Հեմոֆոբիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հեմոֆոբիա
Տեսակֆոբիա

Հեմոֆոբիա կամ Հեմատոֆոբիա (հին հուն․՝ αἷμα-արյուն և φόβος-վախ բառերից), արյունահոսության, արյան փոխներարկման, արյունոտ վերքերի, արյան կորստի և արյան ճնշման նկատմամբ վախ։ Ֆոբիայի հակադիրը հեմատոֆիլիան է։ Հետազոտողները նաև միավորում են վախը արյան (հեմատոֆոբիա), վնասվածքների (տրավմոֆոբիա), ներարկումների (թրիփանոֆոբիա) և վիրահատական միջամտության (տոմոֆոբիա) հանդեպ՝ խոսելով «արյունոտ վերքերի ֆոբիայի» մասին[1]։ Հեմոֆոբիան սոցիոֆոբիայի, աերոֆոբիայի և արախնոֆոբիայի հետ մեկտեղ առավել հաճախ հանդիպող 30 ֆոբիաներից մեկն է և ավելի հաճախ զարգանում է մանկության տարիներին[2]։ Հեմոֆոբիայի սկսվելու միջին տարիքը տղաների համար 9,3 տարի է, աղջիկների համար՝ 7,5 տարի[3]։ Մի շարք ուսումնասիրություններում արյան և ներարկման ֆոբիան հավասարապես տարածված է ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց մոտ, այն դեպքում, երբ մյուսների մոտ կանանց ֆոբիայի գերակշռման միտում է նկատվում[4][5]։

Ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոմանք չեն հայտարարում արյան վախի խնդրի մասին, սակայն բախվելով իրենց կամ ուրիշի արյան տեսքին՝ կարող են փակել աչքերը, թեքվել և նույնիսկ ուշաթափվել։ Արյան տեսքից ուշագնացությունը հաճախ բացատրվում է չափից ավելի վազովագալ ռեակցիայով՝ էվոլյուցիայի ընթացքում առաջացած ռեակցիայով, որը դանդաղեցնում է սրտխփոցի հաճախականությունը և նվազեցնում արյան ճնշումը։ Արդյունքում արյունը հոսում է դեպի ոտքեր և ուղեղ ավելի քիչ արյուն և թթվածին է հասնում: Մարդը զգում է գլխապտույտ, թուլություն, գիտակցության խանգարում[1]։ Նման ռեակցիա կարող է առաջանալ նաև, եթե հեմոֆոբիայով տառապողը տեսնի արյուն, օրինակ՝ մարտական տեսարանում կամ պարզապես պատկերացնի, որ ինչ-որ մեկն արնահոսում է[2]։ Հեմոֆոբը կարող է հայտնվել շոկային վիճակում արյունահոսության ժամանակ կամ վնասվածքի ուժեղ ցավից։ Շոկի աստիճանը հաճախ չի համապատասխանում արյան կորստին։ Այս դեպքում ատոնիկ և պարասիմպատիկ ռեակցիաները ինքնատիպ ռեֆլեքս են հանդիսանում, անհրաժեշտ այն բանի համար, որ նվազագույնի հասցվի վնասվածքի անցանկալի հետևանքները[6]։ Ուսումնասիրություններից մեկում նկարագրվել է արյան ֆոբիայից ֆիզիոլոգիական ռեակցիաները․ հեմոֆոբների սկզբնական ռեակցիան, հեմոֆոբների նախնական արձագանքը, որոնք պետք է տեսնեին բռնության տարրերով և արյունալի տեսարաններով ֆիլմը, սրտի կծկումների և զարկերակային ճնշման հաճախականության ավելացումն էր։ Ֆիլմից առաջ և ընթացքում տեղի է ունեցել սրտի կծկումների հաճախականության և արյան ճնշման անկում։ Այս հետազոտության մեջ հեմոֆոբների մոտավորապես մեկ քառորդը կորցրել է գիտակցությունը կամ մոտ է եղել դրան[6]։ Սակայն հեմոֆոբին դա կարող է օգտակար լինել. գոյություն ունի վարկած այն մասին, որ արյան տեսքի ժամանակ գիտակցության կորուստը կարող է լինել պաշտպանական կենսաբանական մեխանիզմ, որն իրական վնասվածքի դեպքում թույլ չի տալիս մարդուն ինչ-որ բան անել, ինչը կարող է հանգեցնել արյան հետագա կորստի[2]։

Ախտանշաններ երեխաների մոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեմոֆոբիայով տառապող երեխաները կարող են կտրուկ լաց լինել, թաքնվել, հրաժարվել իրենց ծնողներին կամ մտերիմներին թողնել արյան մոտ։ Հնարավոր են հանկարծակի հիստերիաներ[7]։

