Բյուջե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուշադրություն․ հոդվածը կամ հոդվածի բաժինը փոխադրված է Հայկական սովետական հանրագիտարան-ից և կարող է շարադրված լինել խորհրդային գաղափարախոսության տեսանկյունից


Money-Euro-USD-LEI 53073-480x360 (4791385567).jpg
Brooklyn Museum - Comme Sisyphe - Honoré Daumier.jpg

Բյուջե, ըստ անգլիական վաղ տեղեկատվությունների՝ դրամապանակ, պայուսակ, կաշվե պարկ, փողով լի պարկ։ Որոշակի օբյեկտի ֆինանսական եկամուտների և ծախսերի ՝ պլան՝ (ընտանիքի, գործունեության, ձեռնարկության, պետության և այլն), որը սահմանվում է ճշգրիտ ժամանակահատվածի համար, սովորաբար 1 տարով։ Բյուջեն դա կարևոր հասկացություն է ինչպես միկրոէկոնոմիկայում, այնպես էլ՝ մակրոէկոնոմիկայում, (պետական բյուջե)։ Բյուջեի ուսումնասիրմամբ զբաղվում է ֆինանսների գիտությունը։

Հաշվեկշռված նախահաշիվ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հերթական ժամկետի համար կազմված պետության դրամական եկամուտների և ծախսերի գրանցում (ցուցակ)։
  • Որոշակի ժամկետով ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների կամ առանձին անձանց եկամուտների և ծախսերի պլան։
  • ժամանակի ծախսումների բաշխում (օրինակ՝ օր, տարի և այլն), ըստ նրա օգտագործման տեսակների՝ առանձին անձանց, ընտանիքների կամ ազգաբնակչության խմբերի։

Ընտանիքի բյուջե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընտանիքի փաստացի եկամուտների և ծախսերի հաշվեկշիռ, ցույց է տալիս աշխատավորության տարբեր սոցիալական խմբերի ապրուստի միջին մակարդակը։ Ընտրանքային մեթոդով գրանցվում են բանվորների, ծառայողների և կոլտնտեսականների ընտանիքների՝ տարվա ընթացքում կատարված ծախսերը՝ համապատասխան խմբավորումներով (պարենային, ապրանքներ, ծառայություններ) և նշվում եկամուտները՝ ըստ աղբյուրների։ Եկամտային մասում լրիվ չեն արտահայտվում մուտքերը հասարակական ֆոնդերից (անվճար բուժսպասարկում, ուսուցում, արտոնյալ պայմաններով բնակելի տարածության հատկացում և այլն)։ Այս կարգի բյուջետային ուսումնասիրության արդյունքները մի շարք տարիների համար պարզում են երկրի ամբողջ բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման ընթացքը՝ ըստ առանձին սոցիալական խմբերի և օգտագործվում որպես ժողովրդի տնտեսության պլանավորման հավաստի աղբյուր։ Սովետական Հայաստանում 1930-ական թվականների կեսերից բյուջետային ուսումնասիրությունները կատարվում են սիստեմատիկաբար՝ յուրաքանչյուր տարի։ Տարեցտարի ընդլայնվում է ինչպես ցուցանիշների համակարգը, այնպես էլ ուսումնասիրվող տնտեսությունների թիվը, որի շնորհիվ բարձրանում է ընտանիքի ներկայացուցչականության աստիճանը և ավելի որոշակի պարզվում բնակչության կենսամակարդակի շարժման ընթացքը։

