Ալիսա Տեգներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալիսա Տեգներ
Alice Tegnér.jpg
Բնօրինակ անունշվեդ.՝ Alice Tegnér
Ի ծնե անունշվեդ.՝ Alice Charlotta Sandström
Ծնվել էմարտի 12, 1864(1864-03-12)[1][2]
Karlshamn, Բլեքինգե, Շվեդիա, Շվեդ-նորվեգական միություն[3][4]
ԵրկիրFlag of Sweden.svg Շվեդիա
Մահացել էմայիսի 26, 1943(1943-05-26)[1][5] (79 տարեկանում)
Engelbrekt, Շվեդիա[1][5]
Մասնագիտությունկոմպոզիտոր, մանկավարժ, երգեհոնահար, հեղինակ-կոմպոզիտոր, ուսուցչուհի, բանաստեղծ և գրող
ԳործիքներԵրգեհոն
ԱմուսինJakob Tegnér?[6][7]
ՊարգևներԳրականության և Արվեստների մեդալ
Alice Tegnér Վիքիպահեստում
Փայտե քանդակ Ալիսա Տեգների «Մամայի փոքրիկ Ուլլեն» (շվեդ.՝ Mors lilla Olle) ստեղագործության մոտիվներով, Սանա գյուղի ծայրամաս (Դալառնա լեն)
Ալիսա Տեգների գերեզմանը

Ալիսա Շառլոտա Տեգներ (շվեդ.՝ Alice Charlotta Tegnér, Swedish: [aˈliːs tɛŋˈneːr][8]մարտի 12, 1864(1864-03-12)[1][2], Karlshamn, Բլեքինգե, Շվեդիա, Շվեդ-նորվեգական միություն[3][4] - մայիսի 26, 1943(1943-05-26)[1][5], Engelbrekt, Շվեդիա[1][5]), շվեդ կոմպոզիտոր, մանկավարժ և երգեհոնահար։ Եղել է շվեդական մանկական երգերի գլխավոր հեղինակը 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի առաջին կեսին[9]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալիսա Շառլոտան ծնվել է ծովային կապիտան Էդուարդ Սանդստրյոմի (շվեդ.՝ Sandström) և նրա կնոջ՝ Սոֆյայի ընտանիքում։ Նա եղել է ընտանիքի երկրորդ զավակը և ունեցել է ավագ քույր՝ Նաննան և երկու կրտսեր եղբայր՝ Էդուարդն ու Յունը։ Քույրերը բազմիցս ճանապարհորդել են Բալթիկ ծովում իրենց հոր «Ֆալկո» նավով։ Հայրը սիրել է երաժշտություն և ունեցել դաշամուր իր նավախցում։ Այնտեղ էլ Ալիսան գրել է իր առաջին մեղեդիները։ Նա ունեցել է բացարձակ երաժշտական լսողություն և դեռ մանկության տարիներին սկսել է սովորել ստեղնաշարային գործքիներ նվագել կարլսհամյան երգեհոնահարների, նախ՝ Կարլ Ֆրեդրիկ Ուլլմանի, ապա նրա հաջորդած Թեոդոր Վիլհելմ Սյոդերբերգի մոտ։ Սանդստրյոմները բավական միջոցներ չեն ունեցել Ալիսայի երաժշտական կրթության համար, այդ պատճառով էլ նա դարձել է ուսուցչուհի՝ ավարտելով Ստոկհոլմի ուսուցչական բարձրագույն սեմինարիան։

Կրթություն ստանալուց հետո Ալիսան մեկնել է Ֆինլանդիա և մեկ տարի աշխատել որպես տնային դաստիարակչուհի։ 1884 թվականին նա դասավանդել է գրահրատարակիչ Ֆրանս Բեյերի (շվեդ.՝ Frans Beijer) երեխաներին Ստոկհոլմում գտնվող նրա տանը և ծանոթացել Յակոբ Տեգների (1851-1926)՝ պաստոր Քրիստոֆեր Տեգների ու Էմմա Սոֆյայի (օրիորդական ազգանունը՝ Չինբերգ) որդու և Էսայաս Տեգներ կրտսերի հարազատ եղբոր հետ[10]։ Յակոբն ու Ալիսան ունեցել են ընդհանուր հետաքրքրություններ, մասնավորապես երաժշտությունը։ Նրանք միասին նվագել են ու երգել։ 1885 թվականին Յակոբ Տեգներն ու Ալիսան ամուսնացել են։ Նրանք ունեցել են երկու որդի՝ Յոստը (ծնվել է 1887 թվականին) և Տորստենը (1888-1977)։

Յակոբ Տեգներն աշխատել է շրջանային դատարանում, իսկ հետագայում դարձել է Գերագույն դատարանի քարտուղար Ստոկհոլմում։ Նա զբաղեցրել է նաև Շվեդ հրատարակիչների ընկերության քարտուղարի և Svenska Bokhandelstidningen թերթի խմբագրի պաշտոնները։

