Նախաիսլամական Արաբիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
գրիֆֆոնի քանդակ (Հադրամաութ)

Նախաիսլամական Արաբիա, Արաբական թերակղզին մինչև մեր թվարկության 7-րդ դարը, երբ արաբական ցեղերը ընդունեցին իսլամ և միավորվեցին նրա կանաչ դրոշի ներքո։ Մինչ այդ արաբները և Արաբական թերակղզում ապրող սեմալեզու մյուս ժողովուրդները կերտել էին շուրջ քաղաքակրթություններ, որոնցից ամենահինը ուներ 3000-ամյա պատմություն։

Լեզու[խմբագրել]

Կաղապար:Վկֆ Առաջին գրավոր հուշարձանը, որից սկսվում է գրական արաբերենի պատմությունը` Ղուրանն է, բայց այդ հուշարձանի, ինչպես նաև ավելի ուշ գրառված նախաիսլամական գրականության լեզվի ուսումնասիրությունը, վկայում է, որ լեզվի այդ գրավոր ձևը իրենից ներկայացնում է զարգացման և մշակման երկարատև ժամանակաշրջանի արդյունք, որի արմատները ձգվում են դեպի նախաիսլամական շրջանի խորքերը։

VI-VII դարերի լեզուն արտացոլող առաջին գրավոր հուշարձանները պատկերացում են տալիս կայացած հնչույթաբանական համակարգին, կանոնավորված ձևաբանական համակարգին, կայուն շարահյուսական կազմ և հարուստ բառապաշար ունեցող մի լեզվի մասին։ Այդ լեզուն կազմավորվել էր Կենտրոնական Արաբիայի (Նեջդի բեդվիական ցեղերի և Հիջազի նստակյաց ցեղերի) ցեղային բարբառների հիման վրա։ VII դարի սկզբում այս տարածքում ձևավորվել էր վերբարբառային կարգավիճակ և գործառույթներ ունեցող լեզվի մի ձև, ընդհանուր հնչյունաբանական և լեզվաբանական համակարգ, որը բացառում էր ձևավորված նորմայից բարբառային շեզումները, միևնույն ժամանակ բարբառների տարբերակումը, միջնադարյան բանասերների տվյալների համաձայն, շարումակում էր պահպանվել ընդհանրական համաարաբական ձևերի հետ զուգահեռ, դրա համար էլ արաբերեն լեզվի պատմությունը պարունակում է երկու ասպեկտ` միասնական ձևի` գրական լեզվի, և մատչելի բարբառային նյութերի ուսումնասիրություն։

Իսլամական ժամանակաշրջանի պարբերականացումը ընդգրկում է երեք հիմնական փուլ` վաղ դասական (VII-X դդ.), դասական (X- XVIII դդ.) և ժամանակակից (XIX դ.-ից մինչև ասյօր)։ Այս դասակարգումը հենվում է հիմնականում արաբ հասարակության պատմության, այսինքն` արտալեզվական գործոնների վրա, մշակութային վերելքի կամ անկման, միավորման կամ պառակտման և մշակութատնտեսական շփումների աշխուժացման կամ թուլացման ժամանակահատվածները հաշվի առնելով։ Գրական արաբերենի ներքին պատմության այդ գործոններն ունեն սահմանափակ և աննշան ազդեցություն։ XX դարի համար միայն հատկանշական է դառնում բառապաշարային միջոցների նշանակալի զարգացումը, որն ադյուհանդերձ չի անդրադառնում հիմնական արմատական բառաֆոնդի վրա, ինչպես նաև շարահյուսական կառույցների բարդեցումը՝ գրական ժանրերի առաջացման հետևանքով։ Բարբառաձևերի թափանցումը գեղարվեստական գրականություն, գրական լեզվի ու տեղի բարբառի միջև տարբերությունները մեղմացնող միջին մի լեզու ստեղծելու փորձերը։

Արաբերենի նախաիսլամական շրջանի պարբերականացումը հիմնվում է սահմանափակ էպիգրաֆիկ նյութի և հին հեղինակների ու աղբյուրների որոշ ցուցումների վրա, որոնք վկայում են ոչ այդքան հին կամ նախաարաբական լեզվի գոյության մասին, որքան իրենց բնորոշ հատկանիշներն ունեցող հին արաբական բարբառների խմբի առկայության մասին։

