Կարմիր վանք (Քեսուն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Քեսուն (այլ կիրառումներ)
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Կարմիր վանք (այլ կիրառումներ)

Քեսունի Կարմիր վանք, Կիլիկիայի Սև լեռան վրա։ Եղել է հայ իշխան Գող Վասիլի` 1082-1112 թվականներին ստեղծած հայկական իշխանության հոգևոր կենտրոնը, 1105-16 թվականներին` կաթողիկոսանիստ։ Հայաստանից արտագաղթած վանականների ուժերով Քեսունի Կարմիր վանքում գործել է բարձրագույն դպրոց։ Գրիգոր Բ Վկայասեր կաթողիկոսը իշխան Գող Վասիլի և նրա կնոջ հրավերով կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է Քեսունի Կարմիր վանքում, որտեղ էլ 1105 թվականին վախճանվել է ու մեծ շուքով թաղվել։ Նրա հաջորդը՝ Բարսեղ Ա Անեցին, իր աթոռը հաստատել է Քեսունի Կարմիր վանքում՝ 1105 թվականին կաթողիկոսարանը Անիից այստեղ տեղափոխելով։ 1112 թվականին Քեսունի Կարմիր վանքում է թաղվել նաև իշխան Գող Վասիլը։ Բարսեղ Ա կաթողիկոսը Քեսունի Կարմիր վանքում ժողով է գումարել և Քեսունի իշխանությունը հանձնել ծագումով Կամսարական Վասիլ Տղա իշխանին։

12-րդ դարի առաջին տասնամյակներում Քեսունի Կարմիր վանքը հռչակվել է որպես կրթական բարձրագույն կենտրոն, որտեղ ուսանելու են եկել ողջ Հայաստանից։ Վանքում պատրաստվել են բազմակողմանի կրթված և կրոնական բարձր նկարագիր ունեցող վարդապետներ։ Այստեղ ուսուցանել են Սուրբ Գիրք, կրոնի և եկեղեցու պատմություն, տոմարագիտություն, երաժշտություն, գրչության արվեստ և այլն։ Րաբունապետ Ստեփանոս Մանուկ վարդապետը եղել է 12-րդ դարի Հայաստանի կրթության և եկեղեցական բարեկարգման եռանդուն ու արդյունավետ գործիչ։ Քեսունի Կարմիր վանքի վարդապետարանի ամենանշանավոր սանը եղել է Ներսես Շնորհալին։

1113 թվականին վախճանվել է Բարսեղ Ա Անեցին, և կաթողիկոս է ընտրվել Գրիգոր Գ Պահլավունին։ Այս ընտրությանը հակառակ, Աղթամարի վանքի եպիսկոպոս Դավիթ Ա Արծրունին համախոհների օգնությամբ հռչակվել է կաթողիկոս։ Նույն՝ 1113 թվականին Քեսունի Կարմիր վանքում հրավիրվել է Հայաստանի 2500 եպիսկոպոսների, վարդապետների, վանահայրերի եկեղեցական ժողով, որը բանադրել է Աղթամարի աթոռի ոտնձգությունը։ 1114 թվականին երկրաշարժից Սամոսատի և Մարաշի հետ ավերվել են նաև Սև լեռան վանքերը։

1116 թվականին Եդեսիայի կոմս Բալդուինը զավթել է Քեսունի իշխանությունը, և նույն թվականին Գրիգոր Գ Պահլավունին կաթողիկոսը աթոռը տեղափոխել է ավելի ապահով Ծովք դղյակը։

Քեսունի Կարմիր վանքի վարդապետարանը շարունակել է գործել։ Այնտեղ է աշխատել ժամանակագիր Մատթեոս Ուռհայեցին, որը վանքում ավարտել է իր «Ժամանակագրությունը»։ Այստեղ է սովորել նաև առակագիր և իրավագետ Ժամանակագրությունըը։ Ըստ Մատթեոս Ուռհայեցու, 1136 թվականին Սուլթան Մահմուդը հարձակվել է Քեսունի Կարմիր վանքի վրա, հրդեհել վանքի շինությունները, ջարդել խաչերը, պատարագամատույց սեղանն ու քանդակազարդ դուռը, կողոպտել սպասքը։

Քեսունի Կարմիր վանքը անկում է ապրել 16-17-րդ դարերում, բազմիցս կողոպտվել է, իսկ 18-19-րդ դարերում բռնագրավվել են հողերը։ Հովհաննես վարդապետ Գառնեցին 1849 թվականին փորձել է վերակենդանացնել վանքը, սակայն ապարդյուն։ Քեսունի Կարմիր վանքը մնացել է որպես ուխտավայր. Հռոմկլայի սուրբ Ներսես Շնորհալի վանքն ուխտի գնացողները ավանդաբար կանգ են առել լքված Քեսունի Կարմիր վանքում և մատաղ ու Պատարագ մատուցել։

Քեսունի Կարմիր վանքի մեծաքանակ ձեռագիր մատյանները, որոնք պահվել են Քեսուն քաղաքի հայկական եկեղեցում, ոչնչացել են 1915 թվականին։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո: CC-BY-SA-icon-80x15.png