1891 թվականին Տեգներները հաստատվել են Յուրսհոլմում, որտեղ Ալիսան դարձել է այդ արիստոկրատական ամառանոցային գյուղի երաժշտական կյանքի կենտրոնական կերպարներից մեկը։ Տեգներների տանը երգել են Ալիսայի մանկական երգերը, որոնք նրանց երեխաների ընկերների շնորհիվ տարածվել են ամբողջ Յուրսհոլմում, ապա և ամբողջ մայրաքաղաքում։ 1892 թվականին հրատարակիչ Ֆրեդրիկ Սկուգլունդը լույս է ընծայել Ալիսա Տեգների երգերի առաջին ժողովածուն՝ «Երգիր մեզ հետ, մայրի՛կ» (շվեդ.՝ Sjung med oss, Mamma!)։ 1892-1934 թվականներին լույս են տեսել երգերի ինը ժողովածուներ։

Հեղինակի վաթսունամյա հոբելյանի առթիվ մամուլում հրատարակվել են նրա ստեղծագործական գործունեությանը նվիրված հոդվածներ։ Այդ ժամանակ Տեգներներն ապրում էին Տուլինգեշյոն լճի մոտ՝ Ստոկհոլմից հարավ-արևմուտք[11]։

Ալիսա Տեգները դասավանդել է Յուրսհոլմի միջնակարգ դպրոցում։ 1898 թվականից եղել է կանտոր Յուրսհոլմի մատուռում, որտեղ որպես պաստոր ծառայել է Նաթանիել Բեսկովը։

Տեգներների ընտանիքը բազմիցս ամառային արձակուրդներն անցկացրել է Հարավային մարգագետին (շվեդ.՝ Södra Äng) կոչվող վայրում, որը գտնվում է Ուրմարյուդում՝ Սմոլանդի փոքր գյուղում։ Այնտեղ Ալիսայի ցանկությամբ 1897 թվականին կառուցվել է «Սուլա» (շվեդ.՝ Villa Sola) ամառանոցը[10]։

Արվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալիսա Տեգները համարվում է 20-րդ դարի առաջին կեսի շվեդական մանկական երգերի ականավոր հեղինակ։ Նա առաջիններից մեկն է եղել, որ նման ստեղծագործություններում առաջնությունը տվել է հենց երեխայի ընկալմանը, ինչպես դա արել է Աստրիդ Լինդգրենն իր մանկական գրքերում։ Ալիսա Տեգների և այլ հեղինակների ստեղծագործություններ լույս են տեսել «Երգիր մեզ հետ, մայրիկ» գրքում։

Մանկական երգերից բացի Ալիսա Տեգները գրել է ռոմանսներ, երգչախմբային ստեղծագործություններ, մասնավորապես՝ կանտատներ, ստեղծագործություններ դաշնամուրի և թավջութակի համար և ջութակային սոնատներ։ Նա չի ցանկացել մնալ միայն մանկական կոմպոզիտոր։ Ոգեշնչվել է շվեդալան երաժշտական բանահյուսությունից և կոմպոզիտորներ Ֆելիքս Մենդելսոնի և Ռոբերտ Շումանի ստեղծագործություններից։

Առանձին ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գործիքային երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Courage, դաշնամուրի համար
  • Madame X, դաշնամուրի համար
  • Etude, Ess-dur, դաշնամուրի համար
  • Etude (à la Chopin), դաշնամուրի համար
  • Etude romantique, 1925, դաշնամուրի համար
  • Sonat, 1901, դաշնամուրի և ջութակի համար
  • Långsam vals, 1923, ջութակի և դաշնամուրի համար
  • Melodi, թավջութակի և դաշնամուրի համար
  • Romans, թավջութակի և դաշնամուրի համար
  • Barnen dansa, թավջութակի և դաշնամուրի համար

Վոկալ երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողովրդական ոճով հեղինակային երգերի մրցույթի համար

  • Hell, vårt land!, տեքստի հեղինակ՝ Alice Tegnér
  • Du svenska bygd, du hem i nord, տեքստի հեղինակ՝ Birger Mörner
  • Du ärorika fosterland, տեքստի հեղինակ՝ Bernhard Elis Malmström

