Գարգանտյուա և Պանտագրյուել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox book.png
Գարգանտյուա և Պանտագրյուել
François Rabelais, Gargantua, Lyon, Denis de Harsy, 1537.jpg
Հեղինակ Ֆրանսուա Ռաբլե
Անվանվել է Գարգանտյուա
Տեսակ վեպերի շարք, literary pentalogy և գիրք
Ժանր ֆանտաստիկ վեպ
Կազմված է Պանտագրյուել, Գարգանտյուա, 3-րդ գիրք, 4-րդ գիրք և 5-րդ գիրք
Բնօրինակ լեզու միջին ֆրանսերեն
Կերպար(ներ) Գարգանտյուա և Պանտագրյուել
Երկիր Ֆրանսիա
Հրատարակման տարեթիվ 1534
Gargantua Վիքիպահեստում

Գարգանտյուա և Պանտագրյուել (ֆր.՝ La vie très horrifique du grand Gargantua, père de Pantagruel), երգիծական վեպ, որի հեղինակը 16-րդ դարի ֆրանսիացի գրող Ֆրանսուա Ռաբլեն է: Վեպը` բաղկացած 5 գրքից, պատմում է երկու բարի շատակեր հսկաների մասին, որոնք հայր ու որդի են: Վեպում ծաղրի են ենթարկվել մարդկային շատ թերություններ. գրողը չի խնայել նույնիսկ ժամանակի պետությանն ու եկեղեցուն:

Վեպի դրույթները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռաբլեի քննադատության հիմնական առարկան եկեղեցին է: Հեղինակը ինքն էլ երիտասարդ հասակում եղել է հոգևորական, սակայն եկեղեցական կյանքը նրան դուր չի եկել, և Ռաբլեն իր հովանավորի` Ժոֆրուա դ'Էտիսակայի օգնությամբ լքել է եկեղեցին` առանց որևէ հետևանքի:

Վեպում Ռաբլեն քննադատում է մի կողմից եկեղեցու բազմաթիվ հավակնությունները, մյուս կողմից հոգրորականների տգիտությունն ու ծուլությունը: Հեղինակը պատկերավոր է նկարագրում կաթոլիկ հոգևորականության բոլոր արատները, որոնք բողոքի տեղիք տվեցին ռեֆորմացիայի շրջանում: Խիստ քննադատվում է միջնադարյան սխոլաստիկ մտածողությունը, որ կտրված էր իրական կյանքից:

Վեպում ծաղրի են ենթարկվել աստվածաշնչյան որոշ դրույթներ: Էպիստեմոն Պանուրգի հարության տեսարանը հիշեցնում է աղքատ Ղազարոսի հարությունը, իսկ հսկա Հուրտալի պատմությունը` Նոյյան տապանը: Գարգանտյուայի ծնունդը մոր ձախ ականջից Ռաբլեն բացատրոմ է Աստծո ամենակարող լինելու հանգամանքով, իսկ նրանք, ովքեր հրաժարվում են դրան հավատալուց, հռչակում է հերետիկոսներ` հետևելով Տերտուղիանոսին («Հավատում եմ, քանզի աբսուրդ է»): Զարմանալի չէ, որ վեպի բոլոր գրքերը Սորբոնի համալսարանի աստվածաբանական ֆակուլտետի կողմից հերետիկոսական են հռչակվել:

«Գարգանտյուա և Պանտագրյուել» վեպում Ռաբլեն ոչ միայն կռիվ է տալիս հին աշխարհի դեմ, այլև նոր աշխարհը հռչակում է այնպես, ինչպես տեսնում է: Միջնադարյան անօրինությանը Ռաբլեն հակադրում է ազատության ու մարդու ինքնաբավության գաղափարները: Այդ գաղափարները լավագույնս դրսևորվել են Տելեմի աբբայության դրվագում, որը եղբայր Ժանը կազմակերպում է Գարգանտյուայի թույլտվությամբ: Աբբայությունում բացակայում են բռնությունն ու նախապաշարմունքը, և ստեղծված են բոլոր պայմանները անհատի ներդաշնակ զարգացման համար: Աբբայության մեջ գործում է մեկ կանոն. «Արա՛, ինչ ուզում ես» (ֆր.՝ Fais ce que voudras):

Նման կարգուկանոնը եղբայր Ժանը հետևյալ կերպ է բացատրում.

