Որմիզդ I Սասանյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Որմիզդ I Սասանյան
هرمز یکم‎
Պարսկաստանի արքայից արքա
Մեծ Հայքի արքա
Շահանշահ
HormizdICoinHistoryofIran.jpg
Իշխանությունմայիս, 270հունիս, 271
Թագադրում270 թվական, Տիզբոն
Հանձնում271 թվական
Ծնվել է՝3-րդ դար
Մահացել է՝273
ԵրկիրDerafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg Սասանյան Պարսկաստան
Ազգությունպարսիկ
ՀաջորդողԲահրամ (եղբայրը)
ՏոհմՍասանյանների թագավորական հարստություն
գերիշխան
ՀայրՇապուհ Ա
ՀավատքԶրադաշտականություն

Որմիզդ-Արտաշիր, առավել հայտնի է դինաստիական անվանմբ՝ Որմիզդ I Սասանյան (պարս․՝ هرمز یکم), Սասանյան Պարսկաստանի թվով երրորդ շահնշանը (արքայից արքան), որը կառավարել է ընդամենը մեկ տարի՝ 270 թվականի մայիսից մինչև մյուս տարվա հունիսը[1]։ Եղել է «Արյաց և անարյաց արքայից արքա» Շապուհ I-ի կրտսեր որդին, ով հոր կառավարման տարիներին եղել է Հայաստանի մարզպանը[2]։

Հենց այդ հանգամանքով է պայմանավորված այն փաստը, որ հոր պարսից գահին բազմելուց հետո Որմիզդը հորջորջվում է նաև Մեծ Հայքի թագավորության արքա տիտղոսով։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Արտաշիր արքայի պատմության մասին ավանդազրույցի՝ Որմիզդը եղել է պարսից շահնշահ Շապուհի և Միհրակի դուստր Գուրձադի կրտսեր որդին։ Համաձայն միևնույն պահլավերեն աղբյուրի՝ Միհրակն ազատում է Արտաշիրին, քանի որ մինչ այդ զրադաշտական մոգերն արդեն կանխորոշել էին Պարսկաստանի ապագան՝ տեսնելով, որ գահակալական կռիվների արդյունքում Պարթևստանը կործանվելու է և վերելք է ապրելու Սասանյանների ազնվականական ընտանիքի տոհմական իշխանությունը պարսից երկրում։

Պահլավական մեկ այլ ավանդազրույց պատմում է այն մասին, որ Որմիզդի մայրը՝ Գուրձադը, իր համագյուղացիներից միակն էր, որ ողջ մնաց և չսպանվեց Շապուհի ձեռքով, քանի որ արքան նկատել էր նրան։ Շուտով վերջիններս ամուսնանում են և հենց այդ կապի արդյունքում էլ ծնվում է Որմիզդը։ Շապուհի մյուս կանանցից Որմիզդն ուներ նաև երեք եղբայրներ՝ Վահրամը, Ներսեհը և Շապուհը։

Թեև Որմիզդն ամենակրտսերն էր Շապուհի որդիներից՝ այնուամենայնիվ, անգամ այս հանգամանքը չխանգարեց վերջինիս դառնալ հոր օրինական իրավահաջորդը։ Դա մեծապես պայմանավորված էր նաև մոր կողմից Որմիզդի ունեցած ազնվականական ծագումնաբանությամբ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որմիզդ Սասանյանն առաջին անգամ հիշատակվել է Հռոմեական կայսրության դեպ Շապուհ I-ի դեմ վարած պատերազմների կապակցությամբ։ Նշանավոր պատմաբան Կիրիլ Թումանովի խոսքերով՝ հոր կողմից Որմիզդը նախ և առաջ նշանակվել է որպես Մեծ Հայքի մարզպան՝ կառավարելով 251-270 թվականներին։ Հոր մահից հետո՝ 270 թվականի մայիսին, բազմել է պարսից գահին։ Ըստ մուսուլման պատմագիր Աբու Մանսուր ալ-Սալիբի՝ Որմիզդ-Արտաշիրը ևս հոր և պապի հետ իշխել է արդարությամբ։ Ծավալել է բուռն քաղաքաշինական գործունեություն։ Նրա անվան հետ է կապված Պարսքում Ռամ-Որմիզդ, Ահվազ և Դաստագիրդ քաղաքների հիմնադրումը։ Վերջինս 7-րդ դարում ծառայել է որպես Խոսրով Բ Փարվեզ արքայի թագավորական նստավայր։ Կառավարման վերջին տարիներին արշավել է Սողդիանա, որի տարածքը շուտով միացրել է Պարսկական տիրակալությանը։

Դեպի Միջին Ասիա տաժանակիր արշավանքից հետո 272 թվականին Հորմիզդը վերադառնում է Էսթախր, որտեղ մեկ տարի անց վերջինս մահանում է։ Որմիզդը անժառանգ մահանում է 273 թվականին և այդ պատճառով էլ գահը ժառանգում է նրա եղբայրը՝ Վահրամը։

