Թոքի ադենոկարցինոմա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Թոքի ադենոկարցինոմա
Adenocarcinoma of the lung.jpg
Տեսակհիվանդություն

Թոքի ադենոկարցինոմա՝ թոքի ամենահաճախ հանդիպող քաղցկեղի տեսակ և ինչպես թոքի մյուս տեսակները բնութագրվում է բջջային և մոլեկուլային հստակ հատկանիշներով[1]։ Այն համարվում է ոչ մանրաբջջային քաղցկեղի տեսակներից մեկը։ Թոքի ադենոկարցինոման դասակարգվում է մի քանի ենթատեսակների և տարբերակների[2]։ Նշանները և ախտանիշները չեն տարբերվում թոքի քաղցկեղի այլ տեսակներից և հիվանդները ավելի հաճախ գանգատվում են կայուն հազից և դժվարաշնչությունից։

Ադենոկարցինոման ավելի հաճախ հանդիպում է չծխողների, երիտասարդ կանանց և Ասիայի բնակիչների մոտ։ Ուռուցքի ախտաֆիզիոլոգիան բավականին բարդ է, բայց սովորաբար առողջ թոքային հյուսվածքի բջիջներիը վերածվում են դիսմորֆիկ, անկանոն բջիջների։ Կան մի քանի հստակ մոլեկուլյար և գենետիկական ուղիներ, որոնք նպաստում են պրոցեսի պրոգրեսիային։ Թոքի քաղցկեղի այլ տեսակների նման, ախտորոշելիս այն հայտնաբերվում է արդեն պրոգրեսիայի փուլում։ Տեսապատկերման տարբեր եղանակներով, ինչպիսին է համակարգչային շերտագրությունը կամ ռենտգեն հետազոտությունը, ուռուցքի հայտնաբերումից հետո կատարվում է կենսազննում ախտորոշումը հաստատելու նպատակով։

Թոքի քաղցկեղի բուժումը կախված է սպեցիֆիկ ենթատիպերի տեսակներից և առաջնային ուռուցքի տարածվածության աստիճանից։ Կիրառում են վիրահատական ռեզեկցիա, քիմիոթերապիա, թիրախային բուժում և իմունոթերապիա ուռուցքային բջիջները հեռացնելու համար[3]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդների մեծ մասի մոտ հիվանդությունը ախտորոշվում է արդեն տարածված կամ մետաստատիկ փուլում։ Միայն մեկ երրորդ մասի մոտ է ախտորոշման պահին հայտնաբերվում փուլ I[4]։ Ախտանիշների արտահայտվածության աստիճանը կախված է ուռուցքի տարածվածության աստիճանից։ Վաղ հայտնաբերման պարագայում թոքի քաղցկեղի կլինիկական նշանները սահմանափակվում են շնչառական համակարգի ախտահարմամբ։ Այնուամենայնիվ, տարածուն քաղցկեղը դրսևորվում է լրացուցիչ նշաններով և ախտանիշներով, որոնք պայմանավորված են տարբեր օրգանների երկրորդային ախտահարմամբ[5]։ Թոքի քաղցկեղի ախտանիշները ըստ հերթականության[6]՝

  • մշտական հազ, որը աստիճանաբար վատանում է
  • քաշի կորուստ
  • հևոց՝ դժվարաշնչություն
  • կրծքավանդակի ցավ, որը խորանում է խորը շնչելու, հազալու կամ ծիծաղելու ժամանակ
  • Հեմոպտիզիս (արյունախխում կամ ժանգագույն խորխ)[7]
  • ոսկրային ցավ
  • թմբկափայտի մատներ
  • տենդ
  • ընհանուր հոգնածություն, թուլություն
  • վերին սիներակի խցանում՝ դեմքի, պարանոցի, վերին վերջույթի այտուց։ Այն առաջանում է ուռուցքով անոթի ճնշման հետևանքով[4]
  • դիսֆագիա (կլման խանգարում) և ձայնի խռպոտություն
  • նոր խզզոց, առանց ասթմայի անամնեզի

Կրկնվող կամ չբուժված թոքի ինֆեկցիաները (բրոնխիտ, թոքաբորբ), որոնք հակաբիոտիկային բուժմանը չեն պատասխանում, պետք է հետազոտվեն թոքի քաղցկեղի կապակցությամբ։ Չծխողների, կանանց և Արևելյան ասիացիների մոտ կլինիկական նշանները դրսևորվում են երիտասարդ հասակում[5]։ Կարևոր է հաշվի առնել նաև այն, որ այս նշաններից շատերը կապված չեն թոքի քաղցկեղի հետ[6]։ Անամնեզի հավաքումը շատ կարևոր է հետագա ախտորոշման և բուժման մեջ։

