Սավանտի համախտանիշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Սավանտի համախտանիշ երբեմն կրճատ՝ սավանտիզմ (ֆր.՝ savant — «գիտնական»), հազվադեպ հանդիպող իրավիճակ է, որի դեպքում անձն ունի աչքի ըկնող, նորմայից գերազանցող կարողություններ՝ մեկ կամ մի քանի ոլորտներում, հաճախ ունենում է նաև այլ ոլորտներում ուղեղի գործունեության զգալի դեֆիցիտ[1][2][3][4]: Հանդիպում է շատ հազվադեպ և ուղեկցվում է զարգացման ձևի որոշակի խանգարմամբ, օրինակ՝ մանկական աուտիզմ, կամ Ասպերգերի համախտանիշ կամ մտավոր հետամնացություն: Առավել հազվադեպ կարող է լինել ուղեղի վրա ազդող գանգուղեղային վնասվածքի կամ հիվանդության հետևանք:

Ոլորտները, որտեղ առավել հաճախ են ի հայտ գալիս ընդունակությունները հետևյալն են՝ երաժշտություն, կերպարվեստ, թվաբանական հաշվարկներ, քարտեզագրություն, բարդ եռաչափ մոդելների կառուցում:

Չնայած նրան, որ այս վիճակը անվանվում է համախտանիշ, նա ընդգրծված չէ բժշկական դասակարգման մեջ[5][6]:

Սավանտի համախտանիշով մարդը կարող է կրկնել մի անգամ լսած տեքստի մի քանի էջ, անսխալ ասել բազմանիշ թվերի բազմապատկման արդյունքը կամ ասել, թե շաբաթվա ինչ օր է, օրինակ, 3001 թվականի հունվարի 1-ը: Հանդիպում են սավանտներ, ովքեր ունակ են երգել իրենց լսած բոլոր արիաները կամ Լոնդոնի վրա թռիչք կատարելուց հետո նկարել տարածքի քարտեզը, ինչն արեց 29 ամյա Սթիվեն Ուիլթշիրը: Դրա հետ մեկտեղ, սավանտի համախտանիշի գրանցված դեպքերի մեջ, կան մարդիկ, ովքեր ունեն հատուկ ընդունակություններ՝ ուսումնասիրել օտար լեզուներ, ժամանակի սուր ընկալում և այլն: Սակայն մնացած ոլորտներում, որտեղ համախտանիշն ի հայտ չի գալիս, այդպիսի մարդը կարող է ցուցադրել ակնհայտ զարգացման հապաղում, մինչև՝ մտավոր հետամնացություն: Ամենատարածվածը «օրացույցային» սավանտիզմն է, հազվադեպ հանդիպում են ֆենոմենալ հիշողություն ունեցող սավանտներ: Հանդիպում են նաև հիպերհաշվիչ սավանտներ, ովքեր ունեն գերզարգացած մաթեմատիկական ընդունակություններ[7]:

Հոգեբանական գրականության մեջ, օլիգոֆրեն հիվանդների իմբեցիլ աստիճանում նկարագրվում են բացառիկ հիշողության և «օրացույցային» սավանտիզմի դեպքեր[8]:

Մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեբանական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ մի համընդհանուր կոգնիտիվ տեսություն չի բացատրում տաղանդի և դեֆիցիտի համատեղությունը[9]: Ենթադրություններից մեկի համաձայն աուտիզմով տառապող մարդիկ հակված են դետալային վերլուծության, ինչը նրանց կոգնիտիվ մտածողության ոճն է[10]: Ըստ վարկածներից մեկի սավանտները գերհամակարգված են, ինչը տաղանդի տպավորություն է ստեղծում: Նաև ապացուցված է, որ որոշ գիտնականների համար հասանելի է ցածր մակարդակի, ավելի քիչ վերամշակված ինֆորմացիայի օգտագործումը, որը կա բոլոր մարդկանց գլխուղեղում, բայց որը, սովորաբար, հասանելի չէ գիտակցված գիտակցության համար[11]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1887 թվականին Լենգդոն Դաունը, ով հայտնի է Դաունի համախտանիշի նկարագրմամբ, այդ վիճակի նկարագրության համար առաջին անգամ օգտագործեց ֆր.՝ idiot savant տերմինը: Ապուշ-սավանտ տերմինը հետագայում համարվեց սխալ բնորոշում, քանի որ ոչ բոլոր դեպքերն էին բնորոշ ապուշությանը: Խանգարման նկարագրության համար օգտագործվել է նաև աուտիկ գիտնական տերմինը: Ինչպես նախորդը, սա նույնպես սխալ էր, քանի որ այս համախտանիշն ունեցողների միայն կեսն էին աուտիկ: Անհրաժեշտ ճշգրիտ ախտորոշում իրականացնելուց հետո միայն առաջ քաշվեց սավանտի համախտանիշ տերմինը, որը դարձավ լայնորեն ընդունելի տերմին[12]:

Հայտնի սավանտներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քիմ Փիք
Սթիվեն Ուիլթշիր
Թեմփլ Գրանդին
  • Քիմ Փիք (անգլ.՝ Kim Peek), արտակարգ հիշողություն ունեցող ամերիկացի, որը հիշում էր կարդացած տեղեկատվության 98 %-ը։ ԱՄՆ-ում 1988 թվականին նկարահանված «Անձրևի մարդը» կինոնկարում Դասթին Հոֆմանի խաղացած հերոսի նախատիպն է:
  • Սթիվեն Ուիլթշիր (անգլ.՝ Stephen Wiltshire), բրիտանացի ճարտարապետական նկարիչ:
  • Թեմփլ Գրանդին (անգլ.՝ Temple Grandin), կենդանիների վարքագծի փորձագետ, Կոլորադո նահանգի Համալսարանի անասնաբուծության պրոֆեսոր, մի քանի հանրահայտ գրքերի հեղինակ[13]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Darold A. Treffert, MD. անգլ.՝ «The savant syndrome: an extraordinary condition. A synopsis: past, present, future». Wisconsin Medical Society. Архивировано 4 марта 2012 года.
  2. Treffert, D. A. (2009). "The savant syndrome: An extraordinary condition A synopsis: Past, present, future". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. 364 (1522): 1351–7.
  3. Miller, LK (1999). "The savant syndrome: Intellectual impairment and exceptional skill". Psychological Bulletin. 125 (1): 31–46. doi:10.1037/0033-2909.125.1.31. PMID 9990844.
  4. Bolte, S (2004). "Comparing the intelligence profiles of savant and nonsavant individuals with autistic disorder". Intelligence. 32 (2): 121–131. doi:10.1016/j.intell.2003.11.002.
  5. "ICD 10". priory.com.
  6. "APA Diagnostic Classification DSM-IV-TR". BehaveNet. BehaveNet Inc. Retrieved 13 October 2012.
  7. González-Garrido A. A. , Ruiz-Sandoval J. L., Gómez-Velázquez F. R., de Alba J. L., Villaseñor-Cabrera T. (2002). «Hypercalculia in savant syndrome: central executive failure?». Arch Med Res 33 (6): 586—589. PMID 12505107.
  8. В. П. Самохвалов. Психиатрическая клиника: Учебное пособие для студентов и врачей-интернов. — Симферополь, 2003. — С. 372. — 608 с. — ISBN 966-7348-06-7.
  9. Pring, Linda (2005). "Savant talent". Developmental Medicine & Child Neurology. 47 (7): 500–503. doi:10.1017/S0012162205000976.
  10. Happe, F.; Vital, P. (2009). "What aspects of autism predispose to talent?". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. 364 (1522): 1369–1375. doi:10.1098/rstb.2008.0332. PMC 2677590 Freely accessible. PMID 19528019. Lay summary – The Economist (April 16, 2009).
  11. Snyder, A. (2009). "Explaining and inducing savant skills: Privileged access to lower level, less-processed information". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. 364 (1522): 1399–1405. doi:10.1098/rstb.2008.0290. PMC 2677578 Freely accessible. PMID 19528023. Lay summary – The Economist (April 16, 2009).
  12. http://www.psy.dmu.ac.uk/drhiles/Savant%20Syndrome.htm[full citation needed] Jump up ^ Howlin, P.; Goode, S.; Hutton, J.; Rutter, M. (2009). "Savant skills in
  13. Savant Temple Grandin coming to Fond du Lac".