Aquote1.png Ազատ մարդկանց, ովքեր սերում են բարի, լուսավորված, հասարակական ճիշտ միջավայրում ձևավորված ծնողներից, բնությունն ինքն է օժտում բարի գործեր կատարելու բնազդով ու խթանող ուժով: Սակայն երբ այդ նույն մարդկանց ճնշում են ստոր բռնությամբ, նրանք իրենք են իրենց հոգում եղած բարի ձգտումները վերափոխում ստրկության, քանի որ մեր հոգում կա արգելվածի ձգտելու գաղտնի մղում:
- Գիրք 1, գլուխ LVII
Aquote2.png


Տելեմի աբբայության գլուխները, ինչպես նաև Գարգանտյուայի` Պանոկրատից ստացած դաստիարակությունը, հումանիզմի սկզբունքների ամբողջական ու ավարտուն ձևակերպումն են: Այս տեսանկյունից «Գարգանտյուա և Պանտագրյուել» վեպը Վերածննդի շրջանի գրական կարևորագույն հուշարձան է:

Վեպի ոճը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատանի Գարգանտյուան ուսումնասիրում է գլոբուսը, Գյուստավ Դորեի նկարազարդումներից

Ռաբլեի սիրած միջոցները գրոտեսկն ու չափազանցությունն են (ըստ Ալեքսեյ Ջիվելեգովի` «գերչափազանցություն»): Դա կապված է գլխավոր կերպարների` հսկաներ Գարգանտյուայի և Պանտագրյուելի հետ: Նրանք հիմնականում հանգիստ ապրում են սովորական մարդկանց հետ. նրանց հետ նստում են նույն սեղանի շուրջ, նավարկում նույն նավով: Սակայն ոչ միշտ է այդպես: Օրինակ` Գարգանտյուան հանգստանալու համար նստում է Փարիզի Աստվածամոր տաճարին` թնդանոթի արկերն ընդունելով ճանճերի տեղ, իակ Պանտագրյուելին օրորոցում կապում են ծովախորշին խարսխելու շղթաներով: Պատկերավորման այս միջոցի գագաթնակետը այն դրվագն է, երբ Պանտագրյուելը, դուրս հանելով լեզուն, իր բանակը պահպանում է անձրևից թրջվելուց, իսկ պատահաբար մոտ հայտնված մարդկանցից մեկը, ընկնելով իր տիրոջ բերանը, այնտեղ հայտնաբերում քաղաքներ ու գյուղեր:

Վեպում մեծ տեղ է տրված մարդու մարմնի հետ կապված գռեհիկ հումորին[1]: Շատ է խոսվում զգեստների, գինու, ուտելիքի, վեներական հիվանդությունների մասին (առաջին գրքի նախաբանը սկսվում է հետևյալ կերպ. «Հարգարժա՛ն հարբեցողներ և վեներական հիվանդներ, քանզի ձեզ է նվիրվում իմ գիրքը»): Սա ամենևին բնորոշ չէ միջնադարյան ռոմանտիկային, որ նման թեմաները համարում էր ցածր, ստորակարգ, հիշատակման ոչ արժանի:

Վեպի բնութագրական կողմերից է ուտեստների, ինչպես նաև գրքերի, գիտությունների, օրենքների, դրամական միավորների, զինվորների ծիծաղելի անունների, կենդանիների խիստ մանրամասն, միևնույն ժամանակ երգիծական թվարկումը: Նման թեմաների հիման վրա երբեմն ամբողջ գլուխներ են կառուցված:

«Գարգանտյուա և Պանտագրյուել» վեպն անխզելիորեն կապված է ուշ միջնադարի և վերածննդի շրջանի Ֆրանսիայի ժողովրդական մշակույթին: Նրանից է Ռաբլեն վերցրել իր գլխավոր հերոսներին, գրական որոշ ձևեր, օրինակ` անիմաստ բառախաղերը (coq-à-l'âne), ինչպես նաև ամենակարևորը` վեպի լեզուն, որ ներկայացված է բազմաթիվ բառախաղերով, սրբազան տեքստերի ծաղրանմանությամբ, ինչը վեպին հաղորդում է ժողովրդական ուրախ տոնի տրամադրություն, որտեղ բացակայում է ամեն տեսակ լրջություն: Վեպի լեզուն կտրուկ տարբերվում է այն գրականության լեզվից, որ կար մինչ Ռաբլեն և որով գրվել էին միջնադարյան սխոլաստիկ տրակտատներ, աստվածաբանական երկեր:

Ռաբլեից հետո նրա կիրառած միջոցներն օգտագործել են 16-րդ դարի գրողներ Բոնավանտյուր Դեպերիեն, Նոել դյու Ֆայլը և այլք:

Հրատարակման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ գրքի տիտղոսաթերթը, 1571, Լիոն

1533 թվականին լիոնցի 39-ամյա մի բժիշկ` բժշկության բակալավր, հրատարակել է բարեհոգի հսկա Պանտագրյուելի մասին գիրքը, որ պարունակում էր նրա «սարսափելի ու զարհուրելի գործունեությունն ու սխրանքները»: Հաջորդ տարի Ռաբլեն թողարկում է Պանտագրյուելի հոր` Գարգանտյուայի պատմությունը[2]: Այդպիսով, ժամանակագրական առումով վեպի առաջին մասը «Պանտագրյուելն» է: Սակայն արդեն 1542 թվականին, երբ Ռաբլեն հրատարակում է երկու գրքերը միասին, դրանք դասավորում է այլ հերթականությամբ` նախ «Գարգանտյուան», ապա` «Պանտագրյուելը»: Այդ ժամանակից ի վեր ընդունված է գրքերի նման հաջորդականությունը:

Երրորդ գիրքը հրատարակվել է 1546 թվականին: Հաջորդ տարի Գրենոբլում, իսկ մեկ տարի անց Լիոնում հրատարակվել են չորրորդ գրքի 11 գլուխներ և նախաբանը: 1564 թվականին գիրքը հրատարկվել է ամբողջությամբ: Մեծ գրողի կենսագրությունն ուսումնասիրող բազմաթիվ մասնագետներ կարծում են, որ Ռաբլեի գրչին է պատկանում հինգերորդ գրքի միայն մի մասը:

Վեպի առաջին երկու գրքերը առաջին անգամ հրատարակվել են Լիոնում Ալկոֆրիբաս Նազիե կեղծանունով (ֆր.՝ Alcofribas Nasier) (Ֆրանսուա Ռաբլե անվանման անագրաման է), մնացածները` Փարիզում հեղինակի իսկական անվամբ:

Գրքի բովանդակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիրք առաջին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գարգանտյուան ու իր ընկերները պատրաստվում են Պիկրոխոլի դեմ կռվին, Գյուստավ Դորեի նկարազարդումներից

«Մեծն հսկա Գարգանտյուայի որդի փառավոր Պանտագրյուելի՝ դիփսոդների թագավորի սարսռազդու և ահավոր սխրագործությունները» (1534)

Գարգանտյուան` հսկա թագավոր Գրանգուզիեի և նրա կնոջ` Գարգամելայի որդին, աստվածաբանների մոտ կրթություն ստանալու է գնում, ինչի արդյունքում դառնում է շատ ավելի հիմար, քան մինչ այդ: Դրանից սրտնեղած` Գրանգուզիեն որդուն տալիս է նոր ուսուցչի մոտ` նրան ուղարկելով Փարիզ: Այնտեղ Գարգանտյուան ջրհեղեղ է կազմակերպում (միզահեղեղ)` իրեն վերցնելով Փարիզի Աստվածամոր տաճարի զանգերը, որպեսզի դրանք կախի իր ձիու վզին: Պոնոկրատի կիրառած դաստիարակությունը բոլորովին այլ ազդեցություն է ունենում Գարգանտյուայի վրա. նա դառնում է բազմակողմանի զարգացած մարդ` չմոռանալով նաև ֆիզիկական դաստիարակության մասին:

Այդ ժամանակ Գրանգուզիեի թագավորության վրա է հարձակվում հարևան երկրի թագավորը` Պիկրոխոպը: Գարգանտյուան վերադառնում է տուն և իր ընկերների, ինչպես նաև եղբայր Ժանի օգնությամբ ջարդում է Պիկրոխոլի զորքերը:

Թշնամու դեմ տարած հաղթանակում իր ներդրման համար Գարգանտյուան թողնում է, որ Եղբայր Ժանը եկեղեցի հիմնի` Տելեմի աբբայությունը` իր ուզած պահանջներին համապատասխան: Աբբայությունն էականորեն տարբերվում էր մնացած միաբանություններից: (1533)