Արտաթոքային դրսևորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես թոքի մյուս քաղցկեղները, ադենակարցինոման նույնպես ախտորոշվում է արդեն տարածված կամ մետաստատիկ փուլում։ Հիվանդները գանգատվում են նաև շնչառական համակարգից դուրս տեղակայված ախտանիշներից։ Դրանք մտնում են պարանեոպլաստիկ համախտանիշի մեջ, որը սովորաբար ցույց է տալիս հիվանդության տարածուն լինելը և վատացնում է կանխատեսումը։ Ներքևում ներկայացված է ամենահաճախ հանդիպող պարանեոպլաստիկ համախտանիշները, որոնք ասոցացվում են թոքի ադենոկարցինոմայի հետ։

  • Չարորակ նորագոյացության հիպերկալցեմիան ավելի հաճախ հանդիպում է թոքի տափակ-բջջային կարցինոմայի ժամանակ, բայց կարող է լինել նաև ադենակարցինոմայի ժամանակ։ Ուռուցքային բջիջների կողմից արտադրվում է պարաթիրեոիդ ասոցացված պեպտիդը (PTHrP), որի ֆունկցիան համապատասխանում է պարաթիրեոիդ հորմոնի գործառույթին։ Այս հորմոնը մեծացնում է ոսկրերի ռեզորբցիային օստեոկլաստների վեր կարգավորման միջոցով, որոնք համարվում են ոսկրի ռեմոդելավորմանը նպաստող բջիջներ։ Երբ ոսկրը կոտրվում է, կալցիումը դուրս է գալիս արյան հուն և առաջացնում հիպերկալցեմիա։ Կալցիումի բարձր քանակով պայմանավորված նշաններն են՝ ծարավի զգացողություն, հոգնածություն, փորկապություն, պոլիուրիա և սրտխառնոց։
  • Հիպերտրոֆիկ օստեոարթրոպաթիան ադենոկարցինոմայի ժամանակ հազվադեպ է հանդիպում։ Ադենոկարցինոմայով հիվանդների ավելի քիչ քան 1%-ի մոտ է այն դրսևորվում, բայց երբ առկա է հիպերտրոֆիկ օստեորթրոպաթիա կանխատեսումը բավականին վատն է։ Հիպերտրոֆիկ օստեոարթրոպաթիայի հստակ մեխանիզմը անհայտ է, բայց ենթադրվում է, որ հորմոնալ և նյարդաբանական գործոնները ունեն որոշակի նշանակություն։ Այն դրսևորվում է բնութագրական եռյակով՝ թմբկափայտի մատներ, արթրիտ և երկկողմանի համաչափ պերիօստալ գոյացություն[4]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիսկի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադենոկարցինոման հիմնականում տեղակայվում է թոքի ծայրամասային հատվածում, ի տարբերություն մանրաբջջային և տափակ-բջջային քաղցկեղի, որոնք ունեն ավելի կենտրոնական տեղակայում[8][9], չնայած հնարավոր է նաև ադենոկարցինոմայի կենտրոնական տեղակայում[9]։ Անհայտ պատճառներով այն հիմնականում զարգանում է թոքի ծայրամասին սպիների ուղղությամբ։ Այժմ կարծում են, որ սպին առաջանում է երկրորդային՝ որպես ուռուցքի դրսևորում[9]։ Ծխողները ունեն ադենոկարցինոմայի առաջացման մեծ ռիսկ, բայց այն ավելի հաճախ հանդիպում է չծխողների և կանանց մոտ[9]։ Ընդհանրապես, ադենոկարցինոման զարգանում է բավականին դանդաղ և ավելի փոքր է, քան թոքի քաղցկեղի այլ տեսակները[9]։ Այնուամենայնիվ, այն մետաստազավորվում է վաղ փուլերում[9]։

Մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միկրոսկոպիկ ներկայացված է թոքի անապլաստիկ լիմֆոմա կինազա դրական ադենոկարցինոման։
Միկրոսկոպիկ ներկայացված է ROS1 դրական թոքի ադենոկարցինոմա։

Ախտածնություն

Ըստ Քաղցկեղի Գենոմային Քարտեզի վերլուծության թոքի ադենոկարցինոմայի սկիզբը և զարգացումը բնութագրվում է կրկնվող սոմատիկ վնասումներով, օրինակ՝ քրոնիկական հիվանդություններով[10]։

