քահանա՝ մեկնել է Կլուժ-Նապոկա շրջան, քարոզչությանը զուգահեռ զբզղվել բարեփոխիչ գործունեությամբ: Հիմնել է առաջին տպագրատունն այդ տարածաշրջանում (նախկին Կոլոշվար, ներկայիս Կլուժ-Նապոկա, Ռումինիա), առաջին հանրային բաղնիքը, թղթի գործարանը, գարեջրի գործարանը... Իրեն դրսևորել է ոչ միայն որպես հիանալի քարոզիչ, այլև թարգմանիչ, տպագրիչ, հրատարակիչ, գրող, ձեռնարկատեր...Նա համարվում է Կոլոշվարի առաջին կրոնական բարեփոխիչը[8] և հունգարական ունիտարիական ռեֆորմացիայի շունչն ու հոգին էր[5] [9]: Գիտակների մի խմբի հետ թարգմանել է ու տպագրել Նոր կտակարանի հունգարերեն առաջին, գրեթե ամբողջական թարգմանությունը [4][10]: Նրա շնորհիվ միաժամանակ աշխարհիկության առաջին տարրերն են մուտք գործել հունգարական գրականություն[11]:

Հելտաիի ամենաարժեքավոր գործը համարում են Անտոնիո Բոնֆինիի Rerum Hungaricum Decades ("Հունգարական իրադարձությունների տասհատորյակ") գրքի վերամշակումն ու թարգմանությունը, որը նա հրատարակել է 1575 թվականին Chronica az magyaroknak dolgairól ("Հունգարների պատմական գործերի ժամանակագրություն") խորագրով[12]: Աշխատությունը տպագրվել է Կոլոշվարում (Կլուժ-Նապոկայում)[12]:

Նա հեղինակել է նաև պամֆլետներ, առակներ, որոնցում բացահայտ ու սուր քննադատության է ենթարկել կաթոլիկ եկեղեցին ու հասարակական արատավոր կարգերն ու բարքերը՝ մերկացնելով բուրժուազիայի ուժ հավաքող իշխանության հոռի կողմերը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #100292135 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 Post-Reformation Digital Library
  4. 4,0 4,1 Greenslade S. L. (1975)։ «The Bible in East-Central Europe»։ The Cambridge History of the Bible: Volume 3, the West from the Reformation to the present day։ Cambridge University Press։ էջ 132։ ISBN 0-521-29016-3։ Վերցված է 2008-07-06 
  5. 5,0 5,1 Kelemen Miklós (2000)։ «Short History of the Unitarian Church»։ Unitarian Church of Hungary։ Վերցված է 2008-07-05 
  6. Burke Peter։ Languages and Communities in Early Modern Europe։ Cambridge University Press։ էջեր 105–106։ ISBN 0-521-53586-7։ Վերցված է 2008-07-05 
  7. 1579. Diary of the judge and townsman (Kolozsvár)
  8. Georg Daniel Teutsch, Helth, Kaspar,Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 11. Duncker & Humblot, Leipzig 1880, pag. 711–713.
  9. «Introduction by the Rector»։ Károli Gáspár University of the Hungarian Reformed Church։ Վերցված է 2008-07-05 
  10. «The forerunners of the Hungarian Bible translation»։ Hungarian Bible Society։ Վերցված է 2008-07-05 
  11. Molnár Miklós, Anna Magyar (2001)։ «A Country Under Three Crowns, 1526-1711»։ A Concise History of Hungary։ Cambridge University Press։ էջ 111։ ISBN 0-521-66736-4։ Վերցված է 2008-07-05 
  12. 12,0 12,1 «Antonio Bonfini»։ Encyclopædia Britannica։ Encyclopædia Britannica, Inc.։ 2008։ Վերցված է 2008-07-05 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Майтинская К. Е. Венгерский язык. — М., 1955—1960. — Т. 1. — С. 39.
  • Georg Daniel Teutsch| статья = Helth, Caspar| том = 11| страница = 711—713}}
  • Jenö Sólyom: Helth, Caspar. // Neue Deutsche Biographie (NDB). — Bd. 8. — Duncker & Humblot, 1969. — S. 508.(գերմ.)
  • The text of the New Testament translation of Heltai in its original orthographic form is available and searchable in the Old Hungarian Corpus.