Աֆրիկյան գրականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հեքիաթ երկու եղբայրների մասին, հին եգիպտական գրական ստեղծագործություն, մ. թ. ա. 12-րդ դար

Աֆրիկյան գրականություն, Աֆրիկայում ստեղծված գրական ստեղծագործություններ: Ի տարբերություն գրականության եվրոպական հասկացության, որը հիմնականում գրավոր աշխատանք է, աֆրիկյան գրականության զգալի մասը կազմում են բանավոր գործերը: Բացի այդ ի տարբերություն եվրոպացիների, որոնք զանազանում են ձևի և բովանդակության հասկացությունը, աֆրիկացիների ավանդական ստեղծագործություններում ձևը և բովանդակությունը իրարից անբաժանելի են, շարադրանքի գեղեցկությունը օգտագործվում է ոչ այնքան իր համար, որքան լսողի հետ ավելի արդյունավետ երկխոսության կազմակերպման համար:

ՀԱՀ–ի Ժողովուրդների գրականությունը զարգանում է բանտու լեզուներով, հոտենտոտերենով, բուշմեներենով, իսկ հիմնականում՝ անգլերենով և աֆրիկաանս լեզվով: Գրավոր ստեղծագործությունները երևան են եկել XIX դ. կեսերին: XX դ. 1-ին քառորդի սոցիալ-տնտեսական տեղաշարժերը, քաղաքական իրադարձություններն իրենց արտացոլումն են գտել ՀԱՀ–ի գրողների երկերում: Անարդարության, ռասիզմի, գաղութատիրության դեմ հանդես են եկել Օ. Շրայները, Ֆ. Սելիրսը, Ջ. Դուբեն, Մ. Ֆուզեն, Ս. Գ. Միլլինը, Լ. վան դեր Պոստը, Ու. Պլումերը և ուրիշներ: Յ. վան Բրյուգենի «Ամպի» (1924-1942 թթ.) եռերգությունը աֆրիկաանսով սաեղծված գրականության մեջ քննադա– տական ռեալիզմի առաջին նվաճումն է: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ապարտհեյդի քաղաքականության սաստկացման հետ կապված, հզորացավ բողոքի գրականությունը, որը զարգացավ քննադատական ռեալիզմի սկզբունքներով (Պ. Աբրահամս, Ա. Պեյտոն, Ն. Դորղիմեր): Հակառասիստական նպատակաուղղվածություն ունեն Ֆ. Ալթմանի, Դ. Բլումի, Է. Մպախլելեի, Է. Հատչինսոնի ստեղծագործությունները: 60–70-ական թթ. ՀԱՀ–ի առաջադեմ գրողներից շատերը գործում են արտասահմանում: Սոցիալական խնդիրների սրությամբ աչքի են ընկնում արձակագիրներ Ա. Լա Գումայի, Ք. Բառնարդի, Զ. Ստենդերի, բանաստեղծներ Ա. Կ. Նորտիեի, Կ. Պիտերսի, Ա. Ն. Կումալոյի, Դ. Բրուդուսի, Բ. Ֆայնբերգի ստեղծագործությունները: Ժողովրդականություն են վայելում նաև Ա. Ֆուգարդի պիեսները:

Բանավոր ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆրիկյան գրականության մեջ ընդգրկված բանավոր ստեղծագործությունները կան Աֆրիկայում բնակվող բոլոր ժողովուրդների մոտ: Այս ստեղծագործությունները պատկանում են տարբեր ժանրերի, հեքիաթներ, առասպելներ, երգեր, հանելուկներ, առակներ և այլն: Շարադրանքը կարող է լինել ինչպես արձակի այնպես էլ բանաստեղծության ձևով: ՀԱՀ-ում, Գամբիայում, Զիմբաբվեում և Բենինում այն հանդես է գալիս ավելի բազմազան ժանրերով, այն դեպքում երբ նուբիացիների, Ջիբութիի և Հարավային Սուդանի ժողովուրդների ստեղծագործություններում այն առավել յուրօրինակ է:

Բանավոր ստեղծագործությունների տարածմանը զգալիորեն նպաստում են պրոֆեսիոնալ հեքիաթասացները և երգիչները: Աֆրիկյան բանավոր գրականության հնագույն ժանրերից են համարվում կենդանիների մասին հեքիաթները: Հաճախ այս ստեղծագործություններում ի հայտ են գալիս հնարամիտ հերոսները, որոնց դերում կարող են հանդես գալ նապաստակը, կրիան, սարդը: Կենդանիների մասին աֆրիկյան հեքիաթների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք (դասական ձևով) բարոյականություն չեն պարունակում: Աֆրիկյան բանավոր ստեղծագործությունների գրառումները սկսեցին գաղութային ժամանակաշրջանում: Հեքիաթների առաջին բանահավաքները եղել են XVII—XVIII դարերի ճանապարհորդներն ու միսիոներները: Դրա շնորհիվ պահպանվեցին ժողովրդական արվեստի ստեղծագործությունները, որոնք պահանջված դարձան աֆրիկացիների ազգային ինքնագիտակցության աճի հետ մեկտեղ: Որոշ գործեր վերածնվեցին եվրոպական ժողովուրդների լեզուներից վերաթարգմանության շվորհիվ:

