Լիութպրանդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լիութպրանդ
Դիմանկար
Ծնվել էմոտ 680-ականներ
Մահացել էհունվար 744
Մահվան վայրՊավիա, Միլանի դքսություն
ԳերեզմանSan Pietro in Ciel d'Oro
ՔաղաքացիությունԼանգոբարդական թագավորություն
Կրոնկաթոլիկություն
Մասնագիտությունգերիշխան
ԱմուսինGuntrude?
Ծնողներհայր՝ Ansprand?, մայր՝ Theodarada?
Զբաղեցրած պաշտոններKing of Lombards?
 Liutprand Վիքիպահեստում

Լիութպրանդ[1] (մոտ 680-ականներ - հունվար 744, Պավիա, Միլանի դքսություն), Լոնգոբարդների թագավորը 712-744 թվականներին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անսպրանդայի և Թեոդորադի որդին։ Իր մանկահասակ լինելու շնորհիվ խուսափել է մահից Արիպերտ II-ի հետապնդումների արդյունքում։ Նրան ուղարկեցին հոր մոտ, ով աքսորված էր Բավարիայի դուքսի արքունիքում։ Նա վերադարձել է Լոմբարդների թագավորություն 712 թվականին և Անսպրանդի հետ հաղթել Արիպերտ II-ին։ Երեք ամիս անց Անսպրանդը մահացավ և 712 թվականի հունիսի 13-ին Լիութպրանդը ստանձնեց գահը [2]։

Կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիութպրանդի ցածր որակ

Իշխանության կազմակերպում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թագավորական պալատի կառուցվածքի ամրապնդումը, քաղաքական համակարգի վերափոխումը և ռեգիստրի ընդլայնումը (ժամանակակից կառավարության միջնադարյան համարժեքը) երկրի կարիքները բավարարելու համար ավելի ու ավելի հիմնված էին գրավոր փաստաթղթերի օգտագործման վրա։ Փոփոխություններ են կատարվել նաև պալատի կառավարման մեջ։ Պալատի կորիզը մարշալներն էին (strator o marphais), զենք կրող (spatharius), գանձապահ (vesterarius), պալատի քաղաքապետ և վարչակազմի ղեկավար։

Ընդգծվել է թագավորական պալատի (sacrum palatium) սուրբ բնավորությունը և նրա կենտրոնական տեղը մայրաքաղաքում։ Դատարանի շենքը և ժողովրդի տարեկան ժողովը ընդգծեցին այս դրույթը։ Լյուտպրանդի օրոք Պավիայում զարգացավ շինարարությունը՝ քաղաքը դարձնելով ճարտարապետական կենտրոն[3]։

Լիութպրանդը վերակազմավորեց տարածաշրջանային իշխանությունները, սահմանեց դատական համակարգի հիերարխիան և գործառույթները՝ ավելի արդար արդարադատության հասնելու համար, բարելավեց ռազմական և անվտանգության համակարգը։ Սկուլդհայները ապահովում էին արդարադատությունը գյուղում և հավաքում էին հարկերը, դեկանները եւ սալտարները պատասխանատու էին գյուղական տարածքների համար, քաղաքապետը պատասխանատու էր իրեն հանձնարարված քաղաքի համար։

Դքսերը և ներքինիները իշխանություն էին իրականացնում քաղաքների, թեմերի և նրանց արվարձանների վրա։ Դատավորները թագավորին ուղղակիորեն զեկուցեցին խախտումների և կամայականությունների մասին, նրանք կանխեցին տեղական իշխանությունների կամայականությունը։ Լյուտպրանդը ամրապնդեց թագավորական իշխանությունը, դատական համակարգը և կառավարման կառուցվածքը, որը ենթարկվում էր միայն իրեն։

Լիութպրանդի ուժեղ անհատականությունն ու նրա պալատի ուժը շեշտում էին նույնիսկ ժամանակակիցները։ Երկար ժամանակ Լոմբարդի թագավորությունում առաջին անգամ իշխանության համակարգում կայունություն հայտնվեց, չնայած Գիլդեպրանդը թագադրվեց 737 թվականին։ Այս նախաձեռնությունը ձեռնարկվել է ազնվականության կողմից Լիուտպրանդի ծանր հիվանդության ժամանակ, որը որդիներ չուներ։  Ինչպես հայտնում է Պողոս սարկավագը, Լիութպրանդը սկզբում զայրույթով է արձագանքել դրան, բայց հետո ակտը ճանաչել է խաղաղություն եւ կայունություն ապահովելու անհրաժեշտություն[3]։