Պետական բյուջե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետական բյուջե՝ պետության կարևորագույն ֆինանսական փաստաթուղթը։ Պետության դրամական եկամուտների և ծախսերի հաշվեկշիռ, որ կազմվում է որոշակի ժամանակահատվածի (սովորաբար մեկ տարվա) համար։ Պետական բյուջերի էությունը որոշվում է հասարակության տնտեսական կարգով, պետության բնույթով ու ֆունկցիաներով։ Կապիտալիստական երկրների պետական բյուջեն ենթակա է արտադրության տարերային օրինաչափություններին, ուստի այն հանդես է գալիս որպես կողմնորոշիչ, մոտավոր նախահաշիվ։ Անկումներն ու ճգնաժամերը կրճատում են պետական բյուջեի եկամուտների մուտքերը՝ միաժամանակ առաջացնելով ծախսերի աճը։ Պետական բյուջեի անկայունությունը դրսևորվում է նաև նրա հաճախակի դեֆիցիտով, որը կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի ժամանակաշրջանում դառնում է մշտատև։ Բուրժուական պետությունն ակտիվորեն թափանցում է էկոնոմիկայի ոլորտը՝ ներգործելով վերարտադրության պրոցեսի տարբեր կողմերի վրա։ Կենտրոնացնելով ազգային եկամտի զգալի մասը՝ պետությունն իրագործում է էկոնոմիկայի կարգավորիչի իր դերը և ազգային եկամուտը վերաբաշխում հօգուտ մոնոպոլիաների՝ ռազմական պատվերների, պետական բյուջեի սպառման և այլնի միջոցով։ Մեծանում է պետության ձեռքին կենտրոնացվող և բյուջեի միջոցով վերաբաշխվող ազգային եկամտի բաժինը։ Այսպես, XX դարի սկզբներին զարգացած կապիտալիստական երկրներում պետությունը բյուջեում կենտրոնացնում էր ազգային եկամտի 5-10%-ը, իսկ 60-ական թվականների վերջին արդեն՝ 30-45%-ը։ Մի շարք կապիտալիստական երկրներում պետական բյուջեի միջոցով ուղղակի կամ անուղղակի ֆինանսավորվում է հիմնական կապիտալի բոլոր ներդրումների 1/3-ից մինչև կեսը։ Բյուջեի եկամուտների գլխավոր աղբյուրը ուղղակի կամ անուղղակի հարկերն են, որոնք կազմում են բյուջետային բոլոր եկամուտների 85-95%-ը և հիմնականում ընկնում են բանվոր-ծառայողների, գյուղացիների (ֆերմերների) և մանր բուրժուազիայի վրա։ Ոչ հարկային եկամուտները (5-15%) ստացվում են ձեռնարկություններից, պետական ունեցվածքից և այլն։ Բյուջեի եկամուտների աղբյուր են նաև պետական փոխառություններն ու թղթադրամի էմիսիան։ Պետական բյուջեի ծախսերի մեջ հիմնականը ուղղակի և անուղղակի ռազմական ծախսերն են, որոնք որոշ կապիտալիստական երկրներում կլանում են բյուջեի համարյա 50%-ը։ Զգալի բաժին են կազմում պետական պարտքերի դիմաց վճարվող տոկոսները։ Խոշոր ծախսեր են կատարվում պետական ձեռնարկությունների, ճանապարհների, կամուրջների, նավահանգիստների, լուսավորության, առողջապահության և այլ հիմնարկությունների շինարարության վրա, ինչպես նաև ազգայնացված ձեռնարկությունների նախկին տերերին փոխհատուցելու համար։ Գիտատեխնիկական հեղափոխության պայմաններում աճում են գիտական հետազոտությունների վրա կատարվող ծախսերը։ Զարգացած կապիտալիստական երկրներում այդ ծախսերի 60-70%-ը կատարվում է պետական բյուջեի հաշվին։ Խոշոր միջոցներ են օգտագործվում արտահանման խրախուսման, արտասահմանյան երկրներին վարկեր տրամադրելու նպատակով։ Զգալի միջոցներ է կլանում պետական ապարատը։ Կրթության, առողջապահության և սոցիալական ապահովության ծախսերը համեմատաբար փոքր են, սակայն դասակարգային պայքարի և որակավորված աշխատուժի նկատմամբ պահանջի մեծացմամբ դրանք աճում են։ ՈՒնիտար (միացյալ) պետություններում (Անգլիա, Ֆրանսիա և այլն) պետական բյուջեն կազմված է պետական բյուջեից և տեղական ինքնավար մարմինների բյուջեներից, ֆեդերատիվ պետություններում՝ կենտրոնական ֆեդերալ բյուջեից, ֆեդերացիայի անդամների բյուջեներից (ԱՄՆ, Շվեյցարիա,) և տեղական բյուջեներից։ Առանձնահատուկ գծեր ունեն զարգացող երկրների պետական բյուջեները, որոնց զգալի մասը (մոտ 50%-ը) օգտագործվում է ազգային էկոնոմիկայի զարգացման, պետական սեկտորի ընդլայնման, սոցիալ-կուլտուրական շինարարության, գաղութատիրության հետևանքները վերացնելու և անկախ էկոնոմիկա ստեղծելու համար։ Սոցիալիստական երկրների պետական բյուջեները պետության կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի ստեղծման և օգտագործման հիմնական ֆինանսական պլանն է։ Բյուջեի միջոցները պլանային կարգով օգտագործվում են հասարակական արտադրության ընդլայնման, ժողովրդի նյութական և կուլտուրական պահանջմունքների, երկրի պաշտպանունակության ամրապնդման ու պետական ապարատի պահպանման համար։ Բյուջետային համակարգի կազմը որոշվում է տվյալ սոցիալիստական երկրի պետական կառուցվածքով։ Սովետական Միությունում այդ համակարգը ընդգրկում է միութենական բյուջեն, պետական սոցիալական ապահովագրության բյուջեն և միութենական հանրապետությունների պետական բյուջեները, որոնք միասին վերցրած կազմում են ԽՍՀՄ պետական բյուջեն։ Միութենական հանրապետությունների պետական բյուջեները բաղկացած են հանրապետական, ինքնավար հանրապետությունների և տեղական բյուջեներից։ Ցուրաքանչյուր միութենական ու ինքնավար հանրապետություն, երկրամասային, մարզային, շրջանային, քաղաքային, գյուղական և ավանային սովետ ունի իր բյուջեն։ Պետական բյուջեն բաղկացած է եկամտային և ծախսային մասերից։ Եկամուտների 90%-ից ավելին գոյանում է սոցիալիստական ձեռնարկությունների վճարումներից, որոնց մեջ հիմնական տեղը պատկանում է շրջանառության հարկին և շահույթից վճարումներին։ ԽՍՀՄ-ում 1972 թվականին բնակչությունից գանձվող հարկերը կազմել են բյուջեի եկամուտների ընդամենը 8,6%-ը։ Աստիճանաբար բարձրացվում է չհարկվող աշխատավարձի նվազագույն չափը։ Սոցիալիստական ձեռնարկությունների և տնտեսական կազմակերպությունների վճարումներն ըստ բնույթի և ձևավորման աղբյուրների լինում են՝

