Կառավարչական հաշվառում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Կառավարչական հաշվառում, տնտեսական գործունեության վերաբերյալ տեղեկատվության հայտնաբերման, հավաքագրման, վերլուծության, վերամշակման և դրանք կառավարչական անձնակազմին փոխանցելու գործընթաց, որն օգտագործվում է կազմակերպության գործունեության պլանավորման, կազմակերպման և կառավարման համար:

Կազմակերպությունները անընդհատ ստանում են ահռելի քանակությամբ օպերատիվ տեղեկատվություն, որն անհրաժեշտ է դասակարգել և խմբավորել, որի հիման վրա էլ անհրաժեշտ է կայացնել կառավարչական որոշումներ: Կառավարչական հաշվառումը զբաղվում է հենց այդ տեղեկատվության հավաքագրմամբ, վերամշակմամբ և վերլուծությամբ: Այսպիսով այն նախատեսված է ներքին կառավարչական խնդիրները լուծելու, արտադրանքի թողարկման ծախսումների օպերատիվ հաշվառման և դրանց օգտագործման արդյունավետության բարձրացման, ինչպես նաև կառավարչական օղակներին տեղեկատվության տրամադրման համար: Կառավարչական հաշվառման տեղեկատվութունը տրամադրվում է միայն կազմակերպության տեղեկատվության ներքին օգտագործողներին` ղեկավարներին, ֆինանսական ստորաբաժանման աշխատակիցներին և թույլատվություն ունեցող այլ անձանց: Ընդ որում այս տվյալները գաղտնի են, հետևաբար դրանք չեն կարող օգտագործվել տեղեկատվության արտաքին օգտագործողների կողմից:

Կառավարչական հաշվառման ծագում և զարգացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարչական հաշվառումը, ըստ մասնագիտական գրականության, առաջացել է Մեծ Բրիտանիայում 1875 թվականին: Իր զարգացումը ստացել ԱՄՆ-ում 1928 թվականի ճգնաժամի տարիներին, որում զգալի դեր է խաղացել հաշվապահների ազգային ասոցիացիան: Հետպատերազմյան շրջանում պարզ է դառնում, որ հաշվապահական հաշվառումը ակտիվ ներգրավվածություն է ունեցել կառավարչական քաղաքականության ձևավորման և կատարման գործում, իսկ հաշվապահն ավելի մեծ ուշադրություն է սկսել դարձնել [կանխատեսումներ]]ին, պլանավորմանը, որոշումների կայացմանը և ինֆորմացիա տրամադրող օղակների վերահսկմանը:

Կառավարչական հաշվառման ստեղծման գործում էական դեր է խաղացել կալկուլյացիոն հաշվառման առանձնացումը և երկու՝ ֆինանսական և կառավարչական հաշվառումների ստեղծումը: Այս փաստը մեծ նշանակություն է ունեցել նաև ազգային հաշիվների ձևավորման վրա, որի պատճառով ավելի մեծ դեր է տրվել ամերիկյան կապիտալին:

Կառավարչական հաշվառում բառի բացատրությունը երկու մոտեցում ունի: Առաջինը կապված է անգլ.՝ management accounting տերմինի հետ, իսկ երկրորդը՝ եվրոպական անգլ.՝ controlling բառի հետ: Առաջին տերմինը կարող է թարգմանվել, որպես հաշվառման կազմակերպում` ելնելով կառավարման օղակների կարիքներից: Այս դեպքում կառավարչական հաշվառումը ոչ միայն տեղեկատվության հավաքագրման և վերլուծության համակարգ է, այլ նաև բյուջետավորման, ստորաբաժանումների գործունեության գնահատման համակարգ: Կապված երկրորդ տերմինի հետ կառավարչական հաշվառումը ինչպես ծախսերի վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքագրման և մեկնաբանման համակարգ է, այնպես էլ առանձին և լայն ոլորտ, որը զբաղվում է ձեռնարկության գործունեության վերահսկմամբ:

Կառավարչական հաշվառման տեղեկատվության առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարչական հաշվառման մեջ օգտագործվում են ինչպես ամբողջական, այնպես էլ ոչ ամբողջական տեղեկություններ հետազոտվող օբյեկտի վերաբերյալ: Ամբողջական տեղեկությունը ենթակա է արագ վերամշակման և հաճախ լինում է բավարար մի շարք ուսումնասիրություններ իրականացնելու համար: Կառավարչական հաշվառման տեղեկությունները պետք է ունենան մի շարք առանձնահատկություններ, մասնավորապես`