Աֆրիկյան բանավոր գրականության ծավալուն տեսակ են համարվում տարբեր էպոսները: Դրանց թվին են դասվում «Սիլամակա և Պուլլորի Ֆուլբե» և «Սունդյատա Մանդինգո» ավանդազրույցները Մալիից, «Ավանդազրույց Մվինդո Նյանգայի մասին» ասքը Կենտրոնական Աֆրիկայից: 10-րդ դարին են վերաբերվում Սուդանի էպիկական բանաստեղծական ավանդազրույցները:

Գրավոր գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրավոր գրականությունն առաջին անգամ ի հայտ եկավ Աֆրիկայի հյուսիսում: Հնագույն գրական ստեղծագործությունները վերաբերվում են Հին Եգիպտոսին: Գրական տեքստեր են ստեղծվել նաև հունարեն, լատիներեն և փյունիկերեն լեզուներով: Հետագայում գրական գրականության վրա զգալի ազդեցություն ունեցավ արաբերենը: Աֆրիկայի հարավի շատ երկրների համար բնորոշ է տեղացի ժողովուրդների լեզուներով գրավոր գրականության ավելի ուշ երևան գալը, որը հաճախ պայմանավորված է եղել 20-րդ դարում անկախության հռչակմամբ:

Եգիպտական գրականությունից բացի աֆրիկյան գրավոր գրականության վաղ շրջանի առաջին օրինակներից է համարվում եթովպիական գրականությունը, որը ի հայտ է եկել Ակսումի թագավորության շրջանում 4-7-րդ դարերում: Հին գրավոր գրականության ստեղծագործություններ են հայտնաբերվել նաև Մալիում և Մադագասկարում: «Սեննարյան քրոնիկոններ»-ը և «Տաբակատ» բառարանն էլ հանդիսանում են Սուդանի գրական ստեղծագործությունների օրինակներ: Խոշոր գրական կենտրոն դարձավ նաև Տոմբուկտուի համալսարանը, որը հիմնադրվել էր 12-րդ դարում:

Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներում գրականությունը զարգանում էր որպես արաբական մշակույթի մաս, որտեղ գլխավոր դեր էր խաղում իսլամը: Մալիում, Չադում և Սուդանում տեքստերը գրված են արաբերեն: Տանզանիայում և Մադագասկարում արաբական մատենագրությունը օգտագործվում էր սուախիլի և մալագասիական լեզուներով ստեղծագործություններ գրելու նպատակով: Ժամանակակից Աֆրիկայի պետությունների ազգային գրականությունը սկսեց ձևավորվել գաղութացման ժամանակաշրջանում, եվրոպական լեզուների և լատինական այբուբենի մայրցամաք ներթափանցմամբ: 19-րդ դարից սկսած ՀԱՀ-ում լատիներենը օգտագործվում էր տեղական լեզուներով տեքստեր գրելու նպատակով: Մատենագրության տարածման շարժիչ ուժը հանդիսացել է քրիստոնեությունը, միսիոներներն աֆրիկյան ժողովուրդների լեզուներով են թարգմանել Աստվածաշունչը և այլ սրբազան տեքստեր: Սակայն շատ երկրներում սեփական գրականության առաջացումը տեղի ունեցավ միայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին: Վերջիններից մեկը սեփական գրականություն ստացավ Ռեյունյոն կղզին, այստեղ տեղական բարբառով ստեղծագործություններ սկսեցին հրատարակվել միայն 1990-ական թվականներին:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Африканская литература // Энциклопедия «Кругосвет».
  • Werku, Dagnachew, The Thirteenth Sun, 1968.
  • Berhanemariam, Sahlesillasse, The Warrior King, 1974.
  • Alain Ricard (1987). "Museum, Mausoleum, or Market: The Concept of National Literature". Research in African Literatures. 18. JSTOR 4618186.
  • Mineke Schipper (1987). "National Literatures and Literary History". Research in African Literatures. 18. JSTOR 4618185.
  • Busby, Margaret (ed.), Daughters of Africa: An International Anthology of Words and Writings by Women of African Descent from the Ancient Egyptian to the Present, Random House, 1992.
  • Mazrui, Ali A. (ed.), General History of Africa, vol. VIII, UNESCO, 1993, ch. 19, Ali A. Mazrui et al., "The development of modern literature since 1935". Free to read
  • Gordon, April A. and Gordon, Donald L., Understanding Contemporary Africa, London: Lynne Rienner, 1996, ch. 12, George Joseph, "African Literature".
  • Gikandi, Simon (ed.), Encyclopedia of African Literature, London: Routledge, 2003.
  • Irele, Abiola, and Simon Gikandi (eds),The Cambridge History of African and Caribbean Literature, 2 vols, Cambridge [u.a.]: Cambridge University Press, 2004. Table of contents.
  • Shamim, Amna. Gynocentric Contours of the Male Imagination: A Study of the Novels of Chinua Achebe and Ngugi wa Thiong'o. New Delhi: Idea Publishing, 2017. ISBN 9788193326978.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 288-289 CC-BY-SA-icon-80x15.png