Գենային մուտացիաներ և կրկնվող հատվածների թվի փոփոխություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոքի ադենոկարցինոմայի հաճախ հանդիպող սոմատիկ մուտացիաները ազդում են տարբեր օնկոգենների և ուռուցքը ճնշող գեների վրա, ներառյալ TP53 (մուտացիայի է ենթարկվում 46% դեպքերում), EGFR (27%), KRAS (32%), KEAP1, STK11 և NF1[3]։ EGFR և KRAS մուտացիաները ունեն տրանսլոկացվելու մեծ հավանականություն։ KRAS մուտացիաները կապված են ծխելու հետ, մինչդեռ EGFR մուտացիաները հանդիպում են ավելի հաճախ կանանց, Ասիայի բնակիչների և ոչ ծխողների մոտ[2]։

Նկարագրվել են օնկոգենների կրկնվող հատվածների թվի փոփոխությունները՝TERT, MDM2, EGFR, MET և MYC, ինչպես նաև ճնշող գեների դելեցիաները՝ CDKN2A[10]։

Հաճախ հանդիպող ախտահարումները տեղակայվում են թիրոզին կինազայի ընկալիչները կոդավորող գեների վրա, որից EGFR-ը ամենաուշագրավն է։ Այս ուղին ընդգրկված է բջջային պրոլիֆերացիայի և ապրելիության մեջ և այն սովորաբար չկարգավորված է։ Դրա հետևանքով մուտանտ ուղիները ընկճելու համար կիրառում են թիրախային բուժում[10][11]։

Քրոմոսոմային վերակազմավորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոքի ադենոկարցինոմայի ժամանակ առկա մեմբրան կապակցված թիրոզին կինազային ընկալիչների գեներում հանդիպում են հետևյալ տրանսլոկացիաները կամ վերակազմավորումները՝ ALK, ROS1 և RET և ութսուն և ավելի այլ տրանսլոկացիաներ[12]։

ALK վերակազմավորման ամենահաճախ հանդիպող «գործընկեր» գենը EML4-ն է[3]։ EML4-ALK տրանսլոկացիան առաջանում է այն ուռուցքների վրա, որոնք չեն կրում EGFR կամ KRAS մուտացիաները և ունեն TP53 մուտացիայի հանդիպման ցածր հաճախականություն։ ALK և ROS տրանսլոկացիաները հնարավորություն են տալիս կիրառել թիրախային բուժում թիրոզին կինազայի ինհիբիտորներով։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շնչառական ուղին կազմված է երկու հիմնական բաղադրիչներից՝ օդատար ուղիներից և գազափոխանակային հատվածներից։ Գազափոխանակությանը մասնակցում են ալվեոլները, փոքր միկրոսկոպիկ օդային պարկերը, որոնք պատասխանատու են թթվածնի և ածխաթթու գազի փոխանակության համար։ Ալվեոլները կազմված են երկու տիպի բջիջներից՝ տիպ I և տիպ II պնևմոցիտներ։ Տիպ I պնևմոցիտները պատում են ալվեոլային մակերեսի 95%-ը և չեն կարող վերականգնվել։ Տիպ II պնևմոցիտները կազմում են ալվեոլային էպիթելոցիտների 60%-ը, բայց ալվեոլային մակերեսի միայն 3%-ը[13]։

Կան մի քանի գործոններ, որոնք նպաստում են նորմալ էպիթելոցիտների վերափոխմանը դիսպլաստիկ կամ նախաքաղցկեղային բջիջների։ Թոքի ադենոկարցինոման զարգանում է տիպ II պնևմոցիտների մոլեկուլային փոփոխությունների և կարգավորման խանգարումների հետևանքով։ Ատիպիկ ադենոմատոզ հիպերպլազիան համարվում է նախաքաղցկեղային վիճակ, որը հետագայում վերածվում է in situ և ինվազիվ ադենոկարցինոմայի։ Ատիպիկ ադենոմատոզ հիպերպլազիան կարող է լինել բազմաթիվ կամ միայնակ և համակարգչային շերտագրությամբ նմանվում է հախճապակու։ Գենետիկ մուտացիաների և նորմալ բջիջների կարգավորման խանգարման կուտակումները ի վերջո նպաստում են ատիպիկ ադենոմատոզ հիպերպլազիայի ադենոկարցինոմա in situ-ի վերածմանը[13]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոքի քաղցկեղ կասկածվում է, երբ առկա է տիպիկ կլինիկական նշաններ և ծխելու պատմության։ Արյունախխումը և անբացատրելի քաշի անկումը կարող է պատճառ դառնալ հետագա հետազոտման համար։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձախ թոքի ադենոկարցինոմա համակրգչային շերտագրությամբ

