Ազատ Իդել-Ուրալ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ազատ Իդել-Ուրալ

ռուս.՝ Свободный Идель-Урал թաթ.՝ Азат Идел-Урал

էրզ.՝ Олячив Рав-Уралонь
Тамга Ідель-Уралу.jpg
Տեսակհասարակական կազմակերպություն
ԳաղափարախոությունԱզգայնականություն
Ղեկավար

Ռաֆիս Կաշապով

Սիրես Բելյաեն
Ղեկավար կենտրոնԼոնդոն
Գործունեության տարածք
Ստեղծման տարեթիվ2018
ՀամախոհներՀամաթաթարական հասարակական կենտրոն Բաշկորտոստան
ՀակառակորդներՌուսաստան Ռուսաստան


Ազատ Իդել-Ուրալ (ռուս.՝ Свободный Идель-Урал, թաթ.՝ Азат Идел-Урал, էրզ.՝ Олячив Рав-Уралонь), Պովոլժիեի ժողովրդի քաղաքացիական շարժում, որ նպատակներն են Մորդովիայի, Չուվաշիայի, Մարի Էլի, Թաթարստանի, Ուդմուրտիայի և Բաշկորտոստանի անկախացումն էր և այս վեց հանրապետությունների ինտեգրումը մեկ ընդհանուր սահմանով, տնտեսական ոլորտով և ամբողջական անվտանգության համակարգով մեկ միության մեջ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռաֆիս Քաշապովը՝ թաթարական ազգային շարժման առաջնորդներից մեկը, դատապարտվել է 2015 թվականի սեպտեմբերին Ղրիմի բռնակցումը Ռուսաստանին վերաբեյալ քննադատության համար և դատապարտվել է 3 տարվա ազատազրկման քրեակատարողական գաղութում: Նրան ազատ են արձակել 2017 թվականի դեկտեմբերի 26-ին: 2018 թվականի փետրվարի սկզբին Քաշապովը գաղթել է Ուկրաինա, որտեղ հանդիպել էր իր համախոհ Սիրես Բոլյաենին, ով էրզիական էթնիկ ծագմամբ մորդվական ռազմական թոշակառու է: [1]

2018 թվականի մարտի 21-ին Ռաֆիս Քաշապովն ու Սիրես Բոլյաենը Կիևում մամուլի ասուլիս են անցկացրել իրենց կողմնակիցների փոքր խմբի հետ, որտեղ հրապարակայնորեն հայտարարվել է «Ազատ Իդել-Ուրալ» քաղաքացիական շարժման սկիզբը: [2]

Իր գործունեության առաջին հինգ ամիսների ընթացքում կազմակերպությունը խուսափել է խոսել բացահայտ անջատողական դիրքերից՝ միաժամանակ հայտարարելով Պովոլժիեի հանրապետությունների ինքնիշխանության վերականգնման համար իր պայքարը: Այնուամենայնիվ, երբ Ռուսաստանի Պետական Դուման հաստատեց օրենք հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում մայրենիի ուսումնասիրության մասին, որը Իդել-Ուրալի հանրապետությունների պաշտոնական լեզուները հանեց պարտադիր դպրոցական ուսումնական ծրագրերից, «Ազատ Իդել-Ուրալ»-ը փոխեց շարժման գործունեության հիմնական նպատակը: [3] [4]

«Ազատ Իդել-Ուրալ»-ի հռչակագրում նշվել է Էրզյանո-Մոկշանիայում, Չուվաշիայում, Մարի Էլում, Թաթարստանում, Ուդմուրտիայում և Բաշկորտոստանում ստեղծել անկախ ազգային ժողովրդավարական պետություններ՝ միաժամանակ նշելով դիմադրության ոչ բռնի մեթոդները: Այս հայտարարությունից մի քանի օր անց ռուսական ԶԼՄ-ները հայտնում են, որ Քաշապովի դեմ նոր քրեական գործ է հարուցվել՝ ինտերնետում նյութեր հրապարակելու համար, որոնք ատելություն են առաջացնում ռասայի, էթնիկ ծագման, լեզվի և կրոնի հիմքերով: [5] [6]

Գաղափարախոսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազատ Իդել-Ուրալը իրեն դիրքավորում է որպես զանգվածային քաղաքացիական-քաղաքական շարժում, որը հիմնված է ժողովրդավարության և մարդասիրության սկզբունքների վրա: Շարժման հիմնական նպատակն է Էրզյանո-Մոկշանիայի, Չուվաշիայի, Մարի Էլի, Թաթարստանի, Ուդմուրտիայի և Բաշկորտոստանի անկախ ազգային ժողովրդավարական հանրապետությունների ստեղծումն է: Կազմակերպության առաջնային նպատակներն են սոցիալական գիտակցությունը, մշակութային եւ կրոնական իրավունքների էրզիացիների, մոկշաների, չուվաշների, մարիների, թաթարների, ուդմուրտների եւ բաշկիրների համար մշակույթային և կրոնական իրավունքներն են։

Իդել-Ուրալի հանրապետությունների կարգավիճակը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազատ Իդել-Ուրալի նպատակն Էրզյանո-Մոկշանիայի, Չուվաշիայի, Մարի Էլի, Թաթարստանի, Ուդմուրտիայի և Բաշկորտոստանի անկախ ազգային ժողովրդավարական հանրապետությունների ստեղծումն է: Ազատ Իդել-Ուրալը հայտարարում է, որ իրենք նպատակ ունեն միավորել այս ազգային հանրապետություններին Եվրամիության նման միջպետական ասոցիացիայի մեջ: Շարժումը շեշտում է, որ յուրաքանչյուր հանրապետություն ինքնուրույն կիրականացնի իր ներքին և արտաքին քաղաքականությունը, բայց միասին կապահովի հավաքական անվտանգություն, ընդհանուր սահմանային անվտանգություն, միասնական մաքսային տարածք և ընդհանուր արժույթ: [7]

Մինչդեռ Ազատ Իդել-Ուրալը ներկայացրել է իր ծրագիրը, որտեղ ուրվագծվել են նրա նպատակներն ու խնդիրները, հանրապետությունները մնում են Ռուսաստանի Դաշնության կազմում: Մասնավորապես, շարժումը նպաստում է հանրապետությունների և դաշնային կենտրոնի միջև պայմանագրային հարաբերություններին: Իդել-Ուրալի հանրապետությունները պետք է ունենան վետոյի իրավունք իրենց հետաքրքրություններին վերաբերող հարցերում, ինչպես նաև կարողանան ինքնուրույն հարաբերություններ հաստատել այլ պետությունների և միջազգային կազմակերպությունների հետ: Քաղաքացիների կարգավիճակը պետք է սահմանադրորեն սահմանվի Իդել-Ուրալի հանրապետություններում, և պետք է ընդունվեն օրենքներ քաղաքացիության մասին: [8]

Ազատ Իդել-Ուրալը Պովոլժիեի հանրապետությունների կառավարություններին և քաղաքացիներին կոչ է անում հրաժարվել հանրապետությունների միջև այս սահմանների վերանայման գաղափարից: [9] Իդել-Ուրալի քաղաքական քարտեզը, որը ներկայացվեց 2018 թվականի սեպտեմբերի 23-ին, դարձավ շարժման ամենահաջողված նախագծերից մեկը: Սիրես Բոլիաենը նշել է, որ չնայած բաշկիրների, թաթարների, չուվաշների, մարիների, էրզիացիների և մոկշանների էթնիկ հողերը տարածվում էին ժամանակակից հանրապետությունների սահմաններից այն կողմ շատ հեռու, վերջիններիս ցանկացած վերանայումը, հատկապես միջհանրապետական սահմանները, աղետալի հետևանքներ կունենան Իդել-Ուրալի ազգային շարժումների վրա: Ըստ Բոլիաենի` հանրապետությունների ներկայության բուն փաստը, իրենց ճանաչված վարչական սահմաններով, ազգային շարժումների մեծ նվաճում է, որը կծառայի որպես ելակետ Ռուսաստանից անկախություն ձեռք բերելու գործընթացում: [10]