  • Վճարումներ ըստ շրջանառության (շրջանառության հարկ և հարկ դիտավայրերից)
  • Վճարումներ շահույթից և եկամուտներից (ֆոնդավճար, հաստատագրված վճարներ, շահույթի ազատ մնացորդից մասհանում, եկամտահարկ կոպերատիվ ձեռնարկություններից, կոլտնտեսություններից ու հասարակական կազմակերպություններից)
  • Եկամուտներ պետական գույքից (անտառային եկամուտ, բնակելի տնտեսությունից ստացվող եկամուտներ, վարձակալական վճար և այլն)
  • Գանձույթներ և վճարումներ պետական կազմակերպությունների ծառայությունների դիմաց (պետական միատուրք, մաքսավճար, պետավտոտեսչության գանձույթ և այլն)։

Բյուջեի եկամուտների մոտավորապես 9%-ը գոյանում է բնակչության կամավոր և պարտադիր վճարումներից (միջոցներ ստացված պետական 3-տոկոսանոց ներքին շահող փոխառությունների պարտատոմսերի և դրամաիրային վիճակախաղի տոմսերի իրացումից, եկամտահարկ, անզավակության հարկ, գյուղատնտեսական հարկ և տեղական այլ հարկեր ու գանձույթներ)։ Միութենական բյուջեի եկամուտների գլխավոր աղբյուրներն են շրջանառության հարկը, միութենական ենթակայության ձեռնարկությունների և կազմակերպությունների շահույթից վճարումները։ Միութենական հանրապետությունների բյուջեները մուտք են լինում հանրապետական ենթակայության ձեռնարկությունների և կազմակերպությունների շահույթի մի մասը, կոլտնտեսային եկամտահարկը, գյուղատնտեսական հարկը, անզավակության հարկը, պետական միատուրքը, դիտավայրերից հարկը, օրենքով նախատեսված այլ եկամուտներ և ընղհանուր միութենական պետական եկամուտների ու հարկերի այլ մասը, որն ամեն տարի նախատեսվում է ԽՍՀՄ պետական բյուջեի հաստատման մասին օրենքով։