Օրենսդրական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոմբարդյան Թագավորության հիմնադրման առաջին պահին (568) այն չուներ իր գրավոր օրենքները։ Լյուտպրանդի կառավարման սկզբում գրավոր լոմբարդական օրենսդրության նախադեպը Ռոտարիի հրամանագիրն էր (643 թ.): 22 տարվա ընթացքում (713–735) Լյուտպրանդը տասներկու հատորով հրապարակեց ավելի քան հարյուր հիսուն օրենք։ Նման օրենսդրական գործունեություն չէր եղել Ռոտարի թագավորի ժամանակներից (636–652): Լիուտպրանդի օրենքները հիմնված էին հռոմեական իրավունքի վրա։ Օրինակ՝ 723 թվականին արյան վրեժը փոխարինվեց վիրայով ՝ սպանության համար մեծ տուգանք վճարելով կամ ստրկության մեջ ընկնելով, եթե հանցագործը չկարողացավ վճարել տուգանքը։ Գումարի կեսը վճարվում էր զոհվածի ընտանիքին, մյուս կեսը գնում էր թագավորական գանձարան[4]

Այսուհետ պետության հիմնական գործառույթը հռչակվում էր «աստվածային կամքի կատարումը»։

Օրենսդրական համագումարներն անցկացվում էին ամեն տարի մարտի 1-ին Պավիայի Թագավորության մայրաքաղաքում։ Լիութպրանդը ներկայացնում էր նոր օրենքներ և համաձայնեցնում դրանց ընդունումը դուքսերի, ներքինիների և ռազմիկների ժողովի հետ։

Օրենսդրական գործունեության ընդհանուր նպատակը իրավական որոշակիության ապահովումն էր, որը նվազեցնում էր ներքին հակամարտությունների ռիսկը։ Հետևաբար, անհանգիստ տարածքներում ընդունվել են տարբեր օրենքներ՝ ընտանիքի մասին օրենք, անասունների վաճառքի և վտարման մասին, փաստաթղթերի վավերականության ժամկետների, գրավի մասին։ Աջակցություն է ցուցաբերվել դատարաններին, որպեսզի նրանք ավելի արագ որոշումներ կայացնեն։ Անչափահասներն ու կանայք պաշտպանված էին տղամարդկանց մահվան հետևանքով գույքի կորստից[5], պարտապանները պաշտպանություն ստացան պարտատերերի չափազանց կոշտ գործողություններից։ Իտալիայից դուրս ազատություն ստացած նախկին ստրուկների վաճառքը որպես ստրկության արգելված էր։ Ներդրվեց ստորին խավերի ներկայացուցիչների միջև ամուսնության ամբողջականության պաշտպանությունը։ Հռոմեացիների և լոմբարդների միջև ամուսնությունները թույլատրվեցին[6]։ Կանայք ամուսնու ընտրության հարցում «համաձայնության» իրավունք ստացան[7]։

Պետական ունեցվածքի պաշտպանության մասին օրենք է ընդունվել, ըստ որի Ներքինիներին և այլ ազնվականներին արգելվում էր առանց թագավորի գրավոր համաձայնության օտարել և յուրացնել թագավորական ունեցվածքը՝ կնքված նրա ստորագրությամբ և պետական կնիքով։

Արգելվում էր ոչ կաթոլիկ արարողակարգով ամուսնանալ[8]։ Հեթանոսական ծեսերի հրապարակային կատարումն արգելված էր, կախարդանքն ու օկուլտիզմը պատժվում էին տուգանքներով[9]։ Գուշակությունն արգելվել է 727 թվականին[10]։ Մոգերը ենթակա էին արտասահմանում ստրկության վաճառքի[11]։ Հեթանոսությունն ու արիականությունը, որոնք նախկինում գերակշռում էին լոմբարդներում, Լիուտպրանդի օրոք իրականում օրենքից դուրս էին[12]։