Նախաիսլամական շրջանում Արաբական թերակղզու տարածքում և հարակից շրջաններում ձևավորվում է ոչ միայն արաբերեն բանավոր վերբարբառային ձևը ներկայացնող բանաստեղծական կոյնեն, այլև յուրահատուկ գրավոր էպիգրաֆիկ մի ձև, որը կրում է «էպիգրաֆիկ արաբերեն» պայմանական անվանումը։ Եթե բանաստեղծական լեզվի ձևավորումն ու կազմավորումը վերաբերում է մ.թ. VI-VII դարերին, ապա էպիգրաֆիկ արաբերենին գործառությունը հայտնի է մ.թ.ա. I դարից և շարունակվում մինչև մ.թ. IV-V դարերը, իսկ որոշ տվյալներով` ընդհուպ մինչև VII դարի սկիզբ` անմիջականորեն նախորդելով իսլամական շրջանին և համապատասխանաբար գործառության մեջ լինելով բանաստեղծական կոյնեի ձևավորման առաջին շրջանի հետ։

Պատմական տեսակետից էպիգրաֆիկ արաբերենը սովորաբար բնորոշվում է որպես վաղնջական կամ նախադասական արաբերեն։ Արաբական բանասիրական ավանդույթը, որը բավական մանրամասնորեն անդրադառնում է Արաբական թերակղզու ցեղերի և որոշ հարևան հարավ-սեմական լեզուների բարբառների առանձնահատկությունների նկարագրությունը գրեթե չի նշում այն առանձնահատկությունները, որոնք բնութագրում են էպիգրաֆիկ արաբերեը։ Այն ցեղերը, որոնք կարող էին հանդիսանալ այդ լեզվի կրողը արաբական պատմական ավանդույթում հիշատակվում են al-εarab al-baεīda ՙհեռացված արաբներ՚ անունով։

Հնչյունային առանձնահատկությունների առումով էպիգրաֆիկ արաբերենն բնութագրվում է պայթականների, կոկորդայինների, միջնատամնայինների, էմֆատիկ (đād, şād), շրթնային հնչույթների առկայությամբ, ինչը հատկանշական է, ինչպես հարավ-արաբական լեզունների, այնպես էլ արաբերենի համար։ Միևնույն ժամանակ էպիգրաֆիկ արաբերենին հատուկ է ha-ha`, sin-s`ad հստակ բացակայությունը, որը բնորոշ չէ ոչ հարավ-արաբական լեզուներին, ոչ էլ դասական հյուսիս-արաբերենի համար։

Ձայնավորների երկարացումը և երկբարբառների գործառությունը միջին արմատական դիրքում թեպետ հետևողական է, բայց իրականանում է։ Ինչ վերաբերում է ձևաբանական առանձնահատկություններին, ապա առկա նյութը թույլ է տալիս արձանագրել երկակի թվի առկայությունը և երկու կարգի հոգնակիների` արտաքին և բեկյալ, առկայությունը, վերջինս առավելապես ներկայացված է afεal ձևով։ Էպիգրաֆիկ արաբերենի ամենաբնորոշ հատկանիշը ha որոշիչ հոդն է։

Բառապաշարային առանձնահատկությունները առաջին հերթին դրսևորվում են ազգակցական տերմինների` սեմական լեզուներին հատուկ երկու շարքերի հակադրության մեջ` ընդհանուր արաբական և հին եբրայական, bin ձևը հակադրվում է bir-ին, որը հատկանշական է հարավ-արաբերենին և արամեերենին։ Bir ձևը հատկանշական է հարավային Արաբիայի որոշ արաբական բարբառների համար և դրանցում օգտագործվում է մինչև այժմ։