Տեղական բյուջե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղական բյուջեների եկամուտների աղբյուրներն են՝ տեղական ենթակայության ձեռնարկությունների շահույթից վճարումները, պետական միատուրքը, դիտավայրերից հարկը և այլ տեղական նշանակություն ունեցող եկամուտները։ Բացի այդ, տեղական բյուջեներին մասհանումներ են կատարվում ընդհանուր միութենական պետական եկամուտներից ու հարկերից՝ հանրապետության բյուջեի հաստատման մասին օրենքով նախատեսվածի չափերով։ Գործող օրենսդրության համաձայն, վերադաս բյուջեն կարգավորում է ստորադասը։ Տվյալ տերիտորիայում մուտք գործող ընդհանուր միութենական պետական եկամուտների ու հարկերի մի մասը, հավասարակշռման նպատակով, վերադաս բյուջեից մասհանումների ձևով տրամադրվում է ստորադաս օղակներին, որը կոչվում է բյուջետային կարգավորում, իսկ հատկացված գումարները՝ կարգավորող եկամուտներ։ Դրանց թվին են պատկանում մասհանումները շրջանառության հարկից, բնակչության եկամտահարկից, 3-տոկոսանոց ներքին շահող փոխառությունների ու միութենական նշանակություն ունեցող մյուս եկամուտների մուտքերից։ Ամեն տարի ԽՍՀՄ Գերագույն սովետը և միութենական հանրապետությունների Գերագույն սովետները սահմանում են մասհանումների չափերը։ Այսպես, 1975 թվականին ՀՍԽՀ պետական բյուջեի համար ընդհանուր միութենական պետական եկամուտներից ու հարկերից սահմանվել են՝ շրջանառության հարկի մուտքերի 89,9%-ը, բնակչության եկամտահարկի և 3-տոկոսանոց ներքին շահող փոխառությունների գումարի 50%-ը։ Հանրապետությունն իր հերթին այդ եկամուտներից հատկացումներ է կատարում տեղական բյուջեներին։ Կան նաև, այսպես կոչված, ամրացված եկամուտներ, որոնք կցվում են հանրապետական և տեղական բյուջեների այս կամ այն օղակին։ Դրանցից են տեղական տնտեսությունից ստացվող եկամուտները, ինչպես նաև զանազան տեսակի տեղական հարկերն ու գանձույթները։ Սոցիալիստական երկրների պետական բյուջեները ամբողջովին ծառայում է աշխատավորների շահերին։ Իրենց տնտեսական բովանդակությամբ բյուջեի ծախսերը բաժանվում են երկու խմբի․

  • Ծախսեր նյութական արտադրության ոլորտում։
  • Ծախսեր ոչ նյութական արտադրության ոլորտում։

