Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակ
Ahmad Faris Shidyaq.gif
(գրող, բանասեր)
ԱԱՀ՝ Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակ
Բնագիր
ԱԱՀ՝
أحمد فارس الشدياق
Ծննդյան օր՝ 1804
Ծննդավայր՝ Լիբանան
Վախճանի օր՝ 1887
Վախճանի վայր՝ Ստամբուլ

Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակ (18041887 ), լիբանանցի գրող և մանկավարժ, ժամանակակից արաբական գրականության կարկառուն ներկայացուցիչներից մեկը։

Իրավիճակը Սիրիայում: Նահդա[խմբագրել]

Արդեն 3 դար էր, ինչ Սիրիան գտնվում էր Օսմանյան կայսրության հպատակ մարզի կարգավիճակում։ Ձևական առումով այս վիճակը շարունակվեց մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը։ Սակայն դեռևս 18-րդ դարի երկրորդ կեսից դժվարանում է իշխանությունը գրավված երկրներում պահպանելու հարցը։ Արաբների մոտ գնալով ավելի ու ավելի էր ուժեղանում անկախանալու ձգտումը։ Դա հատկապես նկատելի էր Սիրիայում. Սիրիան անկախ պետությունից վերածվել էր Օսմանյան կայսրության մի նահանգի։ Սա բնականաբար չէր կարող չազդել նրա մշակութային կյանքի վրա։ Թուրքերի օրոք արաբերենը կորցրել էր պետական լեզվի իր դերը։ Չնայած դրան այն շարունակվում էր լայնորեն կիրառվել Սիրիայում։

Այս ժամանակաշրջանը համարվում է արաբական գրականության անկման ժամանակաշրջան։ Սակայն այդ անկումը սկսվել էր թուրքերի հարձակումներից շատ ավելի առաջ։ Այդ անկումը վերաբերում էր ոչ միայն գրականությանը, այլև գիտությանը։ Մի շարք գիտական նվաճումներ, ինչպիսիք էին Գյուտենբերգի տպագրական մեքենան, երկրի ձվաձևության մասին տվյալները, Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի հայտնագործությունը և այլն, ուղղակի անհայտ էին մնում արաբներին մինչև 18-19-րդ դարերը։

Խորը ճգնաժամի մեջ գտնվող արաբական երկրները 18-րդ դարի վերջին հայտնվում են Եվրոպայի ուշադրության կենտրոնում։ Դա նպաստում է արաբական նահանգներում մշակութային բազմազանության առաջացմանը։ Արաբների մոտ այս էտապը ստացել է Նահդա (արաբ․՝ نهضة‎‎` զարթոնք, վերածնունդ) անվանումը։ Նահդայի գաղափարախոսները դեպի վերածնունդ տանող գլխավոր ճանապարհը տեսնում էին առաջին հերթին ժողովրդի մշակութային հետամնացության վերացման մեջ, լուսավորության լայն տարածման, կրոնական տարաձայնությունների վերացման, ինչպես նաև արաբական երկրներում տնտեսության և առևտրի զարգացման ճանապարհով։ Եվ քանի որ այդ պրոցեսները տեղի էին ունենում եվրոպական անմիջական ազդեցության տակ, ստեղծվեց մի մշակութային սինթեզ, որն էլ հիմք դարձավ արաբական լուսավորչական մտքի զարգացման համար։ Սիրիայում Նահդայի ժամանակաշրջանի ամենահայտնի լուսավորիչներն էին Բուտրուս ալ-Բուսթանին, Նասիֆ ալ-Յազիջին և Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակը։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակը օսմանյան գիտնական էր և հրապարակախոս, արաբական նահդայի շրջանի գրող։ Նա ծնվել է 1804 թվականին Լեռնալիբանանում՝ մարոնիական ընտանիքում: Կրթությունը ստանում է մարոնիական ուսումնարանում, գրական արաբերեն սովորում է իր եղբոր մոտ։ Եղբոր մահից հետո Շիդիակը տեղափոխվում է Եգիպտոս, ուր արդեն սկսվել էին Մուհամմադ Ալիի ռեֆորմները։ Այնտեղ նա դառնում է «Եգիպտական իրականություն» (արաբ․՝ الوقائع المصرية‎‎, ալ-ուակաի' ալ-միսրիա) թերթի առաջին թղթակիցներից մեկը, ինչը նրա մոտ ավելի է ամրապնդում արևմտամետ տրամադրությունները։