Ռազմական արշավներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիութպրանդի կառավարման տարիներին Լոմբարդի թագավորությունը մի շարք հաջող ռազմական արշավներ է իրականացրել։ Բյուզանդացիներին հասցվեցին մի շարք պարտություններ, հետ մղվեցին մավրերի արշավանքները և ճնշվեցին խոշոր ապստամբությունները։ Արշավների արդյունքում մեծ տարածքներ միացվեցին թագավորությանը, բայց Լիուտպրանդը չկարողացավ միավորել ամբողջ Իտալիան։

Իտալիան Լիուտպրանդի օրոք. լոմբարդյան թագավորությունը ցուցադրվում է կանաչ գույնով, Իսկ Բյուզանդիայի տիրույթները ՝ նարնջագույնով։
Պատերազմներ Բյուրզանդիայի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լյուտպրանդի գահակալության առաջին տարիներին նա չհարձակվեց Ռավեննայի էկզարխատի և պապության վրա, սակայն 726 թվականին Լևոն III Իսավրացին սկսեց պայքարը։ Հռոմի պապ Գրիգոր II-ը ժողովրդին հրամայեց դիմադրել[13]։ Ռավեննայի էկզարխ Պողոսը, փորձելով ոչնչացնել բոլոր սրբապատկերները, սպանվել է ամբոխի կողմից։ Լյուտպրանդը որոշեց գրավել Էմիլիայում գտնվող բյուզանդական ունեցվածքը։ 727 թվականին նա անցել է Պոն և գրավել Բոլոնյան, Օսիմո, Ռիմինի և Անկոնա և Էմիլիա և Պենտապոլիս այլ քաղաքներ։ Նա վերցրեց Կլասիսը` էկզարխատի ծովային նավահանգիստը, բայց չկարողացավ գրավել Ռավեննան։ Էկզարխ Պողոսը սպանվեց ապստամբության ժամանակ։ Լյուտպրանդին հաջողվեց Ռավեննայի վերահսկողությունը վերցնել միայն 737 թվականին, սակայն Պապը կոչ արեց պահպանել ստատուս քվոն[14][15]։

732 թվականին Պերուջայի բյուզանդական դուքս Ագաթոնը փորձեց հետ գրավել Բոլոնիան, սակայն պարտություն կրեց լոմբարդներից՝ Վիչենցա դուքս Պարեդեոյի գլխավորությամբ[14][16]։ Նույն թվականին այս լոմբարդյան դուքսը, թագավորի եղբորորդի Գիլդեպրանդի հետ միասին, Ապենինյան թերակղզու գրավումից հետո առաջին անգամ գրավեցին Ռավեննայի էկզարխատի մայրաքաղաքը։ Սակայն 734 թվականին էքզարքոս Եվտիքոսը վենետիկցիների օգնությամբ կարողացավ վերադառնալ Ռավեննա և նվաճել այն։ Քաղաքի համար մղվող մարտերում «քաջաբար պաշտպանվող» Պարեդեոն զոհվեց, իսկ Գիլդեպրանդը գերի ընկավ[16][17][18]։

742 թվականին Լիութպրանդը գրավել է Ումբրիայի քաղաքները (Նարնի, Բլերա, Օրտե, Բոմարցո եւ Տերն)[19], բայց հաջորդ տարի դրանք հանձնել է Հռոմի պապ Զաքարիային։

Մավրերի արշավանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորսիկայի վրա Մավրիտանական առաջին արշավանքները սկսվել են 713-719 թվականներին Բալեարյան կղզիներից։ Հանդես գալով որպես կաթոլիկ եկեղեցու պաշտպան՝ Լիութպրանդը ստանձնեց կղզին իր վերահսկողության տակ, թեև անվանապես այն գտնվում էր Բյուզանդական իշխանության ներքո։ Կորսիկան մնաց Լոմբարդային նույնիսկ Ֆրանկների նվաճումից հետո, քանի որ այդ ժամանակ Լոմբարդացի հողատերերը և եկեղեցին նշանակալի ներկայություն էին հաստատել կղզում։

Սակայն այդ, սլավոնական ցեղերը հարձակվեցին Ֆրիուլիի վրա, բայց նրանց բոլոր հարձակումները հետ մղվեցին[20]։

