Յուրատե և Կաստիտիս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յուրատե և Կաստիտիս
Jurata-figura.jpg
ՏեսակԼեգենդ և mythical entity?

Յուրատե ևԿաստիտիս (լիտ.՝ Jūratė ir Kastytis), լիտվական հայտնի հեքիաթ[1]: Առաջին անգամ գրի է առնվել 1842 թվականին գրող, բանահավաք Լյուդվիկ Յուցևիչի կողմից[2]: Հետագայում թեման բազմիցս գործածվել է պոեմներում, բալետում և նույնիսկ ռոք օպերայում[3]:

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրատե անունը ծագում է լիտվերեն Jūra բառից, որ նշանակում է ծով[4]:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան սյուժեի տարբերակներ, որոնց հիմնական բովանդակությունը նույնն է:

Յուրատե աստվածուհին ապրել է Բալթիկ ծովի հատակին` սաթե պալատում, և հետևել ծովային կարգ ու կանոնին: Երիտասարդ ձկնորս Կաստիտիսը, որ եղել է Շվյանտոյի գյուղից, առաջացրել է աստվածուհու զայրույթը, քանի որ չափազանց շատ ձուկ է որսացել: Յուրատեն դուրս է եկել ծովի խորքից ծովային հավերժահարս Ունդինայի կերպարանքով ձկնորսին պատժելու համար: Սական աստվածուհին սիրահարվում է ձկնորսին ու նրան տանում ծովային ապարանք` միասին ապրելու: Նրանք ապրում են երջանիկ, մինչև ամպրոպի աստված Պերկունասն իմանում է աստվածուհու ու հասարակ մահկանացուի սիրո մասին[2]: Նա բարկանում է, ջարդուփշուր անում սաթե ապարանքը` այն միլիոնավոր կտորների վերածելով, իսկ Յուրատեին շղթայում է ստորջրյա ժայռին: Հենց այդ պատճառով էլ Բալթիկ ծովի ափերը փոթորկից հետո սաթ է սփռվում[5]:

Մի տարբերակի համաձայն` Յուրատեն սիրելիին փրկում է փոթորկի ժամանակ, իսկ մեկ այլ տարբերակով Կաստիտիսը մահանում է, իսկ Յուրատեն մինչ օրս սգում է նրա մահը: Նրա արցունքները թափվում են սաթի հատիկների տեսքով` մաքուր ու թափանցիկ, ինչպիսին եղել է Յուրատեի ու Կաստիտիսի սերը, իսկ փոթորկի ձայնը աղջկա հեծկլտանքի արդյունքն է[2]:

Մշակութային նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սաթե մանյակը և Յուրատե աստվածուհու արծաթե թագը Պալանգա քաղաքաի զինանշանին

Լիտվական հեքիաթներից բոլորից առավել սիրելի են երկուսը` «Յուրատե և Կաստիտիս», «Էգլե` օձերի թագուհի»: Նրանք արմատներով հասնում են լիտվական դիցաբանության խորքերը և փորձում բացատրել առօրյա երևույթների ու իրերի առաջացումը:

Պալանգա առողջարանային քաղաքում 1960 թվականից կա շատրվան` նվիրված Յուրատեին և Կաստիտիսին (քանդակագործ` Ն. Գայգալայտե)[6][7]: Քաղաքի զինանշանը ևս մշակվել է լեգենդի մոտիվներով. լազուր դաշտը խորհրդանշում է Բալթիկ ծովը, սաթե մանյակը հղում է բանահյուսական հին ստեղծագործությանը, իսկ արծաթագույն թագը Յուրատե աստվածուհու խորհրդանիշն է[8][9]:

Լեհաստանում լեգենդար աստվածուհու պատվին անվանակոչվել է Յուրատա առողջարանը:

Գեղեցիկ լեգենդը գրական ու երաժշտական բազում գործերի ներշնչանքի աղբյուր է հանդիսացել: 1920 թվականին լիտվացի նշանավոր բանաստեղծ Մայրոնիսը գրել է բալլադ` փառաբանելով հեքիաթի սիրահարներին[10]: Այս բալլադի նկարազարդումները մեծ ուշադրության են արժանացել Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում (1937)[11]: 1933 թվականին Յուոզաս Գրուդիսի երաժշտության հիման վրա բեմադրվել է բալետ, իսկ 1955 թվականին` օպերա և ներկայացում[10]: 2002 թվականին Կլայպեդայի 750-ամյակի առթիվ բեմադրվել է ռոք օպերա, որն ունեցել է տխուր վերջաբան. ամրոցն ավերվել է, իսկ սիրահարները` բաժանվել[12]:

1959 թվականին ԽՍՀՄ-ում լիտվական լեգենդի հիման վրա նկարահանվել է «Սաթե ապարանք» մուլտֆիլմը[13][14]:

Բանաստեղծ Իոսիֆ Բրոդսկին այն հիշատակել է իր «Պալանգայում» բանաստեղծության մեջ (1967):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Мотеюнайте Л. И. Юрате и Каститис / Григорович Ю. Н.. — Балет. Энциклопедия. — М.: Большая Советская энциклопедия, 1981.
  2. 2,0 2,1 2,2 «Legenda apie Jūratės ir Kastyčio meilę»։ www.pgm.lt։ Վերցված է 2017-08-14 
  3. Мария Староста О том, как мы жили среди своих, или о Каунасе по-русски. — Litres, 2017. — ISBN 504033267X
  4. Jerry Greer 28000+ русский - Латышский Латышский - русский словарь. — Soffer Publishing.
  5. «Легенда о Юрате и Каститисе :: Музей янтаря» (ռուսերեն)։ www.ambermuseum.ru։ Վերցված է 2017-04-17 
  6. Труды Академии художеств СССР / Научно-исследовательский институт теории и истории изобразительных искусств (Академия художеств СССР. — Изобразительное искусство, 1988. — Т. 5. — С. 311.
  7. Йонас-Римантас Ионович Глэмжа, Зита Жемаитытэ 300 памятников культуры. — Минтис, 1984. — 270 с.
  8. Геральдика.ру։ «Герб города Паланга (Клайпедский уезд) | Геральдика.ру»։ geraldika.ru։ Վերցված է 2017-08-15 
  9. Edmundas Rimša Lietuvos heraldika. — Vilnius: Baltos lankos, 2008. — ISBN 978-9955-23-202-5
  10. 10,0 10,1 Борис Иванович Сребродольский Мир янтаря. — Киев: Наукова думка, 1988. — С. 7-8. — 141 с.
  11. A Journal of Central European Architecture and Related Arts (англ.) // Centropa. — 2004. — С. 32.
  12. «Jūros šventė - 2002. Roko opera " Jūratė ir Kastytis"» (видео)։ LRT (լիտվերեն)։ Lietuvos Radijas ir Televizija։ 2002-08-01։ Վերցված է 2017-08-15 
  13. Советские художественные фильмы: 1958-1963. — Всесоюзный государственный фонд кинофильмов. — М.: Искусство, 1968. — С. 234.
  14. Воронов Б. А., А. В. Винокуров, Б. П. Степанцев, И. А. Шварцман Фильмы-сказки: сценарии рисованных фильмов. — Искусство, 1963. — Т. 1135. — С. 190-194. — 199 с.

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]