Ֆոբիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆոբիա
Տեսակհիվանդություն[1]
Ենթադասվախի վիճակ[1][2] և վախ
Բուն պատճառC35420[3][2] և C35420[1]
Հետևանքվախ
Բժշկական մասնագիտությունհոգեբուժություն և հոգեբանություն
MeSHIDD010698
Disease OntologyDOID:591 և DOID:591
NCI ThesaurusC35420[3][2] և C35420[1]
ԲուժումՀոգեթերապիա
Phobias Վիքիպահեստում


Ֆոբիա (հուն․՝ φόβος - «վախ»), տագնապային խանգարման տեսակ է: Իրենից ներկայացնում է կայուն և չափազանց մեծ վախ ինչ-որ առարկայից կամ իրավիճակից[4]: Ֆոբիան սովորաբար առաջանում է ավելի քան վեց ամիս վախի ազդեցությանը ենթարկվելով[4]: Ֆոբիա ունեցող մարդը գնում է ցանկացած քայլի, որպեսզի խուսափի վախ, սարսափ առաջացնող իրավիճակից կամ առարկայից[4]: Եթե հնարավոր չի լինում խուսափել այս գործոններից մարդն ունենում է տագնապային զգացողություններ[4]: Արյունից ֆոբիան կարող է հանգեցնել գիտակցության կորստի[4]: Ագորաֆոբիան հաճախ կապված է տագնապային գրոհների հետ[5]: Սովորաբար մարդը ֆոբիա է ունենում մի շարք առարկաներից ու իրավիճակներից[4]:

Ֆոբիաները կարելի է առանձնացնել կոնկրետ՝ հատուկ ֆոբիաների, սոցիալական ֆոբիաների և ագորաֆոբիա[6][7]: Հատուկ ֆոբիաների շարքին են դասվում կոնկրետ կենդանիներից, շրջապատող միջավայրի բնական պայմաններից, արյունից և այլ վնասվածքներից, կոնկրետ իրավիճակներից ֆոբիաները[6]: Ավելի տարածված են վախը սարդերից, օձերից, բարձրությունից[8]: Երբեն այս վախերը կապված են կոնկրետ բացասական դեպքերի հետ[6]: Սոցիալական ֆոբիա ունեցող մարդիկ վախենում են քննադատված լինելուց[6]: Գորաֆոբիայի ժամանակ մարդուն թվում է, որ շրջապատող միջավայրը անվտանգ չէ ու ինչ-որ իրավիճակներում փախուստը անհնար կլինի[6]:

Հատուկ ֆոբիաները խորհուրդ է տրվում բուժել էքսպոզիցիոն թերապիայի միջոցով (այս թերապիան իրենից ներկայացնում է մարդու ընտելացում վախի գոծոնին): Թերապիան շարունակվում է այնքան ժամանակ մինչև տվյալ վախ առաջացնող գործոնը բացասական ազդեցություն չունենա մարդու վրա[9]: Հատուկ ֆոբիաների ժամանակ դեղերն անօգուտ են[9]: Սոցիալական ֆոբիան և ագորաֆոբիան հաճախ բուժվում են խորհրդակցությունների և դեղամիջոցների համակցման միջոցով[10][11]: Օգտագործվող դեղամիջոցներն են հակադեպրեսանտները, բենզոդիազեպինը և բետտա-արգելակիչները[10]:

Հատուկ ֆոբիաներ ունեն արևմտյան երկրներում ապրող բնակչության 6–8% , Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի բնակչության 2–4%, ԱՄՆ-ում 7%-ը, մնացած երկրներում ​​0,5–2,5%-ը: Գորաֆոբիա ունեն մարդկանց 1,7%-ը[12][13]: Կանայք երկու անգամ ավելի հաճախ են ունենում ֆոբիա, քան տղամարդիկ: Սովորաբար ֆոբիան զարգանում է 10-ից 17 տարեկան հասակում[12][13]: Ցուցանիշները նվազում են տարիքի մեծացմանը զուգընթաց[12][13]: Ֆոբիաներ ունեցեղ մարդկանց շրջանում ինքնասպանությունները ավելի հաճախ են լինում[12]:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆոբիաների մեծ մասն առանձնացվում են երեք կատեգորիաների և համաձայն հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրության ձեռնարկի ( DSM-V ) այդ ֆոբիաները համարվում են տագնապային խանգարման ենթատիպ: Երեք կատեգորիաներն են՝

  1. Հատուկ, կոնկրետ ֆոբիաներ: Վախ կոնկրետ առարկաներից կամ սոցիալական իրավիճակներից, որոնք անմիջապես առաջացնում են անհանգստություն և հաճախ կարող են բերել խուճապային գրոհների: Հատուկ ֆոբիաները բաժանվում են 4 ենթակատեգորիաների՝ կենդանիների տեսակ, բնական միջավայրի տեսակ, իրավիճակի տեսակ և արյուն ներարկումային-վնասվածքային տեսակ[14]:
  2. Ագորաֆոբիա: Տունը կամ ծանոթ «անվտանգ» տարածքը լքելու համակարգային վախ և խուճապային նոպաներ: Ագորաֆոբիան կարող է առաջանալ նաև հատուկ ֆոբիաների պատճառով, ինչպիսիք են վախը բաց տարածություններից, սոցիալական անհանգստությունը (սոցիալակն ագորաֆոբիա), վարակվելու վախը (մանրէներից վախ, օբսեսիվ-կոմպուլսիվ՝ կպչուն-սեվեռուն խանգարմամբ բարդացած) կամ հետվնասվածքային սթրեսային խանգարում, կապված դրսում, փողոցում տեղի ունեցած դեպքի հետ:
  3. Սոցիալական ֆոբիա: Հայտնի է ինչպես սոցիալական տագնապային խանգարում: Մարդիկ վախենում են քննադատված լինելուց[15]:

Ֆոբիաներն առանձնացվում են ծանրության աստիճանով: Որոշ մարդիկ կարող են խուսափել իրենց վախի գործոնից և զգալ հարաբերականորեն թեթև անհանգստություն: Որոշ մարդիկ էլ տառապում են խուճապային նոպաների հետ կապված բոլոր ախտանշաններից: Մարդկանց մեծամասնությունը կարծում է, որ տառապում է իռացիոնալ վախով և ի վիճակի չեն հաղթահարել իրենց խուճապային ռեակցիաները: Այս մարդիկ հաճախ նշում են գլխապտույտ, միզապահության և աղիքային խանգարումներ, տախիպնոէ (մակերեսային հաճախացած շնչառություն), ցավի և շնչահեղձության զգացողություններ[16]:

Հատուկ կամ սպեցիֆիկ ֆոբիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հատուկ ֆոբիան արտահայտված և մշտական վախն է կոնկրետ առարկայից կամ երևույթից: Հատուկ ֆոբիաների շարքին են պատկանում նաև ինքնակառավարման կորստի վախը, ֆոբիայի հետ առնչվելու ժամանակ դրա պատճառով խուճապի մեջ ընկնելու և ուշաթափվելու վախը[17]: Հատուկ ֆոբիան գնահատվում է կոնկրետ առարկայի կամ երևույթի նկատմամբ, իսկ սոցիալական ֆոբիան, իսկ սոցիալական ֆոբիան ընդգծում է սոցիալական վախը և իրավիճակները, որոնք կարող են ուղեկցել:

DSM տարանջատում է հատուկ ֆոբիայի հինգ տեսակ՝ կենդանիներ, բնական միջավայր (մթություն), արյուն-վնասվածք-ներարկում և այլ[18]: Հատուկ ֆոբիաներն ավելի տարածված են 10-ից 13 տարեկան երեխաների շրջանում: Արյունից ֆոբիան առաջանում է 1-ից 9 տարեկան հասակում[19]:

Սոցիալական ֆոբիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի տարբերություն հատուկ ֆոբիաների սոցիալական ֆոբիաները իրենց մեջ ընդգրկում են վախ հանրային վիճակներից, ուշադրության կենրոնում գտնվելուց: Սա հանգեցնում է շփոթության:


Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 American Psychiatric Association (2013), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.), Arlington: American Psychiatric Publishing, pp. 190, 197–202, ISBN 978-0890425558 
  5. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ DSM5Social անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ DSM52 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. Hamm AO (September 2009)։ «Specific phobias.»։ The Psychiatric Clinics of North America 32 (3): 577–91։ PMID 19716991։ doi:10.1016/j.psc.2009.05.008 
  8. «Specific Phobias»։ USVA։ Արխիվացված օրիգինալից 14 July 2016-ին։ Վերցված է 26 July 2016 
  9. 9,0 9,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Ham20092 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  10. 10,0 10,1 «Anxiety Disorders»։ NIMH։ March 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 27 July 2016-ին։ Վերցված է 27 July 2016 
  11. Perugi G, Frare F, Toni C (2007)։ «Diagnosis and treatment of agoraphobia with panic disorder.»։ CNS Drugs 21 (9): 741–64։ PMID 17696574։ doi:10.2165/00023210-200721090-00004 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ DSM53 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  13. 13,0 13,1 13,2 American Psychiatric Association (2013), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.), Arlington: American Psychiatric Publishing, pp. 204, 218–219, ISBN 978-0890425558 
  14. «Specific phobia: a review of DSM-IV specific phobia and preliminary recommendations for DSM-V»։ Depress Anxiety 27 (2): 148–67։ 2010։ PMID 20099272։ doi:10.1002/da.20655 
  15. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ DSM54 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  16. Tamparo Carol, Lewis Marcia (2011)։ Diseases of the Human Body։ Philadelphia, PA: F.A. Davis Company։ էջ 153։ ISBN 9780803625051 
  17. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th ed.։ Washington D.C.: American Psychiatric Association։ 1994։ էջ 405։ ISBN 978-0-89042-062-1 
  18. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-10-31-ին։ Վերցված է 2012-11-12 
  19. Bolton D., Eley T. C., O'Connor T. G., Perrin S., Rabe-Hesketh S., Rijsdijk F., Smith P. (2006)։ «Prevalence and genetic and environmental influences on anxiety disorders in 6-year-old twins»։ Psychological Medicine 36 (3): 335–344։ PMID 16288680։ doi:10.1017/S0033291705006537