Հանգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Հանգ, չափածո ստեղծագործության հնչյունային ձևավորման հիմնական կողմերից մեկը։ Հանգը այն երևույթն է, երբ բանաստեղծության մեջ երկու կամ ավելի տողեր ունեն նման (համահնչուն) վերջավորություն։ Օրինակ.

a Գիշերը ամբողջ հիվանդ, խելագար
b Ես երազեցի արևի մասին,
a Շուրջս ո՛չ մի ձայն ու շշուկ չկար-
b Գունատ էր շուրջս՝ գիշեր ու լուսին։

Ժողովրդական ստեղծագործության հնագույն նմուշները, անտիկ գրականությունը և միջնադարյան պոեզիայի շատ ստեղծագործություններ դեռ հանգ չունեին։ Հանգը ծագում է միջին դարերում։ Օրինակ, հայ գրականության մեջ այն տարածվում է հիմնականում 12-13-րդ դարերից՝ Ներսես Շնորհալու, Ֆրիկի և նրանց հաջորդների տաղերում և պոեմներում։

Սկզբում հանգերը միապաղաղ էին՝ ամբողջ բանաստեղծության կամ նրա մեծ հատվածների տողերը վերջանում էին միևնույն հանգով, որը վարպետության ցուցանիշ է համարվում (օրինակ՝ Ֆրիկի «Գանգատ» երկարաշունչ բանաստեղծության բոլոր տողերն անխտիր ավարտվում են ի ձայնավորով)։ Ժամանակի ընթացքում հանգերն ավելի ու ավելի բազմազան են դառնում։ Բայց հանգի առաջացումից հետո էլ գրվում են անհանգ գործեր (մանավանդ չափածո դրամատիկական երկեր), որոնք կոչվում են սպիտակ ոտանավոր։ Մասնավորապես անհանգ է գրվել չափածո դրամատիկական գործերի մեծ մասը (օրինակ՝ Շեքսպիրի և Պուշկինի պիեսները)։

Հանգի ամենակարևոր դերն այն է, որ հանդես գալով տողերի վերջում՝ այն ավելի է ընդգծում տողի՝ իբրև ոտանավորի հիմնական ռիթմական միավորի, ինքնուրույնությունը։ Հանգը կարծես մի ազդանշան է, որը հիշեցնում է տողի ավարտվելը։ Դրանով իսկ նա ուժեղացնում է ոտանավորի ռիթմը։ Բացի այդ, հանգն ավելի ներդաշնակ, երաժշտական է դարձնում բանաստեղծական խոսքը[1]։

Հանգը հաճախ նաև իմաստային զգալի դեր է խաղում։ Բանաստեղծները ձգտում են տողերի վերջում դնել և հանգավորել առավել կարևոր բառերը, որոնք կրկնվող հնչյունների շնորհիվ ավելի մեծ ուշադրություն են գրավում։

Հանգերն ըստ վերջին շեշտված վանկի տեղի[խմբագրել]

Հանգերն իրենց բնույթով շատ բազմազան են։ Նախ, նրանք տարբերվում են ըստ վերջին շեշտված վանկի տեղի։ Եթե տողն ավարտվում է շեշտված վանկով, հանգը կոչվում է արական։ Օրինակ.

a Եվ հարազատ աչքի նըմա՛ն
a Քեզ կըժտա վճիտ Սևա՛ն,
b Որ լեռների շուքի հետ
b Խաղ է անում, խայտում վետ-վետ...
(Հովհաննես Թումանյան)

Քանի որ հայերենում բառերի մեծ մասը վերջահար շեշտ ունի, մեր պոեզիայում էլ գերակշռում է արական հանգը։ Հայերենում շատ ավելի քիչ են իգական հանգերը, որոնց մեջ շեշտվում է տողի նախավերջին վանկը։ Օրինակ.

a Ցուրտ հոկտեմբերն է ծեծում իմ դո՛ւռը,
b Եվ մրրկում է հողմը գիշե՛րս.
a Բոլորն անզոր է, բոլորն իզո՛ւր է
b Եվ անամոք է, որպես հուշե՛րս։
(Վահան Տերյան)

Արական և իգական հանգերը կարող են հանդես գալ կողք-կողքի, ինչպես հետևյալ քառատողում.

a Հնչում են օրերը, կանչո՛ւմ են,
b Օրերը-կարմիր ու բոսո՛ր.
a Օրերը ղողանջ ու հնչյո՛ւն են,
b Զնգում են՝ հրե ու հզո՛ր։
(Եղիշե Չարենց)

Ռուսերենում և այլ լեզուներում հանդիպում են այսպես կոչված դակտիլային հանգեր (տողի վերջից երրորդ շեշտված վանկով, օր.՝ откры՛тая-ядови՛тая) և նույնիսկ հիպերդակտիլային հանգեր (վերջից չորրորդ շեշտված վանկով), որոնք հայերենին բնորոշ չեն[2]։

Սովորաբար իրար հետ հանգավորվում են նույնատիպ վերջավորությունները, բայց երբեմն արական հանգը կարող է կապվել իգականի հետ, օր.՝ Չարենցի տողերում,- թեթև՛-ետև՛ը, Մասի՛սը-սառցանի՛ստ։