Այնուհետև Ֆարիս ալ-Շիդիակը 1834 թվականին տեղափոխվում է Մալթա կղզի։ Նա օգնում էր բողոքական միսիոներներին Աստվածաշունչը թարգմանել արաբերեն։ Մալթայում Շիդիակը գրում է «Մալթայի նկարագրությունը» աշխատությունը հավելումով, որն ուներ լրացուցիչ ենթավերնագիրը «Եվրոպական գիտական գիտելիքի գաղտնիքների բացահայտումը»։ Այս աշխատությունը եվրոպական գիտական տեխնիկայի նվաճումների մասին էր։ Նա այստեղ ներկայացնում էր ոչ միայն այն, ինչ տեսել է Մալթայում և Լոնդոնում, այլև այն բաները, ինչ նա ընդհանրապես գիտի եվրոպական հայտնագործությունների մասին։

Մալթա կղզուց Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակը նախաիսլամական արաբական ոճով մի դասական կասիդա է ուղարկում Թունիսի Ահմադ բեյին։ Ի պատասխան՝ բեյը մի նավ է ուղարկում Մալթա, որպեսզի բանաստեղծին իր մոտ բերեն։ Թունիսում բեյը պարգևատրում է նրան իր գրած կասիդայի համար և կրկին նավով հետ ուղարկում Մալթա։ Սրանից հետո Շիդիակն իսլամ է ընդունում է վերցնում է նոր անուն Ահմադ: Սա Շիդիակի՝ արդեն երրորդ կրոնափոխությունն էր՝ մարոնիականությունից ու բողոքականությունից հետո։ Մալթայից հեռանալուց հետո Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակը գնում է Եվրոպա, 1850-ական թթ. լինում է Փարիզում և Լոնդոնում։ Փարիզում ծանոթանում է արաբագետ Գուստավ Դյուգայի հետ և նրա հետ մեկտեղ կազմում է ֆրանսիական քերականություն արաբների համար։

Ստեղծագործություն[խմբագրել]

Փարիզում եղած ժամանակ Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակը գրում է իր հետաքրքրաշարժ վեպը, որը կոչվում է «Քայլ առ քայլ Ֆարիակի հետքերով» (արաբ․՝ الساق على الساق فيما هو الفارياق‎‎, սակ ալա սակ ֆիմա հուա ալ-Ֆարյակ)։ Այս վեպում Շիդիակը ներկայացնում է իր սեփական արկածները և ապրումները Եվրոպայում։ Հեղինակը եվրոպական կյանքը համեմատում է արաբականի հետ և հիմնականում քննադատում է եվրոպական ապրելաձևը, այս աշխատությունում շատ է քննադատությունը։

Փարիզից հետո Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակը տեղափոխվում է Ստամբուլ, ուր սուլթանի մոտ է ծառայության անցնում և «Պատասխաններ» (արաբ․՝ الجوائب‎‎, ալ-ջաուաիբ) կիսապաշտոնական թերթը, որը ոչ միայն քաղաքական հոդվածներ էր տպագրում, այլ նաև գրական։ Գրականության առումով թերթը նշանակալի էր նրանով, որ այստեղ տպագրվում էին նաև արաբական դասական գրականության հեղինակները։ «Պատասխանները» նաև Նահդայի սիրիացի մեկ այլ ներկայացուցչի՝ Ռիզկալլա Հասունի լոնդոնյան թերթի դեմ էր ուղղված։

Ահմադ Ֆարիս Շիդիակի գործերն ընդհանուր առմամբ նվիրված են արաբական լեզվի մոդեռնիզացմանը, արաբական մշակույթի տարածմանը ի հակադրություն օսմանիզացման, որն այդ ժամանակկ այդքան ձգտում էր Օսմանյան կայսրությունը և արաբական հասարակության մոդենիզացմանը։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Долинина А.А. Очерки истории арабской литературы нового времени. Египет и Сирия. Публицистика 1870-1914. М., 1968.
  • Крымский А.Е. История новой арабской литературы (XIX - начало XX века). М, 1971.
  • Сафронов В.В. Новая арабская литература. М., 1996.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]