Մանկական երգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալիսա Տեգների «Թխվածքաբլիթե երեք մարդուկներ» (շվեդ.՝ Tre pepparkaksgubbar) երգի նկարազարդում
  • Akta skogen (տեքստի հեղինակ՝ Disa Beijer)
  • Asarumsdalen
  • Barnen leka 'mamma och barn' (թարգմանական տեքստ)
  • Baka kaka
  • Blåsippor (տեքստի հեղինակ՝ Anna Maria Roos)
  • Borgmästar Munthe
  • Bä, bä, vita lamm
  • Dansa min docka
  • Danslåt (տեքստի հեղինակ՝ Astrid Gullstrand)
  • Ekorren (Ekorr’n satt i granen)
  • Gud, som haver barnen kär
  • Hemåt i regnväder (տեքստի հեղինակ՝ Zacharias Topelius)
  • I skogen
  • Julbocken
  • Katten och svansen
  • Klockan tolv (տեքստի հեղինակ՝ L. G. Sjöholm)
  • Kring julgranen
  • Lasse liten (տեքստի հեղինակ՝ Zacharias Topelius)
  • Majas visa («När Lillan kom till jorden»)
  • Marschlek
  • Mors lilla Olle (տեքստը գրվել է Stark i sin oskuld բանաստեղծության հիման վրա, հեղինակ՝ Wilhelm von Braun)
  • Mors namnsdag (տեքստի հեղինակ՝ Paul Nilsson)
  • Månaderna
  • Skogsblommorna till barnen (տեքստի հեղինակ՝ Elsa Beskow)
  • Sockerbagaren
  • Solvisa
  • Solstrålen (տեքստի հեղինակ՝ Anna Virgin)
  • Tre pepparkaksgubbar (տեքստի հեղինակ՝ Astrid Gullstrand)
  • Tummeliten
  • Ute blåser sommarvind
  • Vart ska du gå (Vart ska du gå, min lilla flicka?)
  • Videvisan (Sov, du lilla vide ung), տեքստի հեղինակ՝ Zacharias Topelius
  • Årstiderna

Վոկալ-դաշնամուրային ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Betlehems stjärna (Gläns över sjö och strand), տեքստի հեղինակ՝ Viktor Rydberg
  • Jag är så glad, att jag är svensk (տեքստի հեղինակ՝ Paul Nilsson)
  • Var är den vän, som överallt jag söker

Կանանց երգչախմբի համար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ave Maria
  • Birgittahymnen (Ros, den himmelsk dagg bestänker), տեքստի հեղինակ՝ Nicolaus Hermanni, թարգմ.՝ Johan Bergman
  • Du ringa stad
  • Godnattsång
  • Helige Ande
  • I natten
  • I skogen
  • Julens gåva
  • Julottan
  • Kvällsång
  • Lycksalighetens ö
  • Min älskling
  • O Betlehem
  • O salve Regina
  • Om natten
  • Sköna klang
  • Stjärnenatt
  • Vid juletid

Տղամարդկանց երգչախմբի համար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Hembygdssång (Hell dig vår hembygd), նվիրված է Բուերոյի (շվեդ.՝ Bureå) տղամարդկանց երգչախմբին, տեքստի հեղինակ՝ Karl Johan Åkerström
  • En idrottssång (Blåser en vårvind i Sverige), տեքստի հեղինակ՝ Karl-Erik Forsslund

Խառը երգչախմբի համար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Advent
  • Betlehem
  • Böljebyvals
  • Dagg faller
  • Ej med klagan
  • En hymn till stjärnan
  • Gör portarna höga
  • Herren är min Herde
  • Herren är mitt ljus
  • Kvällssång
  • Loven Gud i himmelsfröjd
  • Loven Herren som i höjden bor
  • Långfredagsmotett
  • Min älskling
  • Morgon och kväll
  • Morgonsol och aftonstjärna
  • O Betlehem
  • Saliga
  • Trettondagshymn (Mörker övertäcker jorden), 1898, խառը երգչախմբի և երգեհոնի համար
  • Vad rätt du tänkt

Կանտատներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Kantat vid Anna Sandströms skolas femtioårsjubileum (Ännu i Humlegården)
  • Kantat vid Börstils kyrkas invigning (Herre, giv vår längtan vingar!)
  • Kantat vid invigningen af K.F.U.K:s byggnad 29.12.1907, (Gör portarna höga)
  • Kantat vid invigningen av Östhammars kyrka 1925 (Allt är förgängligt)
  • Kantat vid Kjellbergska skolans 100-årsjubileum 1935 (Ett sekels dagar svunnit)
  • Kantat vid nyinvigningen av Lyceum för flickor i Stockholm 1939 (Sverige vår moder kära)
  • Kantat vid Säbyholms-skolans (Sunnerdahls hemskolas) 25-års-fest 1936 (Vid sotig härd)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Swedish death index
  2. 2,0 2,1 Karlshamns kyrkoarkiv, Födelse- och dopböcker. Huvudserie, SE/LLA/13199/C I/7 (1861-1873), bildid: C0057565_00083
  3. 3,0 3,1 3,2 Swedish Census 1880National Archives of Sweden.
  4. 4,0 4,1 4,2 Karlshamns kyrkoarkiv, Husförhörslängder, SE/LLA/13199/A I/22 (1861-1871), bildid: C0057544_00308
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Engelbrekts kyrkoarkiv, Död- och begravningsböcker, SE/SSA/6003/F I/9 (1942-1947), bildid: 00017533_00072
  6. Swedish Census 1900National Archives of Sweden.
  7. Swedish Census 1910National Archives of Sweden.
  8. Sveriges Radio – Vi firar Alice Tegnér
  9. Alice Tegnér samlingen (Ediffah)
  10. 10,0 10,1 Släkten Tegnér
  11. Om Alice. Alice Tegnér Sällskapet. 07.09.2013

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]