Որմիզդ-Արտաշիրն ըստ Մ. Խորենացու <Պատմություն Հայոց> աշխատության[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

243 մ.թ. Պարսկաստանի արքայից-արքա կամ շահ դարձավ Արտաշիր I-ի որդի՝ Շապուհ I-ը: Վերջինս շարունակել է հոր՝ անջատված երկրամասերը վերամիավորելու քաղաքականությունը, ստեղծել հզոր կենտրոնացված պետություն: Գրավել է Ատրպատականը, Գիլանը, Վրկանը, Մերվը, Խորեզմը և այլն: Խոստացել է իր որդուն՝ Որմիզդ Արտաշիրին Հայոց թագավորության գահը, եթե վերջինս Պարսկաստանին ենթարկի Հայաստանը: Ըստ Մ. Խորենացու՝ Որմիզդ Արտաշիրին  հաջողվում է համոզել Արշակունիների տոհմին պատկանող Սուրենյան պահլավի ճյուղից՝ Անակ իշխանին դավով սպանելու Հայոց թագավոր Խոսրով Ա Մեծին, այն պայմանով, որ այդ իրագործելուց հետո Անակին տրվի Պարթևքի իշխանությունը, արքայանիստ Բահլ քաղաքով: Նույն պատմիչը գրում է, որ Անակ իշխանը փախավ Հայաստան, իբր թե Սասանյաններից հալածվելով, և որպես Արշակունիներին ազգական, ջերմ ընդունելություն գտավ Հայոց թագավորի մոտ ու մի քանի տարի անց հաջողացրեց Խոսրովի դավադրաբար սպանությանը (245 մ.թ.): Այդ սպանությունից հետո, Որմիզդ Արտաշիրը Շապուհ I-ի կողմից հռչակվեց Հայոց թագավոր, սակայն Որմիզդ Արտաշիրին այդպես էլ չհաջողվեց  իրագործել իր թագավորումը:

Ըստ որոշ պատմաբանների ենթադրության. Մ. Խորենացու <Հայոց Պատմությունում> Արտաշիր Պապականին վերագրվող՝ Հայաստանում կատարված շատ իրողություններ իրականում վերաբերվում են Որմիզդ Արտաշիրին: Ինչպիսիք են օրինակ՝ հայ-պարսկական ընդհարումների հետևանքով Հայաստանից գաղթած որոշ նախարարական տների ետ վերադարձնելը, պարսիկ զավթիչների դեմ ապստամբած նախարարների հետ բանակցելը (որին հակառակվեց Օտա Ամատունին), Արմավիրում, Բագավանում և Արտաշատում Հայ-Արամազդական կրոնի արձանների փշրելը և Որմզդական հուրի պաշտամունքի ուժեղացնելը, և վերջապես Մանդակունինների տոհմին կոտորելը (Արտավազդ Մանդակունին Հռոմ էր փախցրել Խոսրով Մեծի մանկահասակ որդուն՝ Տրդատին):

(252 կամ 253) մ.թ.-ին միայն պարսիկներին հաջողվեց վերջնական գրավել Հայաստանը, այն էլ Հայոց նախարար Արտավազդի (ըստ Լեոի՝ անվանված՝ Ոստանիկ /արքայազարմ/) ու իր համախոհների միջամտությամբ, որն էլ Շապուհ I-ի համաձայնությամբ դարձավ Հայոց թագավոր: Իսկ Հայաստան գաղթած Սուրենյան պահլավից՝ Անակ իշխանին ու իր ազգակիցներին, հայ Արշակունիները՝ վրեժխնդրությունից դրդված բոլորին կոտորեցին, բացի Անակի մանուկից, որին նրա ստնտու Սոփիան և ոմն Եփթաղը փախցրին Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքը, որտեղ նա մկրտվեց (Գրիգոր անունով) քրիստոնյա և հետագայում դարձավ Հայոց առաջին քրիստոնեական կրոնի եպիսկոպոսապետը (302 մ.թ.):

Շապուհ I-ի մահվանից հետո (270 կամ 272 մ.թ.) Որմիզդ Արտաշիրը (Որմիզդ I) դարձավ Պարսից շահ՝ գահակալելով ընդամենը մեկ տարի:

Գրականություն

  • Մովսես Խորենացի <<Պատմություն Հայոց>> -1968թ.
  • Ա. Ե. Մխիթարյան <<Հաբեթի սերունդները>> -2002թ.

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Touraj Daryaee, Sasanian Persia, (I.B.Tauris Ltd, 2010), 10.
  2. Որմիզդ Ա, Մ․Ռահմի Շայեգան Իրանիկա հանրագիտարան, (հունվարի 24, 2018).