Բառապաշարային առանձնահատկությունների առումով պետք է նշել, որ էպիգրաֆիկ արաբերենին հատուկ են բառապաշարային այնպիսի շերտեր, որոնք կրում են ընդհանուր սեմական բնույթ` որոշ դեպքերում հակադրվելով դասականարաբերենի համապատասխան արմատներին, մյուս կողմից` մի շերտ, որը հատուկ է Արաբիայի գրեթե բոլոր բարբառներին ու լեզուներին. դա հիմնականում քոչվոր-անասնապահական շերտն է (կենդանիների անվանումների, օր.` abl-ուղտ արմատը, marj-արոտավայր, thara-ցուլ, faras-ձի)։ Այդ առումով կարելի է խոսել, որ էպիգրաֆիկ արաբերենի բառապաշարային համակարգը իրենից ներկայացնում է երեք շերտեր` հյուսիս-արաբական, արամեական և հարավ-արաբական տարրերի, առավել հին շերտը հարավ-արաբականն է, որը համալրվում է հյուսիս-արաբական և արամեական բառապաշարով։ Իր գործառության վերջին շրջանում մ.թ. IV-VI դդ. էպիգրաֆիկ արաբերենն գոյակցում է բուն արաբերենի հետ, որի հիմնական հատկանիշն է al հոդը։

Ենթադրվում է, որ էպիգրաֆիկ արաբերենն իրենից ներկայացնում էր գրավոր լեզվի միասնական գործառական ձև, որը կազմավորվել է մ.թ.ա. առաջին դարում ՙha բարբառների՚ հարավային խմբի հիմքի վրա։ Լեզվի այդ ձևը սահմանափակված էր հասարակական-տնտեսական նեղ ոլորտով և քիչ թվով կրողների առկայությամբ, որոնք դուրս մղվեցին մ.թ.I դարում ՙal՚ բարբառների կրողների կողմից։ Ամեն դեպքում էպիգրաֆիկ արաբերենը չի հանդիսանում դասական արաբերենի անմիջական նախորդը, այլ ավելի շուտ հանդիսանում է արաբական բարբառների խմբին մոտ զուգահեռ մի ճյուղ, որն իր շարունակությունն իսլամական շրջանում չստացավ ոչ գրավոր, ոչ բանավոր տեսքով։ Al-բարբառների խումբը ներակայացված է տեքստերի խիստ սահմանափակ քանակությամբ, որոնցից մի խումբը Կենտրոնական Արաբիայում Կարյաթ ալ-Ֆաուա վայրում գտնված արձանագրություններն են, մյուսը` նաբաթական գրով կատարված արձանագրություններն են, որոնց վերլուծությունը վկայում է այն մասին, որ հիմնական հատկանիշներով հոդ, հոդի առնմանում, կայացած հնչույթային համակարգ, բառափոխական վերջավորությունների առկայություն afa`l ձևով կազմված բայաձևեր, համզայի առկայությունը։

Այդ տեքստերը վերաբերում են մ.թ. III դդ։ Դրանց առկայությունը ենթադրում է որոշակի ավանդույթների առկայություն, որը կազմավորված է եղել ավելի վաղ շրջանում, հետևապես արաբերենի երևան գալը պատմական ասպարեզ կարելի է վերագրել մ.թ. առաջին դարերին։

Գրականություն[խմբագրել]

Արաբական միջնադարյան գրականությունը հանդես է գալիս արձակ ու չափածո ձևերով։ Չափածո ստեղծագործությունները՝ կասիդան և կիտան, կայուն ձևեր էին Մերձավոր և Միջին Արևելքում և Արևմտյան Ասիայում՝ լայնորեն տարածված հատկապես արաբական և պարսկական պոեզիայում։ Անվանումն առաջացել է արաբական բայարմատից, որը նշանակում է «ուղղել, ձոնել»։

Առաջին կասիդաների մասին գրված է միջնադարյան բանահավաքների մոտ։ Ունի մեծ մասամբ հանդիսավոր, ներբողական բովանդակություն։ Կասիդան բաղկացած է երկու տողանի տներից (բեյթ), որոնք կապվում են հանգավորման որոշակի եղանակով. առաջին տան տողերն ունեն նույն հանգը, որը հետո կրկնվում է բոլոր հաջորդ տների երկրորդ տողերում, իսկ առաջին տողերն անհանգ են մնում։ Իր այդ ձևով կասիդան նման է գազելին, բայց անհամեմատ ավելի երկար բանաստեղծություն է կամ պոեմ։

Պոեզիայի աղբյուրները[խմբագրել]