Թոքի քաղցկեղը դասակարգվում է մանրաբջջային և ոչ մանրաբջջային քաղցկեղի։ Թոքի ադենոկարցինոման ոչ մանրաբջջային քաղցկեղի երեք հիմանական ենթատեսակներից մեկն է, որոնք են՝ տափակբջջային կարցինոմա և խոշոր բջջային կարցինոմա[13]։

Պատմականորեն, թոքի ադենոկարցինոմայի դասակրգման վերաբերյալ բազմաթիվ վեճեր են եղել և դասակարգումը փոխվել է մի քանի անգամ։ Թոքի Ադենոկարցինոմայի Միջազգային Միջգիտակարգային դասակարգումը հրապարակվել է 2011 թվականին[2]։ Այժմյան դասակարգումը շեշտը դնում է կանխատեսման և բուժման առանձնահատկությունների վրա[4]։

Դասակարգման մեջ հաշվի է առնվում ուռուցքի չափսը, բջջային աճի տեսակը և ինվազիայի աստիճանը։ Ներքևում ներկայացված է ուռուցքի տարածումը ըստ հերթականության՝ ադենոկարցինոմա տեղում in situ, մինիմալ ինվազիվ ադենոկարցինոմա և ինվազիվ կարցինոմա[13]։ Ինվազիվ ադենոկարցինոման ներառում է տարբեր ենթատեսակների հետերոգեն խառնուրդներ։

2011 թվականի կոնսենսուսը բաժանել է թոքի ինվազիվ ադենոկարցինոման 5 ենթատեսակների ՝

  • լեպիդիկ պրեդոմինանտ
  • ացինար պրեդոմինանտ
  • պապիլյար պրեդոմինանտ
  • միկրոպապիլյար պրեդոմինանտ
  • սոլիդ պրեդոմինանտ լորձի արտադրությամբ

Այս դակարգումից որոշվում է նաև կանխատեսումը՝ բարենպաստ (լեպիդիկ), միջին (ացինար և պապիլյար) և վատ (միկրոպապիլյար և սոլիդ)[2]։

Այժմյան դասակարգման մեջ ներառված է նաև ինվազիվ ադենոկարցինոմաների չորս տեսակ, որոնք նկարագրված չեն վերևում։ Դրանք են՝

  • Ինվազիվ լորձային ադենոկարցինոմա
  • կոլոիդ ադենոկարցինոմա
  • ֆետալ ադենոկարցինոմա
  • աղիքային ադենոկարցինոմա[4]

Տեսապատկերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջնային օղակում հազով կամ կրծքավանդակի ցավով հիվանդին առաջին հետազոտությունը համարվում է կրծքավանդակի ռենտգենը։ Այն կարող է հայտնաբերել թոքում տեղակայված հանգույց կամ զանգված, որը ենթադրում է ուռուցքի առկայությունը, չնայած զգայունությունը և սպեցիֆիկությունը սահմանափակ է։

Համակարգչային շերտագրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ գնահատել թոքի քաղցկեղը և ունի ավելի բարձր զգայունություն և սպեցիֆիկություն քան ռենտգենը (չնայած կեղծ դրական արդյունքները դեռ նշանակալի քանակով են [14])։ Համակարգչային շերտագրության միջոցով սովորաբար գնահատվում է կրծքավանդակը և որովայնի վերին հատվածը։ Այն հնարավորություն է տալիս գնահատել նաև հարևան անատոմիական կառույցները՝ ավշային հանգույցներ, մակերիկամ, լյարդ և ոսկրեր, որը խոսում է հիվանդության մետաստատիկ տարածման մասին[4]։ ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների Կանխարգելման Ծառայությունը խորհուրդ է տալիս 55-80 տարեկաններին ամեն տարի կատարել սկրինինգ ցածր դոզայով համակարգչային շերտագրմամբ, ովքեր ունեն 30 տուփ ծխախոտի օգտագործման պատմություն և այժմ ծխում են կամ ծխել են վերջին 15 տարվա ընթացքում[15]։

ՊԵՏ/ՀՇ կամ ոսկրի սկանավորումը ևս օգտակար հետազոտության միջոց է մետաստազները հայտնաբերելու համար[7]։ ՊԵՏ/ՀՇ կատարվում է մետաբոլիկ ակտիվ նյութով, որը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերել մարմնի հիպերմետաբոլիկ հատվածները։ Մետաբոլիկ նյութի ակտիվ կլանում լինում է ուռուցքային բջիջների, բորբոքման և ինֆեկցիոն օջախների կողմից։ ՊԵՏ/ՀՇ ունի ավելի բարձր զգայունություն և սպեցիֆիկություն ի տարբերություն ՊԵՏ-ի[4]։