Աոաջին խմբի մեջ են մտնում արտադրական ձեռնարկությունների հիմնական ու շրջանառու միջոցների ավելացման, պետական նյութական ռեզերվների ստեղծման և այլ միջոցառումների ֆինանսավորման ծախսերը։ Երկրորդ խմբին են պատկանում բնակելի և կուլտուր-կենցաղային ու վարչական շենքերի կառուցման, սոցիալ-կուլտուրական միջոցառումների, երկրի պաշտպանության և պետական ապարատի պահպանման ծախսերը։ Բյուջետային ծախսերի ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրը սոցիալիստական հասարակության զուտ եկամուտն է։ Պետական բյուջեի ծախսերն աճել են արագ տեմպերով։ Առանձնապես մեծ չափերով ավելացել են հանրապետությունների բյուջեների ծախսերը։ Այսպես, եթե 1940-1972 թվականներին ԽՍՀՄ պետական բյուջեի ծախսերն աճել են մոտավորապես 10 անգամ, ապա ՀՍԽՀ բյուջեի ծախսերը՝ գրեթե 20 անգամ։ Բյուջեի ցուցանիշներում արտահայտվել են խորհրդային պետության լենինյան ազգային քաղաքականության արդյունքները պատմականորեն կարճ ժամանակամիջոցում նախկինում հետամնաց ազգային ծայրամասերը դարձել են սուվերեն սոցիալիստական հանրապետություններ՝ զարգացած ինդուստրիալ տնտեսությամբ և գիտական, ուսումնական, բժշկական ու կուլտուր-կենցաղային հիմնարկների լայն ցանցով։ Սովետական պետության բյուջեի միջոցների մոտ 90 %-ը օգտագործվում է ժողովրդական տնտեսության և սոցիալ-կուլտուրական միջոցառումների ֆինանսավորման նպատակներով։ Պետական բյուջեի ծախսերն առանձին օղակների միջև բաշխվում են՝ ելնելով ԽՍՀՄ պետական կառուցվածքից, տնտեսության տարբեր ճյուղերի առանձնահատկություններից, միութենական, հանրապետական և տեղական մարմինների ֆունկցիաներից։ Միութենական բյուջեով ֆինանսավորվում են միութենական ձեռնարկությունների, տնտեսական․ և այլ կազմակերպությունների կողմից իրականացվող միջոցառումները, կառավարման և պետական իշխանության բարձրագույն մարմինների պահպանման ու երկրի պաշտպանության ծախսերը։ Հանրապետական բյուջեից ֆինանսավորվում են հանրապետական ենթակայության ձեռնարկությունները և տնտեսական կազմակերպությունները, հանրապետական մարմինների կողմից իրականացվող սոցիալ-կուլտուրական միջոցառումների և միութենական հանրապետությունների կառավարման ու պետական ապարատի պահպանման ծախսերը։ Միութենական և միութենական հանրապետությունների բյուջեների կազմում ստեղծվում են մինիստրների սովետների ռեզերվային ֆոնդերը։ Տեղական բյուջեով ֆինանսավորվում են տեղական նշանակություն ունեցող ծախսերը։ Այսպես, եթե ՀՍԽՀ տեղական բյուջեի տարեկան միջին ծավալը երկրորդ հնգամյակի տարիներին կազմում էր 23,5 միլլիոն ռուբլի, ապա 1972 թվականին՝ 337,2 միլլիոն ռուբլի, կամ 13,5 անգամ ավելի։ 1972 թվականին ՀՍԽՀ-ում կային 36 շրջանային և 21 հանրապետական ենթակայության քաղաքների բյուջեներ, որոնց բաժին էր ընկնում հանրապետության պետական բյուջեի ծախսերի շուրջ 33%-ը։ Պետական բյուջեն հաստատում է ԽՍՀՄ Գերագույն սովետի նստաշրջանը։ Բյուջեի մասին ընդունված օրենքի հիման վրա միութենական հանրապետությունների մինիստրների սովետները ճշտում են իրենց բյուջեների նախագծերը և ներկայացնում հանրապետության Գերագույն սովետի նստաշրջանի հաստատմանը։ Միաժամանակ սահմանվում է առանձին տեղական բյուջեների ընդհանուր ծավալը, որից ելնելով տեղական սովետները ճշտում են իրենց բյուջեները և ներկայացնում նստաշրջանի հաստատմանը։ Պետական բյուջեի կատարման հետ կապված հիմնական օպերատիվ աշխատանքները դրված են ԽՍՀՄ ֆինանսների մինիստրության և նրա հանրապետական ու տեղական մարմինների վրա։ Բյուջեի դրամարկղային կատարումն իրականացնում է Պետբանկը։ Սոցիալիստական մյուս երկրների բյուջեները իրենց բնույթով նման են ԽՍՀՄ բյուջեին։ Եկամուտների հիմնական աղբյուրը՝ 80-94 %-ը, սոցիալիստական տնտեսությունից ստացվող եկամուտներն են, իսկ ծախսերի մեջ հիմնական տեղը զբաղեցնում են ժողովրդական տնտեսության զարգացման (բոլոր ծախսերի 45-55 %-ը) և սոցիալ-կուլտուրական միջոցառումների (բոլոր ծախսերի 25-40%-ը) համար կատարվող ծախսերը։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png