Ներքին ընդիմություն և ապստամբություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած Լիութպրանդի հանդեպ ժողովրդի սերը, Լիութպրանդը շատ թշնամիներ ուներ։ 712 թվականին մահափորձ է կատարվել Լիուտպրանդի ազգականի՝ Ռոտարիի դեմ, սակայն մահափորձը հրաշքեվ կանխվել է։ Հանցագործներն ընդունել են իրենց մեղքը, իսկ Լյուտպրանդը ներում է շնորհել նրանց[21]։

732 թվականին Ռոմուալդ II-ի մահից հետո թագավորը ստիպված եղավ դիմակայել Ադելաիսին, ով իշխանությունը գրավեց Բենևենտոյում ՝ օգտվելով ժառանգի՝ Գիզուլֆի մանկությունից։ Ադելիսը ստիպված էր ենթարկվել։

Կենտրոնական իշխանությունը ամրապնդելու նրա աշխատանքում այլ սպառնալիքներ են առաջացել Ֆրիուլի դքսությունից։ Ֆրիուլի դուքս Պեմմոն պայքարում էր ակվիլեայի Պատրիարք Կալիստոյի դեմ։ Արդյունքում Պեմմոն գահընկեց արվեց, իսկ նրա փոխարեն նշանակվեց թագավորի եղբորորդին՝ Ռատիսը։

739 թվականին տեղի ունեցավ Սպոլետո Տրասիմունդի դուքսի նոր ապստամբությունը։ Լիուտպրանդը գնաց Սպոլետոյի մոտ և հաստատեց որպես Հիլդերիկի դուքս, իսկ Տրասիմունդը ապաստան գտավ Հռոմի Պապ Գրիգոր III-ի մոտ։ Լուիթպրանդը պաշարեց Հռոմը[22], իսկ հռոմեակամ ազնվականերին հրամայեց անցնել լոմբարդյան ավանդույթներին։ Պավիա վերադառնալուց առաջ Լիութպրանդը օգոստոսին գրավել է Ամելիան, Օրտան եւ Ումբրիայի այլ քաղաքները։

Հռոմի պապը դիմել է Ֆրանկների քաղաքապետին`Կառլոս Մարտելի օգնության համար, և նա նախաձեռնեց, երբ Լիութպրանդր հեռացավ։ Տրասիմունդը գրավեց Սպոլետոն և սպանեց Հիլդերիկին[3]։ Միևնույն ժամանակ մահացավ Բենևենտոյի դուքս Գրիգորը, և նրա փոխարեն ընտրվեց Գոդեսկալկը։

Լիուտպրանդը չհամաձայնվեց տարածքային այդպիսի հսկայական կորուստների հետ և հարձակվեց Ռավեննայի և Հռոմեական իշխանության վրա։ 741 թվականին Հռոմի պապ Գրիգոր III-ը մահացավ, և նրա իրավահաջորդը՝ Զաքարիան, առաջարկեց Տրազիմունդին փոխանակել չորս ամրոցների հետ։ Լիութպրանդը 742 թվականին ուղևորվեց հարավ և ընդհարվեց բյուզանդական բանակի հետ Ֆանոյի և Սպոլետո Ֆոսոմբրոնեի մոտ։ Հաղթելով երկու ճակատամարտերում՝ Լիուտպրանդը մտավ Սպոլետո, բանտարկեց Տրասիմունդին և այնուհետև ուղարկեց վանք՝ նրան փոխարինելով Քիուսիի նախկին դուքս Ագիպրանդով։ Դուքս Բենևենտո Գոդեսկալկը սպանվել է փախուստի փորձի ժամանակ[23], իսկ նրա տեղը զբաղեցրեց հասուն Գիզուլը[24]։ Այսպիսով Լիութպրանդը իրեն հնազանդեցրեց Բենեվենտոյի և Սպլետոյի դքսությունները։

Կրոնական քաղաքականություն

Լիութպրանդը ջանքեր է գործադրել քրիստոնեական եկեղեցու ամրապնդման ուղղությամբ։ Բացի այդ, օրենսդրությունը ամրապնդեց եկեղեցական կառույցները։ Նա լուծեց թեմերի և դքսերի միջև բազմաթիվ հակամարտություններ։