ՄՌՏ-ն համարվում է պահեստային եղանակ տարածուն ադենոկարցինոմայով հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն ներուղեղային մետաստազներ։ Օգտակար է նաև գնահատել կրծքավանդակի պատի, ստոծանու, բազկային հյուսակի կամ ողնաշարի ընդգրկվածությունը[4]։

Հյուսվածաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասկածելի դեպքերում, եթե հնարավոր է կատարվում է կենսազննում հետագա հյուսվածաբանական հետազոտությամբ ախտորոշումը հաստատելու նպատակով[7]։ Կենսազննումը կատարվում է ծայրամասային հատվածից հյուսվածաբանական ախտորոշման և մետաստատիկ փուլավորման համար։ Այն իրականացվում է բրոնխոսկոպիայի, տրանսթորակալ ասեղային բիոպսիայի և տեսահսկվող թորակոսկոպիկ վիրահատության միջոցով[4]։

Խորխի բջջաբանական հետազոտությունը ունի սահմանափակ կիրառում, բայց թորակոցենտեզը կամ պլևրալ հեղուկի ասպիրացիան ուլտրաձայնային հսկողությամբ, որը կատարվում է պլևրալ խոռոչում հեղուկի առկայության դեպքում, ունեն բավականին լայն կիրառում։ Պլևրալ ասպիրատում ուռուցքային բջիջների հայտնաբերումից հետո տրվում է համապատասխան ախտորոշում և փուլավորում[4]։

Թոքի ադենոկարցինոման համարվում է մուցին դրական, քանի որ ծագում է թոքի լորձ արտադրող գեղձերից։ Այլ ադենոկարցինոմաների նման, եթե ուռուցքը լավ տարբերակված է (ցածր աստիճան) այն կրկնում է նորմալ գեղձային հյուսվածքի տեսքը։ Վատ տարբերակված ադենոկարցինոման չի նմանվում նորմալ գեղձային հյուսվածքին և համարվում են մուցին դրական։ Ադենոկարցինոմայի ժամանակ կարող է դրական լինել նաև ադենոկարցինոմայի մարկեր հանդիսացողTTF-1-ը [16]։

Ինչպես նշվել է վերևում ադենոկարցինոման բաժանվում է տարբեր ենթատեսակների։ Մի քանի մեծ ենթատեսակներ ճանաչվել են Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության կողմից[1] և Թոքի Քաղցկեղի Հետազոտման Միջազգային ասոցիացիայի/ Ամերիկյան Շնչառական Հիվադությունների ասոցիացիայի/ Եվրոպական Շնչառական հիվանդությունների ասոցիացիայի կողմից[17][18][19]՝ լեպիդիկ պրեդոմինանտ ադենոկարցինոմա, ացինար պրեդոմինանտ ադենոկարցինոմա, պապիլյար պրեդոմինանտ ադենոկարցինոմա, միկրոպապիլյար պրեդոմինանտ ադենոկարցինոմա, սոլիդ պրեդոմինանտ ադենոկարցինոմա և սոլիդ պրեդոմինանտ լորձ արտադրող ադենոկարցինոմա։ Ավելի քան 80% դեպքերում առկա են այս ենթատեսակների մի քանի բաղադրիչներ մեկ ուռուցքում։ Վիրահատությամբ հեռացված ուռուցքները պետք է տարբերակվեն մանրակրկիտ հյուսվածաբանական դասակարգմամբ։ Հետագայում պրեդոմինանտ հյուսվածաբանական ենթատեսակով որոշվում է ուռուցքի ընդհանուր տեսակը[2]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոքի ադենոկարցինոմայի բուժումը կախված է մի քանի գործոններից՝ փուլավորում, վիրահատելիություն, հիվանդի ընդհանուր վիճակ, հյուսվածաբանական և գենետիկ վնասումներ[20]։ Ուռուցքների մեծ մասի դեպքում բուժումը կարող է բաժանվել հինգ կատեգորիաների՝ վիրահատություն, քիմիոթերապիա, ճառագայթային բուժում, թիրախային բուժում և իմունոթերապիա։

Վիրահատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ փուլերում (I, II և IIIA) թոքի ադենոկարցինոման բուժվում է վիրահատական եղանակով՝ պնևմոնէկտոմիա կամ լոբէկտոմիա, եթե ուռուցքը տեսապատկերման և կենսազննման արդյունքներով համարվում է վիրահատելի և եթե հիվանդը ի վիճակի է տանել վիրահատությունը[9]։ Տեսահսկվող թորակոսկոպիկ վիրահատությունը կատարվում է կրծքավանդակի վրա կատարված փոքր կտրվածքով թորակոսկոպի միջոցով և այդ փոքր կտրվածքով հնարավոր է հեռացնել թոքի բիլթը[20]։