Մի քանի դարերի ընթացքում վաղ արաբական պոեզիայի լավագույն նմուշները պահվում էին ասացողների (արաբ․՝ راوِ‎‎՝ ռաուի) մտքում և միայն 8-րդ դարի կեսերից բանաստեղծներն ու ռաուիները սկսեցին դուրս հանել դրանք ժամանակակիցների հիշողությունից և հավաքել հատուկ հավաքածուների մեջ։ Արաբական արշավանքների ժամանակ իսլամի տարածման համար անհրաժեշտություն է առաջանում ուսումնասիրելու լեզուն և մշակույթը։ Դա կարոևոր էր առաջին հերթին Ղուրանի տեքստերը հասկանալու համար։ Վաղ շրջանի բանասերները շրջում էին անապատներով և հավաքում զանազան տեղեկություններ հին պոետների կյանքի մասին, գրի առնում նրանց բանաստեղծությունները։ Ամենավաղ շրջանից մեղ հասած հին պոեզիայի լավագույն ժողովածուները համարվում են Ալ-Մուֆադդալ ադ-Դաբիի և Համադիի ժողովածուները։ Ալ-Մուֆադդալի անթալոգիան («ալ-մուֆադդալիաթ») ստեղծվել է ալ-Մանսուր խալիֆայի նախաձեռնությամբ՝ 756 թվականին, իր որդու և ժառանգորդի դաստիարակության համար։ Ժողովածուում զետեղված է 126 պոեմ, որոնք պատկանում են 66 հեղինակների։ Նրանցից 46-ը ստեղծագործել են նախաիսլամական շրջանում։ Ի տարբերություն այլ ժողովածուների «ալ-մուֆադդալիաթ»-ը իր մեջ պարունակում է հեղինակների գործերը ամբողջությամբ և ոչ պատառիկներով, որի համար այն յուրահատուկ արժեք ունի։ Այլ է եղել մեկ ուրիշ վաղ շրջանի հավաքողի՝ Համադիի ժողովածուն։ Նա բնիկ քուֆացի էր, բայց ապրում էր Իրանում և նրան զինդիկ (հերետիկոս) էին համարում։ Նա ծագումնաբանության և պատմության մեծ գիտակ էր, լավ գիտեր արաբների սովորույթները և հատկապես պոեզիան, որի համար մեծ հռչակ էր վայելում։ Համադիին է վերագրվում նախաիսլամական պոեզիայի լավագույն գլուխգործոցների՝ մուալլակաների հավաքումը, որոնք պատկանում են յոթ ամենահայտնի հին պոետներին։

Բանաստեղծների ու բանաստեղծությունների գիրք

Տարբեր չափերի հավաքածուների գրառումը լայն թափ ստացավ հատկապես 9-րդ դարում։ Երևան եկան ինչպես առանձին հեղինակների բանաստեղծությունների հավաքածուները՝ դիվանները, այնպես էլ տարբեր բանաստեղծների կյանքի ու գործունեության մասին պատմող բազմազան անթալոգիաներ։ Ստեղծվում է «Պոետների կենսագրությունը» (արաբերեն՝ «كتاب الشعر والشعراء» ), որում տեղեկություններ կային արաբ պոետների կյանքի և նրանց գործերի մասին։ Մեծ արժեք է ներկայացնում Ալ-Մուֆադդալի աշակերտ Ալ-Սամաի ժողովածուն է՝ «ալ-սամաիյաթը», որն իր մեջ պարունակում է 77 ամբողջական պոեմ և առանձին հատվածներ, որոնք պատկանել են իսլամի վաղ շրջանի պոետներին։ Տարբեր կազմություն ունեն 2 հեղինակների միևնույն անվամբ հավաքածուները «Քաջությունների գիրքը»՝(արաբ․՝ كتاب الحماسة‎‎)։ Աբու Թամամը իր «Համասայում» հավաքել է ավելի հետաքրքիր բանաստեղծական հատվածներ, փորձել է դասավորել դրանք ըստ ժանրերի, իսկ նրա աշակերտ ալ-Բուհթուրին դրանք համակարգել է ոչ թե ժանրերի տարբերությամբ, այլ բանաստեղծական թեմաներից և կառուցվածքներից ելնելով։ Ի հակադրություն սրանց շատ խառը կառուցվածք ունի «Արաբ բանաստեղծների ստեղծագործությունների հավաքածու» անթալոգիան։