Գիրք երկրորդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պանուրգ, Գյուստավ Դորեի նկարազարդումներից

«Դիփսոդների թագավոր Պանտագրյուելը իր իրական տեսքով` իր բոլոր սխրանքներով ու գործերով» Գարգանտյուան ունենում է որդի` Պանտագրյուել անունով: Մեծանալով նա ուղևորվում է սովորելու Ֆրանսիայի տարբեր համալսարաններում և ի վերջո հայտնվում է Փարիզում: Հորից նամակ ստանալով, որում գրված էր մարդու կյանքում կրթության ունեցած մեծ դերի մասին, Պանտագրյուելը ավելի մեծ ոգևորությամբ է սկսում սովորել: Նա նույնիսկ մեծ ճանաչում է ձեռք բերում, երբ լուծում է պարոն Պեյվինոյի և պարոն Լիժիզադի դատական վեճը:

Փարիզում Պանտագրյուելը հանդիպում է Պանուրգին, ով դառնում է նրա ամենամոտ ընկերը: Շուտով Պանտագրյուելը լուր է ստանում, որ իր հայրենի երկրի վրա հարձակվել է հսկաների բանակը` Անարխ արքայի գլխավորությամբ: Պանտագրյուելը շտապում է հորն օգնելու, և միասին հաղթում են թշնամուն:

Գիրք երրորդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Բարի Պանտագրյուելի գործերի և ասույթների երրորդ գիրք» (1546) Գարգանտյուայի թագավորությունում խաղաղություն է հաստատվում: Պանուրգը Պանտագրյուելից ստանալով Ռագուի իշխանությունը և մի քանի տարվա բոլոր միջոցները նախօրոք երկու շաբաթում ծախսելով` որոշում է ամուսնանալ: Դրանով հանդերձ նա դեռևս տարակուսում է` արդյոք երջանիկ կլինի ամուսնությունից հետո, թե կլինի եղջյուրավոր, խաբված ու թալանված: Ցանկանալով ստանալ այս հարցի պատասխանը` Պանուրգը դիմում է վհուկին, բանաստեղծին, փաստաբանին, բժշկին, աստվածաբանին, խեղկատակ Տրիբուլին, գուշակին: Բոլոր խորհուրդներն ու գուշակությունները Պանտագրյուելը մեկնաբանում է վատ, իսկ Պանուրգը` լավ տեսանկյունից: Որոշակի կարծիքի չհանգելով` Պանտագրյուելը, Պանուրգը, եղբայր Ժանը, Էպիստեմոնն ու նրանց ընկերները որոշում են ճամփորդել Աստվածային շշի պատգամախոսի երկիր:

Գիրք չորրորդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Բարի Պանտագրյուելի գործերի և ասույթների մասին հինգերորդ և վերջին գիրք» (1564) Ճանապարհորդությունը շարունակվում է: Ծովագնացները հասնում են Հնչեղ կղզուն (ծաղրական ևս մեկ արտահայտություն` ուղղված եկեղեցուն), Տանջարան կղզուն (Ռաբլեի քննադատությունն ուղղված է դատարանին և այնտեղ տիրող ամենաթողությանը), հայտնվում փոթորկի մեջ[3]: Եթե Հնչեղ կղզում հանդիպում են վանդակներում պահվող թռչուններ, որոնք խժռում են հոգևորականների, ապա Տանջարանում դատավորները սնվում են փոքրիկ երեխաներով: Ի վերջո ճանապարհորդները հասնում են Լապտերների կղզի, որտեղ լսում են Աստվածային շշի սուրբ բառը` «տրինկ», այսինքն` «խմիր»: Եվ եթե Պանինգի նման կերպարները այն ընդունում են հարբեցողության կոչ, ապա այլաբանորեն այն նշանակում է, որ պետք է խմել իմաստնության աղբյուրից:

Գլխավոր հերոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գարգանտյուա (ֆր.՝ Gargantua) - Ուտոպիա թագավորության թագավորը` հսկաների սերնդից: Հանդես է գալիս առաջին, էպիզոդիկ դրվագներում նաև երկրորդ և երրորդ գրքերում: Գարգանտյուայի կերպարը վերածննդի, միջնադարի ավանդական կենսակերպից հրաժարվելու, նաև նոր աշխարաճանաչողության խորհրդանիշն է` զերծ քարացած կաղապարումից:

Պանտագրյուել (ֆր.՝ Pantagruel) - Գարգանտյուայի որդին, Ուտոպիա թագավորության արքայազնը: Վեպում հայտնվում է` սկսած երկրորդ գրքից: Վերածննդի դարաշրջանի առաջադեմ մարդկության ներկայացուցիչն է, որ հետաքրքրված է միանգամից մի քանի գիտություններով ու արվեստի ճյուղերով:

Եղբայր Ժան (ֆր.՝ Frère Jean des Entommeures) - սուրբ Բենեդիկտի օրդենի ներկայացուցիչ: հանդես է գալիս առաջին, երրորդ, չորրորդ և հինգերորդ գրքերում: Եղբայր Ժանը երիտասարդ, կենսուրախ, քաջ, վճռական, բարձրահասկ, նիհարավուն մարդ է: Նա իրեն գերազանց է դրսևորում թե՛ Պիկրոխոլի դեմ պատերազմում և թե՛ Գարգանտյուայի ու նրա որդու կազմակերպած բազմաթիվ խնջույքներում:

Պանուրգ (ֆր.՝ Panurge) - անհաջողակ ուսանող Թուրենից: Հանդես է գալիս` սկսած երկրորդ գրքից: Եղբայր Ժանին նման է իր անսահման կենսասիրությամբ և զվարճալիքների նկատմամբ ունեցած հետաքրքրություններով, բայց ի տարբերություն հոգրորականի` մի քիչ վախկոտ է («Ես չեմ վախենում ոչնչից` բացի փորձանքներից»):

Էպիստեմոն (ֆր.՝ Epistémon) - Պանտագրյուելի նախկին ուսուցիչը: Ինչպես և Պանուրգը, հանդես է գալիս երկրորդ գրքից սկսած: Պանտագրյուելի բոլոր ընկերներից ամենից կիրթն է, հաճախ է դատողություններ անում ու քննադատում, բայց հավատարիմ ընկեր է ու գավաթակից:

Ռաբլեն ու իր ժամանակի Ֆրանսիան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Գարգանտյուա ու Պանտագրյուել» վեպը միաձուլված է իր ժամանակին. նրա մեջ շատ են անպիսի դրվագներ, որոնք արդեն անհասկանալի են ժամանակակից ընթերցողին:

  • Վեպի երկրորդական մի քանի կերպարներ` Անդրե Տիրակո, աբբա դ'Արդիոն, մետր Ռոնդիբիլիս, իրականում գոյություն ունեցած մարդիկ են, Ռաբլեի ընկերներն ու ծանոթները:
  • Առաջին գրքի աշխարհագական անունների մեծ մասը ֆրանսիական պատմական Տուրեն գավառի տեղանուններն են, ուր մեծացել է Ռաբլեն:
  • Գրքում երաշտի հիշատակումը արտացոլումն է 1532 թվականի Ֆրանսիայի մեծ երաշտի:
  • Պիկրոխոլի կերպարը Կառլոս V կայսրի երգիծական ակնարկն է, ով տարիներ շարունակ պայքարում էր Ֆրանսիայի դեմ:

Գրքի նկարազարդում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասական են համարվում Գյուստավ Դորեի` վեպի համար արված նկարազարդումները (1853): Դորեն վեպի համար արել է ընդհանուր առմամբ 400 նկար: Նկարիչ Օնորե Դոմիեն Գարգանտյուայի կերպարն օգտագործել է Լուի Ֆիլիպին ուղղված քաղաքական ծաղրանկարներում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. По этой причине неоднократно предпринимались попытки «адаптировать» Рабле к меняющимся представлениям о морали. В 1847 году Жорж Санд готовила издание «Гаргантюа и Пантагрюэля», лишённое всех сальных шуток. В 1936 году такой перевод романа на русский язык сделал Николай Заболоцкий.
  2. На разработку этого персонажа Рабле вдохновила «Великая хроника Гаргантюа» — анонимная книга, вышедшая в 1532 году. В ней были собраны старинные устные легенды о похождениях доброго великана. Из этой книги Рабле взял некоторые сюжетные мотивы (например, похищение колоколов) и развил их в своём романе.
  3. В начале этого путешествия происходит знаменитая история с панурговым стадом.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]