Լիութպրանդը լոմբարդների Առաջին թագավորն էր, որն ուներ իր մատուռը։ Նա հիմնել է Պավիայի «Ոսկե երկնքում» Սուրբ Պետրոսի Բազիլիկը և կառուցել է բազմաթիվ եկեղեցիներ։ Լիութպրանդի կառավարման տարիներին կաթոլիկ կրոնը դարձավ պետության միասնության նոր տարր։

728 թվականին Բյուզանդիայի դեմ արշավի ժամանակ լանգոբարդները գրավել են Սուտրի ամրոցը Հռոմեական իշխանության հյուսիսային մասում։ Հինգ ամիս անց Լիութպրանդը Սուտրին հանձնեց Հռոմի պապին[15]։

Լյուտպրանդը սարացիներից գնեց Սուրբ Օգոստինոսի աճյունը և տեղափոխեց Պավիա[19]։

Այսպես կոչված «Ավազան» Պիլատուսը, որը կանգնած է Բոլոնիայի Սանտո Ստեֆանոյի այսպես կոչված «Պիլատուսի բակի» մեջտեղում՝ Լիուտպրանդա և Գիլդեպրանդա անուններով: VIII դար

Արտաքին քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերտարիի մահից հետո լոմբարդյան թագավորները քիչ ուշադրություն էին դարձնում Եվրոպական այլ թագավորությունների հետ հարաբերություններին։ Լիուտպրանդը, ընդհակառակը, ընդլայնեց կապերը Բավարիայի և ֆրանկների հետ։ Իր թագավորության սկզբից լոմբարդների թագավորը բոլոր ջանքերն ուղղել է հարևանների հետ խաղաղություն պահպանելու համար։

Հարաբերությունները Բավարիայի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոտ 719 թվականը միջամտեց Բավարիայի ներքին հակամարտությանը՝ աջակցելով Թեուդեբերտին՝ իր կնոջ՝ Գերտրուդի հորը կամ եղբորը[25],ինչպես նաև գրավեց մի քանի ամրություններ Մերանոյի սահմանային գոտում։

Հարաբերությունները Ֆրանկների հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանկների Թագավորությունում անվանականորեն իշխում էին Մերովինգները, բայց իրականում Կարոլինգները։ Կարոլինգների և լոմբարդների միջև երկարատև թշնամություն կար։ Իրավիճակը փոխվեց, երբ Կառլոս Մարտելը 725 թվականին միջամտեց Բավարիայի գործերին և ամուսնացավ Գունտրուդայի ազգական Սվանհիլդի հետ[26]։ Այդ ժամանակից ի վեր սերտ կապեր են հաստատվել Լոմբարդյան Թագավորության և Կարոլինգների միջև[24][27]։

Կապը ամրապնդվեց Կառլ Մարտելի կողմից 737 թվականին, երբ ֆրանկների դե ֆակտո տիրակալը իր որդուն ՝ Պիպին Կարճին ուղարկեց Պավիա։ Լիութպրանդը ուրախությամբ ընդունեց Պիպինին, ստիպեց նրան սափրվել և նվերներով ուղարկեց հոր մոտ։

738 թվականին Կառլոս Մարտելի օգնություն խնդրեց Լիութպրանդից, քանի որ նրա բանակը հյուսիսում զբաղված էր սաքսոնների դեմ, և նա չէր կարող հաղթահարել արաբների միաժամանակյա հարձակումը հարավից[28]։ Լիութպրանդը մոբիլիզացրեց իր բանակը, մտավ Պրովանս եւ փախստական դարձրեց գրավիչներին։ «Անհավատների» նկատմամբ հաղթանակը ամրապնդեց Լիութպրանդի հեղինակությունը ՝ քրիստոնեության պաշտպանի նրա կոչումը[1]։