Բաց և փակ հանգեր[խմբագրել]

Եթե հանգ կազմող բառն ավարտվում է ձայնավորով, հանգը կոչվում է բաց, բաղաձայնով ավարտվելու դեպում՝ փակ։

Հանգերն ըստ կազմության[խմբագրել]

Հանգերը բազմազան են նաև իրենց կազմությամբ, կարող են կրկնվել տարբեր թվով հնչյուններ։ Եթե կրկնվում են միայն արական հանգի շեշտված ձայնավորն ու նրան հաջորդող հնչյունները, դա կոչվում է թույլ (կամ աղքատ), օր.՝ վրա - հեռացա, այնտեղ - ահեղ, տուն - սյուն, աստեր-աչքեր, վառ-պայծառ։ Ուժեղ (կամ հարուստ, խոր) հանգի մեջ կրկնվում են նաև շեշտված ձայնավորից առաջ եղած հնչյունները, օր.՝ բուրվառներ - խառներ, երկիր - գրկիր, օդում - կարոտում, տալիս - հեռանալիս (Վահան Տերյան), վառված-խելագարված, թափառումարում, կանչում-կարկաչում։

Լինում են նաև բարդ կամ բաղադրյալ հանգեր, , որոնք կազմված են երկու կամ ավելի բառերի հնչյուններից (վար ծաթեց - արծաթեց, վարսերը նրա - վառ սերը նրա, քո մի թասը - Կոմիտասը, Թումանյանից՝ Մեծ անտառից նա զատված-Մարդու կացնից ազատված, անցավոր-անցավ օր)։ Բարդ հանգեր հատկապես շատ է ստեղծել Մայակովսկին՝ пистолет-сто лет, под дождем-подождем, убери твою-бритвою։

Հանգերի մեջ հնչյունների համընկնումը կարող է լինել լրիվ և մասնակի։ Երբ տողավերջի հնչյունները նույնությամբ կրկնվում են մի ուրիշ տողի մեջ, այդպիսի հանգը կոչվում է ճշգրիտ (ծեգին-հոգին, արյունամած-քամած, սարերի-օրերի)։ Մոտավոր հանգերի մեջ, նման հնչյունների կողքին, լինում են նաև մեծ կամ փոքր չափով իրարից շեղվող կամ ակնհայտորեն տարբեր հնչյուններ (ձայնավորներ և բաղաձայններ)։ Օրինակ, Տերյանը հանգավորում է այսպիսի բառեր՝ մանուկ-անամոք, ավար է-խավարը, տրտում, ապարդյուն, Չարենցը՝ մահ-համար-հիմա, անդին-անթիվ, հանդեպ-անդեմ, վերելք-քերենք, կրակ-գրած, փախչող-թախծոտ, այնտեղ-անթև, և այլն։ Մոտավոր հանգի մեջ կրկնվում են ոչ թե նույն, այլ իրար նման, իրար հիշեցնող հնչյուններ, կամ հանգ կազմող հնչյունների միայն մի մասը (խաղաղ-աղա, ճակատ-հագած, գլխարկը-գլխահակ, վարդը-կարդաք, անիրական-բարեկամ)։ Մոտավոր հանգերը կոչվում են նաև ասոնանսային հանգեր։

Նման վերջավորություններ կարող են ունենալ նաև միևնույն կամ հարևան տողերի ներսում եղած բառերը։ Այդպիսի կրկնությունները կոչվում են ներքին հանգ։

Հանգերն ըստ դասավորության[խմբագրել]

Հանգավորման տեսակները բանաստեղծական տողերի համանման վերջավորությունների՝ հանգերի դասավորման տարբեր եղանակները։ Օրինակ, քառատող տան մեջ լինում է հանգավորման երեք հիմնական տեսակ.

ա) Կից հանգավորում (հանգով կապվում են հարևան տողերը) - aabb.

Ցրտահա՜ր, հողմավա՜ր
Դողացին մեղմաբար
Տերևները դեղին,
Պատեցին իմ ուղին...
(Վահան Տերյան)

բ) Խաչաձև հանգավորում (կենտ տողերը հանգով կապվում են իրար հետ, իսկ զույգերն՝ իրար) - abab.

Ով կհանդիպի, ով կբարևի,
Ում հոգեհամբույր խոսքը կլսեմ,
Ում ուրախացած դեմքը կարևի՝
Բարեկամական հրճվանքով վսեմ։
(Եղիշե Չարենց)

գ) Օղակաձև հանգավորում (հանգով կապվում են առաջին և չորրորդ տողերն իրար հետ, իսկ միջին տողերն՝ իրար) - abba

Համբյուրիդ, գիշե՜ր, պատուհանս է բաց,
Թո՛ղ որ լիառատ ծծեմ՝ հեշտագին
Կաթը մեղմահոս լույսիդ տարփանքին՝
Ու զով շաղերուդ կախարդանքը թաց։
(Միսաք Մեծարենց)

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան (1972)։ Գրականագիտական բառարան։ Երևան: «Լույս», էջ 162-163։ 
  2. Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան (1980)։ Գրականության տեսություն։ Երևան: «ԵՊՀ», էջ 308։