Ջոն Ռոնալդ Ռուել Տոլկին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1916 թիվ. Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինը բանակում։

Ջոն Ռոնալդ Ռուել Տոլկին (անգլերեն՝ John Ronald Reuel Tolkien; ծ. 1892 թ հունվարի 3, մ. 1973 թ սեպտեմբերի 2), անգլիացի հանրահռչակ գրող և բանասեր, Օքսֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր, որտեղ դասավանդել է անգլոսաքսոնական լեզու (1925-45), այնուհետև՝ անգլերեն լեզու և գրականություն (1945 - 1959)։ Դավանանքով կաթոլիկ։ 1972 թ մարտի 28-ին Թոլքինին շնորհվել է Բրիտանական կայսրության կոմանդորի կոչումը։ Գրել է հիմնականում ֆենթեզի ժանրում։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունները «Հոբիտ» և «Մատանիների տիրակալը» վեպերն են։

Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինը և նրա «Մատանիների տիրակալը»

Անշուշտ, բոլորը դիտել են «Մատանիների տիրակալը» եռապատումի երեք կինոնկարները՝ «Մատանու եղբայրությունը», «Երկու ամրոց» և «Արքայի վերադարձը»: Կինոեռապատումը բարձր գնահատվեց քննադատների կողմից և բազմաթիվ մրցանակներ ստացավ, այդ թվում՝ 17 «Օսկար»: Բացի այդ, եռապատումը կինոյի պատմության մեջ դարձավ ամենաշահավետ կինոնախագծերից մեկը: Երեք ֆիլմի վրա ծախսվել է 280 միլիոն դոլար, իսկ եկամուտները կազմել են մոտ 3 միլիարդ դոլար: Իսկ «Արքայի վերադարձը» ֆիլմը մտավ կինոյի պատմության մեջ որպես ամենաշահավետ 5 ֆիլմերից մեկը «Ավատար», «Տիտանիկ», «Հարրի Պոտերը և մահվան պարգևները (մաս 2)», «Տրանսֆորմերներ 3» ֆիլմերից հետո: Բայց, հավանաբար, շատերը չգիտեն, որ այդ երեք կինոնկարները նկարահանվել են անգլիացի գրող, անգլոսաքսոնական լեզվի և գրականության օքսֆորդյան պրոֆեսոր Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի «Մատանիների տիրակալը» ֆանտաստիկ, հեքիաթային, էպիկական և հերոսական ասքի հիման վրա: Այդ ժանրը անգլերենում անվանում են «ֆենթեզի», որի իսկական համարժեք բառը հայերենում չկա: Իհարկե, Թոլքինից առաջ էլ գրվել են այդ ժանրի ստեղծագործություններ, որոնցից կարելի է նշել Ռոբերտ Հովարդի «Կոնան», Էդգար Բերրոուզի «Տարզան» և այլ գրքեր, բայց ժանրը զարգացավ և հանրահայտ դարձավ շնորհիվ վիպասքի թողած հսկայական ազդեցության: Դյուցազներգությունը լույս է տեսել 1954-1955 թվականներին: 1968 թվականին անգլիախոս աշխարհում այն կարդացել էր 50 միլիոնից ավելի մարդ, իսկ այժմ, երբ վեպը թարգմանվել է 40-ից ավելի լեզուներով, ընթերցողների թիվը անկասկած անցել է մի քանի 100 միլիոնից: Իսկ 2003 թվականին բրիտանական BBC ինտերնետային և հեռուստառադիոընկերության հարցումների համաձայն 200 լավագույն գրքերի ցուցակում առաջին տեղը գրավեց «Մատանիների տիրակալը»: Վստահ կարելի է ասել, որ «Մատանիների տիրակալը» երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո անգլերեն լեզվով գրված ամենահանրաճանաչ գիրքն է, իսկ Ջոն Թոլքինը՝ ժամանակակից ֆենթեզի գրականության «հայրը»: Ուղղակի ապշեցուցիչ է, նույնիսկ անհնար է պատկերացնել, թե ինչպես կարող է մեկ մարդ հնարել մի ամբողջ աշխարհ՝ Միջերկիրը, իր ժողովուրդներով, աստվածներով, աշխարհագրությամբ, բուսական և կենդանական աշխարհով, որը միանգամայն իրական է թվում: Հնարել մի քանի հազարամյակի պատմությամբ երկրներ, ստեղծել արհեստական լեզուներ այդ երկրների ժողովուրդների համար, բազում կերպարներ: Բավական է ասել, որ 1983-1996 թվականներին նրա որդու՝ Քրիսթոֆեր Թոլքինի ջանքերով և խմբագրությամբ լույս է տեսել «Միջերկրի պատմությունը» 12 հատորանոց մատենաշարը: Իհարկե, այդ ամենի հետևում համարյա 40 տարվա քրտնաջան աշխատանք է թաքնված: «Մատանիների տիրակալը» Թոլքինը մտահղացել է դեռևս ուսանողական տարիներին, երբ սովորում էր Օքսֆորդի համալսարանում: Լինելով փայլուն լեզվաբան, բանասեր, գրականագետ (նա հանդիսանում է տասներեք հատորանոց «Անգլերեն լեզվի Օքսֆորդյան բառարանի» համահեղինակներից մեկը)՝ նա անընդհատ փորձում էր գտնել Ուելսի լեգենդները, իռլանդական և իսլանդական սագաները, սկանդինավյան դիցաբանությունը, Արթուր թագավորի և Կլոր Սեղանի ասպետների մասին ասքերը, գերմանական «Նիբելունգների երգը» էպոսը միավորող նախահիմքերը: Հենց այդ ժամանակ էլ դրվեց վիպասքի հիմքը: Սկզբից այն կոչվում էր «Սիլմարիլիոն», որը, սակայն, լույս տեսավ միայն հեղինակի մահից հետո: Սկզբից լույս տեսավ «Հոբիտ» գիրքը, որը ուղղակի հեքիաթ էր՝ նախատեսված պրոֆեսոր Թոլքինի երեխաների համար, բայց այնտեղ արդեն ուրվագծվում է վիպասքի նախապատմությունը: «Հոբիտում» իրադարձությունները կատարվում են «Մատանիների տիրակալից» 60-80 տարի առաջ: «Հոբիտը» լույս տեսավ 1937 թվականին, իսկ «Մատանիների տիրակալը»՝ 1954-1955 թվականներին և միանգամից հսկայական հաջողություն ունեցավ ընթերցողի մոտ: Ճիշտ է, անգլոամերիկյան քննադատությունը մի տասը տարի տատանվում էր, բայց արդեն պարզ էր, որ գրքի հաջողությունը անցողիկ երևույթ չէ, և այն դեռ շատ սերունդներ կկարդան: Իսկ 1960-ական թվականներին ԱՄՆ-ում «Մատանիների տիրակալի» իսկական «բում» սկսվեց: Երիտասարդությունը, որը հրապուրված էր ազատության և խաղաղության գաղափարներով, Թոլքինի մեջ տեսավ իր կուռքին և դաշնակցին: Ինքը՝ հեղինակը, այնքան էլ գոհ չէր այդ պաշտամունքից, չնայած խոստովանում էր, որ այդպիսի հաջողությունը իրեն դուր է գալիս: Նա նույնիսկ ստիպված էր փոխել հեռախոսի համարը, որովհետև երկրպագուները արդեն անտանելի էին դառնում իրենց զանգերով: Թոլքինի կենսուրախ ու մաքուր, խստաբարո գիրքը չարի և բարու հավերժական պայքարի մասին է: Նրա հիմնական գաղափարը բարու հաղթանակն է, որի համար հերոսները պատրաստ են զոհաբերել անգամ կյանքը: Թոլքինը ունի բազմաթիվ հետևորդներ: Նրա ընկերն ու բարեկամն էր Քլայվ Ստեյփլզ Լյուիսը՝ «Նարնիայի քրոնիկների» հեղինակը, «ֆենթեզի» ժանրի հիմնադիրներից մեկը: Նրա և Թոլքինի ստեղծագործությունները փոխադարձ ազդեցություն են ունեցել միմյանց վրա: Ամբողջ աշխարհում բազմաթիվ հեղինակներ խոստովանում են Թոլքինի ուղղակի ազդեցությունը իրենց ստեղծագործության վրա: Նրանցից կարելի է նշել Ջոան Ռոուլինգին՝ «Հարրի Պոտերի» հեղինակին և սանկտ-պետերբուրգցի գրող, մեր հայրենակից Նիկ Պերումովին (Փիրումյան), որի վեպերում իրադարձությունները կատարվում են «Մատանիների տիրակալից» 300 տարի անց: Թոլքինի ստեղծագործությությունները ստացել են բազմաթիվ միջազգային մրցանակներ, նրանց հիման վրա նկարահանվել են ֆիլմեր, մուլտֆիլմեր, ստեղծվել են համակարգչային խաղեր, գրվել են պիեսներ, սիմֆոնիկ ստեղծագործություններ: Թոլքիենի անունով անվանվել է աստերոիդ, Միջերկրի աշխարհագրական անունների և հերոսների անուններով անվանել են իրական աշխարհագրական օբյեկտներ և կենդանիներ: Լույս են տեսնում ամսագրեր: Գոյություն ունեն բազմաթիվ ինտերնետային կայքեր, որոնք ստեղծել են նրա երկրպագուները: Գրականագիտության մեջ ստեղծվել է թոլքինագիտության ճյուղը: «Մատանիների տիրակալի» նկատմամբ նոր հետաքրքրություն բռնկվեց Պիտեր Ջեքսոնի կինոեռապատումի նկարահանումից հետո: Նոր Զելանդիայում, որտեղ նկարահանվել է «Մատանիների տիրակալը», իշխանությունների կողմից պահպանվում են նկարահանման վայրերը: Դրանք հրապուրում են բազմաթիվ զբոսաշրջիկների: Օրինակ՝ նրանց ցույց են տալիս Բիլբոյի «բույնը»: Իսկ այժմ, կրկին Նոր Զելանդիայում, ըստ «Հոբիտի», նկարահանվում են 3 ֆիլմ, որոնցից առաջինը դուրս է եկել 2012թ., երկրորդը՝ 2013թ., իսկ երրորդը՝ 2014 թվականին: Հայերեն լույս են տեսել «Հոբիտ» և «Մատանիների տիրակալի» առաջին մասը՝ «Պահապանները» անունով: Հետաքրքիր փաստերի թվում նշենք նաև, որ Ուկրաինայում 1998 թվականին «Մատանիների տիրակալի» մոտիվներով նկարահանվել է հեռուստասերիալ, որտեղ Գորլումի դերում խաղացել է հայտնի դերասան Ռաֆայել Քոթանջյանը, իսկ Ջեքսոնի ֆիլմերում նույն դերի համակարգչային կերպարի համար օգտագործվել է անգլիահայ դերասան Էնդի Սերքիսի շարժումներն ու ձայնը:

Ստեղծագորությունները[խմբագրել]

  • 1937 - «Հոբիտ կամ գնալն ու գալը» / The Hobbit or There and Back Again
  • 1945 - «Նիգգլի թերթը» / Leaf by Niggle
  • 1945 - «Բալլադ Աոտթրուի և Իթրունի մասին» / The Lay of Aotrou and Itroun
  • 1949 - «Ջայլս ֆերմերը Հեմից» / Farmer Giles of Ham
  • 1953 - «Բեոհթհելմի որդի Բեորթնոթի վերադարձը» / The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son (պիես)
  • 1954 - 1955 - «Մատանիների տիրակալը» / The Lord of the Rings
  • 1954 - «Մատանու եղբայրությունը» / The Fellowship of the Ring,
  • 1954 - «Երկու ամրոց» / The Two Towers,
  • 1955 - «Արքայի վերադարձը» / The Return of the King,
  • 1962 - «Թոմ Բոմբադիլի արկածները» / The Adventures of Tom Bombadil and Other Verses from the Red Book (բանաստեղծությունների ժողովածու)
  • 1967 - «Ճանապարհը գնում ու գնում է» / The Road Goes Ever On (Դոնալդ Սուոնի հետ)
  • 1967 - «Դարբինը Մեծ Վութթոնից» / Smith of Wootton Major
  • 1977 - «Սիլմարիլլիոն» / The Silmarillion (լույս է տեսել հետմահու, որդու՝ Քրիսթոֆեր Թոլքինի խմբագրությամբ)
  • 1997 - «Ռովերանդոմ» / The Roverandom (լույս է տեսել հետմահու, որդու՝ Քրիսթոֆեր Թոլքինի խմբագրությամբ).
  • 2007 - «Հուրինի որդիները» / The Children of Húrin (լույս է տեսել հետմահու, որդու՝ Քրիսթոֆեր Թոլքինի խմբագրությամբ).

Գրականություն[խմբագրել]

1. Ջոն Ռոնալդ Ռուել Տոլկին «Հոբիտ» - Երևան, «Սովետական գրող», 1984

2. Ջ.Ռ.Ռ. Թոլքիեն «Պահապանները» - Երևան, «Արևիկ», 1989

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Ջ.Ռ.Ռ. Թոլքիեն «Պահապանները» - Երևան, «Արևիկ», 1989