Լիուտպրանդի մնացորդներով զամբյուղ

Կարոլինգների հետ միության օգուտն ակնհայտ էր։ 739 թվականին Լիուտպրանդը հաստատեց իր իշխանությունը Կենտրոնական Իտալիայում, գրավվեցին Հռոմեական իշխանության քաղաքները։ Հռոմի Պապ Գրիգոր III - ը խնդրեց օգնել Կառլ Մարտելին՝ առաջարկելով նրան Իտալիայում Բյուզանդիայի ունեցվածքի մի մասը, բայց Կառլը անտեսեց Հռոմի պապի խնդրանքը։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիուտպրանդը 720 թվականին ամուսնացավ Գերտրուդի՝ Բավարիայի դուքս Թեոդոր II-ի դստեր կամ թոռնուհու հետ[29][30]։ Այս ամուսնության շնորհիվ նա ունեցել է մի դուստր, որի անունը պատմական աղբյուրներում չի նշվում[26]։ Ենթադրվում է, որ Լիուտպրանդի երկրորդ կինը եղել է Ռագինտրուդան[31], բայց կա նաև կարծիք, որ նա կարող էր լինել Գիլդեբրանդ թագավորի կինը [29]։

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիուտպրանդը մահացավ 744 թվականի հունվարին։ Նրա մարմինը պառկած է իր հոր մարմնի հետ, Պավիայի «Ոսկե երկնքում» Սուրբ Պետրոսի բազիլիկայում, վանքի մոտ, որը կառուցվել է Սուրբ Օգոստինոսի մասունքները տեղավորելու համար[24]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Лиутпранд / Буданова В. П. // Лас-Тунас — Ломонос. — М. : Большая российская энциклопедия, 2011. — С. 669. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.
  2. Historia Langobardorum VI, 35
  3. 3,0 3,1 3,2 Historia Langobardorum VI
  4. Liutprandi Leges cap. 53, siehe auch: König, S. 263
  5. Liutprandi Leges cap. 2
  6. Liutprandi Leges cap. 7
  7. Liutprandi Leges cap. 120
  8. Daniel König: Bekehrungsmotive: Untersuchungen zum Christianisierungsprozess im römischen Westreich und seinen romanisch-germanischen Nachfolgern (4.-8. Jahrhundert) in Historische Studien Band 493, Matthiessen Verlag, 2008, ISBN 3-7868-1493-7, S. 98
  9. König, S. 414
  10. Liutprandi Leges cap. 85
  11. König, S. 516
  12. «В. Цыпин. Церковная история королевства лангобардов.»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-10-25-ին։ Վերցված է 2021-03-23 
  13. Կաղապար:Книга:Грегоровиус Ф.: История города Рима в Средние века
  14. 14,0 14,1 Historia Langobardorum VI, 49
  15. 15,0 15,1 Thomas Hodgkin, Italy and her Invaders, Bd. 6, S. 454
  16. 16,0 16,1 Бородин О. Р. Равеннский экзархат. Византийцы в Италии. — СПб.: Алетейя, 2001. — ISBN 5-89329-440-8
  17. История Италии / Сказкин С. Д.. — М.: Наука, 1970. — Т. 1. — С. 67.
  18. «Peredeo 1» (անգլերեն)։ Prosopography of the Byzantine Empire։ Արխիվացված է օրիգինալից 2022-08-28-ին։ Վերցված է 2022-08-28 
  19. 19,0 19,1 Historia Langobardorum VI, 48
  20. Historia Langobardorum VI, 45
  21. Historia Langobardorum VI, 38
  22. «Хронология событий VIII века»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-04-06-ին։ Վերցված է 2010-07-31 
  23. Historia Langobardorum VI, 57
  24. 24,0 24,1 24,2 Historia Langobardorum VI, 58
  25. Йорг Ярнут: Лексикон Средневековья, Band V, Spalte 2041
  26. 26,0 26,1 Historia Langobardorum VI, 43
  27. Ludo Moritz Hartmann: Geschichte Italiens im Mittelalter Bd. II Teil 2, Perthes, Gotha 1903, S. 125
  28. Historia Langobardorum VI, 54
  29. 29,0 29,1 Alberto di Magnani. Le regine longobarde a Pavia. Alle radici della regalità femminile nell’Alto Medioevo // Studi sull’Oriente Cristiano. — 2012. — P. 79—91. Архивировано из первоисточника 2 Մարտի 2022.
  30. «Italy, Emperors & Kings» (անգլերեն)։ Foundation for Medieval Genealogy։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-11-14-ին։ Վերցված է 2019-01-03 
  31. Hartmann M. Die Königin im frühen Mittelalter. — Stuttgart: W. Kohlhammer Verlag, 2009. — S. 53. — ISBN 978-3-1701-8473-2

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]