  • կրճատություն, որը պետք է լինի կարճ և կոնկրետ և իր մեջ չպարունակի ավելորդ ոչինչ,
  • ճշգրիտ, որի օգտագործողը պետք է վստահ լինի դրա ճշմարտացիությանը,
  • օպերատիվ, որի տեղեկատվությունը պետք է լինի պատրաստ յուրաքանչյուր պահին օգտագործվելու համար,
  • վերլուծական բնույթի, որի ինֆորմացիան պետք է թույլ տա արագ վերուծություն իրականացնել և լինի քիչ ժամանակատար,
  • օգտակար, որի տեղեկությունը պետք է գրավի ղեկավարների ուշադրությունը դեպի հնարավոր ռիսկային ոլորտներ և թույլ տա օբյեկտիվորեն գնահատել կատարված աշխատանքը:

Կառավարչական հաշվառման էությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարչական հաշվառումը բնութագրել են ռուս տնտեսագետներ Կառպովը, Վախռուշինան, Շերեմետը և նրա սահմանումը տվել են իր հիմնական գործառույթներին և նպատակներին անդրադառնալու միջոցով։ Մասնավորապես.

Կառավարչական հաշվառումը հաշվապահական հաշվառման ենթահամակարգ է, որը կազմակերպությանը ապահովում է անհրաժեշտ տեղեկատվությամբ, որի միջոցով իրականացվում է կազմակերպության գործունեության կազմակերպում և վերահսկում: Այս գործընթացը ներառում է ինֆորմացիայի հայտնաբերում, գնահատում, հավաքագրում, վերլուծում, մեկնաբանում և փոխանցում կառավարչական օղակներին, որտեղ այս տեղեկություններն օգտագործվում են կառավարչական որոշումների կայացման նպատակով:

Ըստ Ա.Դ.Շերեմետի՝ կառավարչական հաշվառումը ծախսերի և եկամուտների հաշվառման համակարգ է, նորմավորված, պլանավորված վերահսկման և վերլուծության իրականացման համար, որը համակարգում է օպտիմալ կառավարչական որոշումների կայացման համար անհրաժեշտ տեղեկությունները:

Տ.Պ.Կառպովան այն բնութագրել է որպես հաշվապահական հաշվառման ինքնուրույն ուղղություն, որն ապահովում է կազմակերպության գործունեության պլանավորման, կառավարման, վերահսկման և նրա նպատակների գնահատման համար անհրաժեշտ ինֆորմացիոն բազան:

Մ.Ա.Վախռուշինան կառավարչական հաշվառումը ներկայացնում է որպես տեղեկատվության հավաքագրման, համակարգման և մեկնաբանման համակարգ է, որի վերջնական նպատակը կազմակերպության կառավարչական օղակներին տեղեկատվության տրամադրումն է, որի հիման վրա էլ` կառավարչական որոշումների կայացումը:

Կառավարչական հաշվառման առարկա, օբյեկտներ և սկզբունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարչական հաշվառումը ինչպես և յուրաքանչյուր գիտություն ունի իր առարկան, սկզբունքները, օբյեկտները, նպատակները և խնդիրները: Կառավարչական հաշվառման առարկան են ինչպես ողջ կազմակերպության, այնպես էլ նրա առանձին ստորաբաժանումների արտադրական գործունեությունը: Վերջերս կազմակերպության համար ավելի արդիական է չհիմնավորված ծախսերի կասեցումը, քան ճիշտ և լրիվ ինքնարժեքի որոշումը: Այս խնդրի լուծումը` դարձավ ստանդարտ-քոսթինգ համակարգի առաջացումը, որը համեմատում է փաստացի տվյալները նորմատիվայինների հետ: Կառավարչական հաշվառման օբյեկտներն են ողջ կազմակերպության և պատասխանատվության կենտրոնների ծախսերը, տնտեսական գործունեության արդյունքները, գնագոյացումը, բյուջետավորումը և ներքին հաշվետվությունները:

Կառավարչական հաշվառման սկզբունքներն են'"`

  • փոխկապվածությունը, որի տեղեկությունների հավասարակշռված լինելը պայմանավորված է թե՛ ներքին և թե՛ արտաքին տեղեկատվության ստացման աղբյուրներից: Ինֆորմացիան ներմուծվում է միմյանց հետ ֆունկցիոնալ առումով փոխկապակցված ստորաբաժանումներից, մասնավորապես տեխնիկական, արտադրական, ֆինանսական և այլ ստորաբաժանումներից,
  • պատասխանատվություն, որը պատասխանատու է օպտիմալ կառավարչական որոշումներ կայացնելու համար,
  • հավաստիություն, որի տվյալները պետք է լինեն կոնկրետ և ճշմարիտ:
  • անընդհատություն, այսինքն ինֆորմացիան պետք է լինի ճշգրիտ, հասկանալի, որակյալ և ժամանակին ներկայացվի կառավարչական անձնակազմին:

Կառավարչական հաշվառման ֆունկացիաներ, նպատակներ և խնդիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարչական հաշվառման ֆունկցիաներն են`

  • պլանավորում, որը կառավարման կարևոր տարրերից է: Կազմակերպության ղեկավարները սահմանում են հեռանկարային նպատակներ և որոշում են դրանցից յուրաքանչյուրի առաջնայնությունը: Օպերատիվ պլանավորման ժամանակ ամեն ստորաբաժանման ղեկավար պատասխանատվություն է կրում իր բաժնի առաջ սահմանված նպատակների կատարման համար և կազմակերպության ընդհանուր խնդիրների լուծման մեջ ունենում է իր ուրույն ավանդը: Պլանավորման ընթացքում կոորդինացվում են բոլոր ստորաբաժանումների ղեկավարների ուժերը մեկ միասնական նպատակի հասնելու համար,
  • ներքին կառավարման կազմակերպում, ըստ որի, կառավարչական հաշվառումը ապահովում է ինֆորմացիայի շրջանառությունը տարբեր կառավարչական օղակների միջև, որը թույլ է տալիս կառավարել խնդիրների կատարման հաջորդականությունը, կայացնել օպտիմալ կառավարչական որոշումներ,
  • հաշվառում և վերահսկողություն, ըստ որի, հաշվառումը վարվում է հաշվապահական հաշվառման հաշիվների հիման վրա, չնայած սրա կառավարչական հաշվառումը տարբերվում է ֆինանսական հաշվառումից մի շարք առանձնահատկություններով, մասնավորապես կառավարչական որոշումների կայացման համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ տվյալներ, որոնք հավաքագրվում են արտաքին աղբյուրներից: Հենց սրանում է կայանում այս երկու հաշվառումների տարբերությունը` բազմազան աղբյուրներից հավաքագրված տեղեկատվություն և դրանց վերամշակման առանձնահատւկ մեթոդներ,
  • գնահատում, որը կազմակերպության գործունեության արդյունքների և աշխատակազմի կատարած աշխատանքների արդյունավետության գնահատումն է,
  • կոորդինացում և ինֆորմացիայի փոխանակում, որը կառավարչական հաշվառումն ընդգրկում է կազմակերպության բոլոր օղակները, պլանավորում է յուրաքանչյուր ստորաբաժանման խնդիրները, տեղեկատվությունը փոխանցելով օղակ առ օղակ: Ընդհանուր խնդիրների իրագործման ժամանակ բաժնի ղեկավարները պարտավոր են համաձայնեցնել իրենց գործողությունները միմյանց հետ,
  • կառավարչական օղակների համար ինֆորմացիայի ձևավորում և տրամադրում։

Կառավարչական հաշվառման խնդիրներն են`

  • նյութական, ֆինանսական, աշխատանքային ռեսուրսների առկայության և շարժի հաշվառում և ներկայացում կառավարչական օղակներին,
  • ծախսերի և եկամուտների հաշվառում,
  • ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ռեզերվների բացահայտում,
  • տնտեսական գործունեության վերահսկողության նպատակով ինֆորմացիայի ապահովում։

Կառավարչական հաշվառման նպատակներն են՝

  • կառավարչական պրոցեսի կողմնորոշում դեպի հիմնական նպատակների իրագործում,
  • կազմակերպության գործունեության արդյունավետության գնահատում,
  • ծախսերի վերահսկում
  • կազմակերպության գործունեության արդյունքների մեկնաբանում և ներկայացում,
  • շահույթի մաքսիմալացում,
  • բյուջեի պլանավորում/կառավարում,
  • ռազմավարութան մշակում և կառավարչական որոշումների կայացում,
  • ռազմավարության ներդրում,
  • նոր ինֆորմացիոն համակարգերի մշակում և ներդրում։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • К. Н. Алданиязов “Управленческий учет и анализ”
  • П. М. Мансуров “Управленческий учет”
  • М. К. Санин “Управленческий учет”
  • Е. И. Костюков “Бухгалтерский управленческий учет”
  • А. Е. Карпов “Постановка и автоматизация управленческого учета”
  • Ա. Զ. Սարգսյան, Մ.Բ. Պողոսյան «Կառավարչական հաշվառում»
  • Մերուժան Գալստյան «Ինքնարժեքի հաշվառում»
  • Ս. Ծ. Ղազարյան «Ֆինանսական արդյունքների կառավարչական հաշվառումը»