Բանակ և զինվորական ծառայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իդել-Ուրալի հանրապետությունների տարածքում կստեղծվեն հատուկ տարածքային պաշտպանական ստորաբաժանումներ: Այս ստորաբաժանումները կապահովեն պարտադիր ռազմական պատրաստություն և սպասարկում հանրապետությունների քաղաքացիների համար՝ անկախ նրանց ազգային պատկանելությունից կամ էթնիկ ծագումից: 18-ից 30 տարեկան յուրաքանչյուր քաղաքացու սպասարկվող զինվորական կամ ոստիկանության ծառայությունը մեկ տարի պարտադիր կլինի: Նման ծառայություն ավարտած յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք կունենար կրել անձնական հրազեն: Զենքի վաճառքը օրինական կլինի միայն այն քաղաքացիների համար, ովքեր հասել են 21 տարեկան և միայն պետական խանութներում:

Շարժումը կտրականապես մերժում է Իդել-Ուրալից դուրս գտնվող հանրապետությունների քաղաքացիների պարտադիր զինվորական ծառայությունը:

Ազատ Իդել-Ուրալը հանդես է գալիս հանրապետությունների հռչակման համար՝ որպես միջուկային զենքերից զերծ տարածք: Շարժումը աջակցում է ինչպես հանրապետությունների տարածքից ինչպես զանգվածային զենքի հեռացմանը, այնպես էլ սովորական զենքի կրճատմանը:

Ազգային քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իդել-Ուրալի հանրապետություններ

«Ազատ Իդել-Ուրալ» շարժումը նշանակում է, որ Իդել-Ուրալի հանրապետությունների բնակչությունը պաշտոնական լեզուներով ստանա ավագ դպրոցի, քոլեջի և համալսարանական կրթության ամբողջ ծավալը: Պաշտոնական լեզուների ուսումնասիրությունը պարտադիր պետք է լինի բոլոր ուսումնական հաստատություններում՝ առաջինից մինչև վերջին ուսումնական տարին: [11] Կիրականացվի քվոտայի սկզբունք՝ իշխանության ներկայացուցչական մարմիններ հիմնելու համար, ըստ որի՝ մանդատների մեծամասնությունը միշտ պատկանելու է բնիկ ժողովուրդների ներկայացուցիչներին:

Բնիկ ժողովուրդների համար մշակութային ինքնավարություն կտրամադրվի հանրապետություններում՝ գիտակցելով մշակութային և սոցիալական հիմնարար իրավունքներ, ինչպիսիք են մայրենի լեզուներով կրթություն ստանալու իրավունքը, մշակութային և կրթական հասարակություններ ստեղծելու իրավունքը և զանգվածային լրատվամիջոցներ հիմնելու իրավունքը:

Պետական կառավարումը և հաշվառումը պետք է օգտագործեն հանրապետությունների պաշտոնական լեզուները: Հանրապետությունների պաշտոնական լեզուները նույնպես պետք է լինեն սոցիալական ծառայությունների ոլորտում նախընտրելի տարբերակ:

Քաղաքների, գյուղերի, այլ բնակավայրերի և աշխարհագրական օբյեկտների անունները պետք է վերանվանվել իրենց բնօրինակ անունները, որոնք փոխվել էին «Կրեմլի ռուսականացման գաղութատիրական քաղաքականության» ժամանակ։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ազատ Իդել-Ուրալ շարժման հիմնական նպատակներն են կրթական գործունեությունը և մարդու իրավունքների պաշտպանությունը: Ակտիվիստները կազմակերպում են զանգվածային հանդիպումներ և գործադուլներ եվրոպական երկրների Ռուսաստանի Դաշնության դիվանագիտական գրասենյակների մոտ՝ ուշադրություն դարձնելու Պովոլժիեի բնիկ ժողովուրդների խնդիրներին: Շարժումը ֆինանսապես աջակցում է քաղբանտարկյալների ընտանիքներին՝ պատիժը կրելով Ռուսաստանում իրենց քաղաքական դրդապատճառներով պատիժները, ինչպես նաև աշխարհին է փոխանցում տեղեկատվություն Իդել-Ուրալում գտնվող էրզիացիների, մոկշաների, չուվաշների, մարիների, թաթարների, ուդմուրտների և բաշկիրների ժողովրդների ներկայիս իրավիճակի վերաբերյալ:

Ազատ Իդել-Ուրալն իր ինտերնետային հեռարձակումն իրականացնում է էրզյաներենով: Դրանք ներառում են համաշխարհային քաղաքականության, տնտեսագիտության, սպորտի և մշակույթի վերաբերյալ նորությունների ակնարկներ և հասանելի են ամեն ամիս մի քանի անգամ: «Տորպինգեն Բլոկնոտ» (էրզ․՝ ռազմական նոթատետր) ծրագիրը տեղեկատվություն է տալիս ժամանակակից ռազմական հակամարտությունների մասին, ներդնում է ռազմական արդյունաբերության նոր ապրանքներ և քննարկում էրզիական ռազմական պատմությունը։ Հասանելի է նաև ինտերնետի միջոցով: [12]

Լեզվի պաշտպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրզյաներեն, մոկշաներեն, չուվաշերեն, մարիերեն, թաթարերեն, ուդմուրտերեն և բաշկիրերեն լեզուներին աջակցելու համար հավաքներն ու գործադուլները «Ազատ Իդել-Ուրալ» քաղաքացիական շարժման առաջին զանգվածային հասարակական գործողություններն էին: 2018 թվականի ապրիլին «Ազատ Իդել-Ուրալ» նախաձեռնությամբ մեկնարկեց «Պաշտպանեք Իդել-Ուրալի լեզուները» խորագրով միջազգային քարոզչական արշավը: Քարոզարշավի ընթացքում Իդել-Ուրալում և արտերկրում ակտիվիստները հանրային վայրերում սելֆի էին անում`իրենց մայրենի լեզվին աջակցելու համար: Լուսանկարները տարածվել են սոցիալական ցանցերում`լեզուների կայունություն ցուցաբերելու և Ռուսաստանին դիմակայելու ուժեղ ու հստակ կոչով: [13]

Քարոզարշավի ավարտը կայացավ 2018-ի ապրիլի 28-ին աշխարի տարբեր երկրներում Ռուսաստանի դեսպանատների առաջ միաժամանակյա գորխադուլով: Այս գործողությունները տեղի են ունեցել «Պաշտպանեք Իդել-Ուրալի լեզուները» կարգախոսով և նպատակ ունեին շատ երկրներում հասարակության ուշադրությունը սևեռել դեպի ռուսականացման քաղաքականությունը, որը Մոսկվան իրականացնում է Իդել-Ուրալի ժողովուրդների դեմ:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Free Idel-Ural Movement takes shape in Kyiv
  2. ГР "Вільний Ідель-Урал" буде добиватися суверенітету кількох російських республік.
  3. Рәфис Кашапов: "Русия сәяси кырында тирес булу язмышына беркайчан да ризалашмаячакмын"
  4. "Азат Идел-Урал": Мәскәү Идел-Урал телләрен маргинальләштерергә омтыл
  5. «Представник «Ідель-Урал»: русифікаторський мовний закон в РФ — це агонія Імперії»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-08-01-ին։ Վերցված է 2018-08-21 
  6. В Челнах завели очередное уголовное дело на Рафиса Кашапова
  7. "Азат Идел-Урал" хәрәкәте үз сәяси програмы турында фикер алышуга чакыра
  8. Маємо право захищатися всіма доступними методами
  9. Рәфис Кашапов: "Эшне дөнья кимәлендә алып бару кирәк"
  10. Львовта Идел-Уралның сәяси харитасын тәкъдим иттеләр
  11. Россия уничтожает языки коренных народов, - активист
  12. Торпингень Блокнот #1
  13. Русия халыклары хокукларын якларга чакырып өч илдә пикетлар узачак