Ֆոբիայի պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մասամբ անհնար է որոշել արյան վախի առաջացման պատճառները[6]։ 1989 թվականին «Ֆոբիաների, վախերի և տագնապային խանգարումների հանրագիտարանում» մեջբերվել են հեմոֆոբիայի մասին դոկտոր Բենջամին Ռաշի խոսքերը․ «Յուրաքանչյուր մարդու մեջ առկա է բնածին վախ արյան տեսքից, որը հնարավոր է բացատրվում է վերքերի ստացումից պաշտպանվելու կամ շրջապատողներին վերքեր հասցնելու արգելքով»[2]։ Պատճառներից մեկը կարող է լինել գենետիկ տրամադրվածությունը, նախկինում ստացած վնասվածքը՝ ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կապված արյան հետ[6]։ Չափազանց հոգատար կամ ընդհանրացված տագնապային խանգարում ունեցող ծնողների կամ դաստիարակների առկայությունը նույնպես կարող է առաջացնել հեմոֆոբիայի զարգացում[6]։

Հայտնի է, որ Նիկոլայ II-ը հեմոֆոբիայով էր տառապում այն պատճառով, որ նրա որդու՝ Ալեքսեյի մոտ հեմոֆիլիա՝ արյան մակարդման խախտման հետ կապված ժառանգական հիվանդություն է եղել[8]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Շվեդիայում հեմոֆոբիայով տառապող 30 հիվանդների շրջանում հետազոտություն է անցկացվել, որը ցույց է տվել, որ դեպքերի 60%-ի դեպքում հիվանդները կարողացել են ազատվել ֆոբիայից մեկ-երկու ժամ տևողությամբ թերապևտիկ սեանսից հետո՝ օգտագործելով «Կիրառական լարվածություն» մեթոդը, որի էությունն այն է, որ թերապևտը սովորեցնում է հաճախորդին հոգեսոմատիկ կերպով բարձրացնել արյան ճնշումը և սրտի բաբախների հաճախականությունը: Այս թերապիայի դեպքում հավանականությունը, որ հիվանդը կարող է ուշաթափվել արյան տեսքից, նվազում է[1]
  2. Կոգնիտիվ թերապիա
  3. Ռելաքսացիա
  4. Ծանր դեպքերում կարող է նշանակվել դեղորայքային բուժում[3]։

Ազդեցություն հասարակության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արյան ֆոբիան որոշ դեպքերում համարվում է ծանր և կարող է սպառնալ մարդու «նորմալ» կենսագործունեությանը, օրինակ, այնպիսի ընթացակարգերի դեպքում, ինչպիսիք են շտապ վիրահատությունը, արյան փոխներարկումը, ինսուլինի ներարկումը, ատամնաբույժի այցելությունը: Հեմոֆոբները կարող են խուսափել հիվանդների հետ սերտ շփումից, հրաժարվել բժշկի գրավիչ կարիերայից, հոսպիտալացումից, հեռուստացույց դիտելուց կամ տարբեր վնասվածքների և պատահարների մասին թերթերից: Արյան ծանր ֆոբիայով տառապող կանայք կարող են հրաժարվել հղիությունից արյան վախի, հետազոտության և ծննդաբերության հետ կապված բժշկական ընթացակարգերի պատճառով[9]։

Բացի այդ, հեմոֆոբներից շատերը, որոնք վախենում են ձեռք բերել միս կամ կենդանիների այլ օրգաններ, դառնում են բուսակեր[8]։

Մասսայական մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Джуан, Стивен. Странности наших фобий : почему мы боимся летать на самолетах. — Ripol klassik, 2012. — ISBN 9785386040260, 538604026X
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Christine Moran Fears, phobias and anxieties // Introducing Emotional Freedom Techniques. — Routledge, 2017-07-05. — С. 161–173. — ISBN 9781315175232.
  3. 3,0 3,1 Ashley Marcin (2018.01.10)։ «Understanding and overcoming fear of blood»։ Healthline Media 
  4. Stewart Agras, David Sylvester, Donald Oliveau The epidemiology of common fears and phobia // Comprehensive Psychiatry. — 1969-03. — В. 2. — Т. 10. — С. 151–156. — ISSN 0010-440X. — doi:10.1016/0010-440x(69)90022-4
  5. Mats Fredrikson, Peter Annas, HÅkan Fischer, Gustav Wik Gender and age differences in the prevalence of specific fears and phobias // Behaviour Research and Therapy. — 1996-01. — В. 1. — Т. 34. — С. 33–39. — ISSN 0005-7967. — doi:10.1016/0005-7967(95)00048-3
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Beck, Aaron T. Anxiety disorders and phobias : a cognitive perspective. — Basic Books, 1985. — ISBN 0465003842, 9780465003846, 0465003850, 9780465003853
  7. Ashley Marcin (2018.10.01)։ «Understanding and overcoming fear of blood»։ Healthline Media 
  8. 8,0 8,1 Болезнь «голубых кровей» - ею страдал император и его дети // Крымская газета : газета. — 2014.
  9. Kenneth Davison Fears, Phobias and Rituals: Panic, Anxiety, and Their Disorders. By Isaac M. Marks Oxford: Oxford University Press. 1987.682 pp. £35.00. // British Journal of Psychiatry. — 1988-04. — В. 4. — Т. 152. — С. 591–591. — ISSN 1472-1465 0007-1250, 1472-1465. — doi:10.1192/s0007125000220084