Թոքի ադենոկարցինոմայի հանդիպման հաճախականությունը (դեղին գույնով) թոքի այլ քաղցկեղների հետ համեմատ։ Ամեն խմբի համար ներկայացված է ծխողների և չծխողների հարաբերակցությունը[21]։

Քիմիոթերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածուն ձևերի (IV փուլ) և անվիրահատելի թոքի քաղցկեղի դեպքում առաջին գծի քիմիոթերապիան է համարվում պլատինի ածանցյալները՝ ցիսպլատինի և կարբոպլատինի զուգակցումը այլ ցիտոտոքսիկ դեղորայքի հետ[3]։ Քիմիոթերապիայի ռեժիմի ընտրությունը կախված է հիվանդի ընդհանուր վիճակից, իսկ եթե կողմնակի ազդեցություններով պայմանավորված է հիվանդի կյանքի որակի վատացումը, նախընտրելի է աջակցող թերապիայի կիրառումը։ Ոչ մանրաբջջային քաղցկեղի IIA, IIB և IIIA փուլերի ժամանակ քիմիոթերապիան կիրառվում է նաև որպես հետվիրահատական բուժում վիրահատությունից հետո մնացած ուռուցքային բջիջների ոչնչացման համար[20]։

Ճառագայթային թերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադենոկարցինոման համարվում է ոչ մանրաբջջային քաղցկեղ, դրա համար այն այդքան լավ չի պատասխանում ճառագայթային թերապիային, ի տարբերություն թոքի մանրաբջջային քաղցկեղի[9]։ Այնուամենայնիվ, ճառագայթային թերապիան կարող է օգտագործվել, որպես հետվիրահատական բուժում ախտադարձի ռիսկը նվազեցնելու նպատակով։ Այն օգտակար է նաև կրծքավանդակում տեղակայված անվիրահատելի ուռուցքների դեպքում, որպես պալիատիվ բուժում կյանքի որակը բարելավելու նպատակով[20]։

Թիրախային բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրախային բուժումը կիրառվում է թոքի ադենոկարցինոմայի ժամանակ որոշակի մոլեկուլային բնութագրիչների առկայության դեպքում։ Թիրոզին կինազայի ինհիբիտորները թիրախավորում են թիրոզին կինազայի մուտացիայի ենթարկված ընկալիչները ազդելով ախտաֆիզիոլոգիական ուղիների վրա՝ EGFR, ALK և ROS1, որոնք թոքի ադենոկարցինոմայի ժամանակ հանդիպում են բավականին հաճախ։

Առաջին սերնդի EGFR թիրոզին կինազայի ինհիբիտորները՝ գեֆիտինիբը և էրլոտինիբը ավելի արդյունավետ են EGFR մուտացիա ունեցողների մոտ։ Երկրորդ սերնդի ինհիբիտորները՝ աֆատինիբը և դակոմիտինիբը համարվում են ավելի արդյունավետ, քանի որ թիրախավորում են ոչ միայն EGFR սպիտակուցը, այլ այդ ընտանիքին պատկանող այլ մոլեկուլներ՝ HER2 և HER4 (հայտնի է նաև ERBB2 և ERBB4), բացի այդ դրանք ցույց են տվել պրոգրեսիայից զուրկ ապրելիություն, ի տարբերություն գեֆետինիբի։ Առաջին սերնդի թիրոզին կինազայի ինհիբիտորների նկատմամբ կայունություն առաջանում է EGFR-ի 790-րդ կոդոնի մուտացիայի պատճառով, դրա համար երրորդ սերնդի թիրոզին կինազայի ինհիբիտոր՝ օսիմերտինիբը, ազդում են նաև այդ մուտացիայի վրա[3]։ MET ամպլիֆիկացիան կայունության առաջացման մեկ այլ մեխանիզմ է[2]։

ALK ինհիբիտորները, օրինակ կրիզոտինիբը ցուցաբերում է բավականին լավ արդյունք ALK մուտացիա ունեցողների մոտ։ Նախկինում կրիզոտինիբ ընդունած հիվանդների մեծ մասի համար օգտակար է եղել երկրորդ սերնդի ALK ինհիբիտորները՝ ցերիտինիբ, ալեկտինիբ և բրիգատինիբ։ ALK ինհիբիտորների նկատմամբ կայունություն առաջանում է ALK նոր մուտացիաների կամ ամպլիֆիկացիաների ժամանակ[3]։

ROS1-դրական ուռուցքները ունեն բարձր զգայունություն՝ ALK ինհիբիտորների նկատմամբ կինազա դոմենների և ALK-ի հոմոլոգության պատճառով[3]։

Իմունոթերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմունային համակարգի պատասխանը կարող է կանխարգելվել իմուն անցակետերի ակտիվացման ճանապարհով, որը բաղկացած է իմունային բջջի մակերեսին առկա լիգանդից (օրինակ՝ PD-L1) և ընկալիչից (օրինակ՝ PD-1PD-L1 էքսպրեսող քաղցկեղային բջիջները ինակտիվացնում են T լիմֆոցիտներին, դրանով նպաստելով ուռուցքային աճին։ Իմունային անցակետերի ինհիբիտորները ստեղծվել են, որպեսզի ակտիվացնեն T լիմֆոցիտների միջոցով պայմանավորված հակաքաղցկեղային իմունիտետը ընկճելով կա՛մ լիգանդը կա՛մ ընկալիչը։

Իմունային անցակետերի ինհիբիտորների կիրառումը հաստատվել է ոչ մանրաբջջայյին քաղցկեղի համար, ներառյալ հակա-PD-1 նիվոլումաբը կամ պեմբրոլիզումաբը։ Հակա-PD-1 դեղերը կիրառվում են տարածուն ոչ մանրաբջջային քաղցկեղով առաջին գծի քիմիոթերապիային չպատասխանող հիվանդների մոտ։ Պեմբրոլիզումաբը համարվում է նոր ստանդարտ բուժում տարածուն կամ մետաստատիկ ոչ մանրաբջջային քաղցկեղով և PD-L1 բարձր մակարդակ ունեցող հիվանդների մոտ և արդյունքները ավելի ակնհայտ են մուտացիաների բարձր մակարդակ ունեցողների մոտ[3]։

2018 թվականից կատարվում է կլինիկական հետազոտությունների մեջ մտնում են մի քանի իմուն անցակետերի ինհիբիտորների զուգակցված կիրառման կամ մեկ իմուն անցակետի ինհիբիտորի և քիմիոթերապևտիկ պրեպարատի զուգակցման վերաբերյալ[3][22]։ Հակա-PD-1 պրեպարատների նախավիրահատական բուժման մեջ կիրառումը վիրահատելի ոչ մանրաբջջային քաղցկեղի դեպքում դեռ հետազոտվում է[23]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոքի ադենոկարցինոմայի հանդիպման հաճախականությունը վերջին տասնամյակներում մեծացել է Արևմտյան ազգերի մոտ և տափա բջջային քաղցկեղը իր տեղը զիջել է ադենոկարցինոմային։ Չնայած ծխելը դեռ մնում է ամենաուժեղ ռիսկի գործոնը ադենոկարցինոմայի համար, բայց ադենոկարցինոման ամենհաչախը հանդիպում է չծխողների մոտ (<100 ծխախոտ կյանքի ընթացում)[24]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Travis WD, Brambilla E, Müller-Hermelink H Konrad և այլք:, eds. (2004)։ Pathology and Genetics of Tumours of the Lung, Pleura, Thymus and Heart։ World Health Organization Classification of Tumours։ Lyon: IARC Press։ ISBN 978-92-832-2418-1։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-08-23-ին։ Վերցված է մարտի 27, 2010 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 «International association for the study of lung cancer/american thoracic society/european respiratory society international multidisciplinary classification of lung adenocarcinoma»։ Journal of Thoracic Oncology 6 (2): 244–85։ February 2011։ PMC 4513953։ PMID 21252716։ doi:10.1097/JTO.0b013e318206a221 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Boshoff Chris, Morgensztern Daniel, Herbst Roy S. (2018-01-24)։ «The biology and management of non-small cell lung cancer»։ Nature 553 (7689): 446–454։ Bibcode:2018Natur.553..446H։ ISSN 1476-4687։ PMID 29364287։ doi:10.1038/nature25183 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 editor. Grippi, Michael A. (2015-04-14)։ Fishman's pulmonary diseases and disorders։ ISBN 9780071807289։ OCLC 898053564 
  5. 5,0 5,1 «Chapter 89»։ Harrison's Principles of Internal Medicine (18th ed.)։ McGraw-Hill։ 2012։ ISBN 978-0-07-174889-6 
  6. 6,0 6,1 «Non-Small Cell Lung Cancer Signs and Symptoms»։ Cancer.org։ American Cancer Society։ մայիսի 16, 2016։ Վերցված է մարտի 11, 2018 
  7. 7,0 7,1 7,2 «Tests for Non-Small Cell Lung Cancer»։ American Cancer Society։ հունիսի 23, 2017։ Վերցված է մարտի 11, 2018 
  8. «Lung cancer»։ Cancer 75 (1 Suppl): 191–202։ January 1995։ PMID 8000996։ doi:10.1002/1097-0142(19950101)75:1+<191::AID-CNCR2820751307>3.0.CO;2-Y 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Mitchell RS, Kumar V, Abbas AK, Fausto N (2007)։ «Chapter 13, box on morphology of adenocarcinoma»։ Robbins Basic Pathology (8th ed.)։ Philadelphia: Saunders։ ISBN 978-1-4160-2973-1 
  10. 10,0 10,1 10,2 The Cancer Genome Atlas Research Network (July 2014)։ «Comprehensive molecular profiling of lung adenocarcinoma»։ Nature 511 (7511): 543–550։ Bibcode:2014Natur.511..543T։ ISSN 1476-4687։ PMC 4231481։ PMID 25079552։ doi:10.1038/nature13385 
  11. Reference Genetics Home։ «Lung cancer»։ Genetics Home Reference (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-05-06 
  12. http://atlasgeneticsoncology.org/Tumors/TranslocLungAdenocarcID6751.html
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Brunicardi. (2014)։ Schwartz's Principles of Surgery, 10e։ McGraw-Hill։ OCLC 941117341 
  14. «Lung cancer screening-don't forget the chest radiograph»։ World Journal of Radiology 6 (4): 116–8։ April 2014։ PMC 4000607։ PMID 24778773։ doi:10.4329/wjr.v6.i4.116 
  15. U.S. Preventive Services Task Force (December 2016)։ «Final Recommendation Statement: Lung Cancer: Screening.»։ Վերցված է 2018-03-10 
  16. World Cancer Report 2014։ World Health Organization։ 2014։ էջեր Chapter 5.1։ ISBN 978-9283204299 
  17. «Surgical implications of the new IASLC/ATS/ERS adenocarcinoma classification»։ The European Respiratory Journal 39 (2): 478–86։ February 2012։ PMID 21828029։ doi:10.1183/09031936.00027511 
  18. «Paradigm shifts in lung cancer as defined in the new IASLC/ATS/ERS lung adenocarcinoma classification»։ The European Respiratory Journal 38 (2): 239–43։ August 2011։ PMID 21804158։ doi:10.1183/09031936.00026711 
  19. «Solitary and multiple resected adenocarcinomas after CT screening for lung cancer: histopathologic features and their prognostic implications»։ Lung Cancer 64 (2): 148–54։ May 2009։ PMC 2849638։ PMID 18951650։ doi:10.1016/j.lungcan.2008.08.009 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Zappa Cecilia, Mousa Shaker A. (2016-06-23)։ «Non-small cell lung cancer: current treatment and future advances»։ Translational Lung Cancer Research (անգլերեն) 5 (3): 288–300–300։ ISSN 2226-4477։ PMC 4931124։ PMID 27413711։ doi:10.21037/tlcr.2016.06.07 
  21. Smokers defined as current or former smoker of more than 1 year of duration. See image page in Commons for percentages in numbers. Reference:
  22. Hellmann Matthew D., Ciuleanu Tudor-Eliade, Pluzanski Adam, Lee Jong Seok, Otterson Gregory A., Audigier-Valette Clarisse, Minenza Elisa, Linardou Helena, Burgers Sjaak (2018-05-31)։ «Nivolumab plus Ipilimumab in Lung Cancer with a High Tumor Mutational Burden»։ New England Journal of Medicine (անգլերեն) 378 (22): 2093–2104։ ISSN 0028-4793։ PMID 29658845։ doi:10.1056/NEJMoa1801946 
  23. Forde Patrick M., Chaft Jamie E., Smith Kellie N., Anagnostou Valsamo, Cottrell Tricia R., Hellmann Matthew D., Zahurak Marianna, Yang Stephen C., Jones David R. (2018-05-24)։ «Neoadjuvant PD-1 Blockade in Resectable Lung Cancer»։ New England Journal of Medicine (անգլերեն) 378 (21): 1976–1986։ ISSN 0028-4793։ PMC 6223617 ։ PMID 29658848։ doi:10.1056/NEJMoa1716078 
  24. Gandara D. R., Hammerman P. S., Sos M. L., Lara P. N., Hirsch F. R. (2015-05-15)։ «Squamous Cell Lung Cancer: From Tumor Genomics to Cancer Therapeutics»։ Clinical Cancer Research (անգլերեն) 21 (10): 2236–2243։ ISSN 1078-0432։ PMC 4862209։ PMID 25979930։ doi:10.1158/1078-0432.CCR-14-3039