Կարևոր տեղ ունի նաև «Բանաստեղծների դասակարգում» ժողովածուն (արաբ․՝ طبقة الشعراء‎‎)։ Այստեղ զետեղված է 127 պոետների կենսագրական տվյալներ։ Այս կենսագրական անթալոգիայի շարքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում Աբու Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի «Երգերի գիրքը» ժողովածուն (արաբ․՝ كتاب الأغاني‎‎)։ Այն ստեղծվել է հեղինակի կողմից որպես 100 երգերի մեկնաբանություն, որոնք հավաքվել են Հարուն ալ-Ռաշիդ խալիֆի նախաձեռնությամբ։ Միջնադարյան բանասերները բարձր են գնահատել Աբու Ֆարաջի գործը։ Արաբական պոեզիայի աղբյուրների մեջ մեծ տեղ է զբաղեցնում «ադաբի» գրականությունը, որը միջնաադարոում պետք է տիրապետեր յուրաքանչյուր կիրթ և զարգացած մարդ։ Սա ծաղկում է ապրել ալ-Ջահիզի, իբն Կութեյբայի ստեղծագործությունների մեջ 9-10-րդ դարերում։ Կարևոր նաև իբն ալ-Ռաբինի «Ալ-իկդ ալ Ֆաբիդը», որի նպատակն էր մուսուլմանական Իսպանիային պատմել Արևելքի գրականության մասին։

Ժանրերն ու ձևերը։ Կասիդա և կիտա[խմբագրել]

Արաբերենի տաղաչափական ձևերն արդեն ստեղծվել էին վաղ իսլամական շրջանում։ Հավանական է, որ սկզբում ստեղծվել է հանգավոր արձակը (արաբ․՝ «سَجْعٌ »՝ սաջ‎‎)։ Նրանում միտքը արտահայտվում է մի քանի կարճ նախադասությամբ։ Հանգավոր արձակից առաջացել են արաբերեն բանաստեղծության ամենապարզ տաղաչափական ձևը՝ ռաջազը (արաբ․՝ «رَجَزٌ»‎‎)։

Դեռևս 8-րդ դարում հիմնվում է գիտություն տաղաչափության մասին (արաբ․՝ «علم العروض»‎‎՝ իլմ-ալ-Արուդ)։ Արուդը ուներ ավելի լայն իմաստ և այն միայն գիտություն չէր տաղաչափության մասն, այլ այն զբաղվում էր հանգի ուսումնասիրությամբ։ «Արուդ» տերմինի ծագման մասին ստույգ տեղեկություններ չկան։ Որոշ արաբագետներ նրա ծագումը կապում են տաղաչափական կանոններով բանաստեղծական տողի կազմավորման փաստի հետ, իսկ որոշ արաբագետներ ասում են, որ տերմինը առաջացել է այն պատճառով, որ բանասեր Խալիլը տաղաչափության տեսությունը մշակել է Մեքքաայում, որը կոչվել է ալ-Արուդ։ Դրա համաձայն՝ բանաստեղծական տողը ստեղծվում է վանկերի միատեսակ տևողականության որոշակի հերթագայությամբ։ Կարճատև և երկարատև վանկերը միասին կազմում են բանաստեղծական ոտք։ Երկու կամ երեք ոտքերից կազմվում է կիսատող, իսկ երկու կիսատողից էլ արդեն կազմվում է բանաստեղծական տողը՝ բեյթը։ Հանգավորվում են բեյթի վերջին հարֆերը։ Հաճախ արաբերեն բանաստեղծությունները անվանվում են ըստ իրենց հանգի, օրինակ «լամիյյա» այն բանաստեղծությունն է, որի բոլոր տողերը ավարտվում են «լամ»՝ ل տառով, «կաֆիյյա»՝ «կաֆ»՝ ق տառով, «նունիյյա»՝ ن «նուն» տառով, և այսպես շարունակ։

Միջին դարերում արաբների կողմից 16 չափերից ամենից շատ օգտագործվողները եղել են՝

  1. երկար - տաուիլ արաբ․՝ طويل‎‎
  2. ընդլայնված - բասիտ արաբ․՝ سشيط‎‎
  3. ամբողջական - քամիլ արաբ․՝ كامل‎‎
  4. վազող - ռամալ արաբ․՝ رمل‎‎
  5. թեթև - խաֆիֆ արաբ․՝ خفيف‎‎
  6. խոշոր, առատ - ռաֆիր արաբ․՝ رافر‎‎
Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրի՝ կասիդայի մեծագույն վարպետ

Արդեն նախաիսլամական շրջանում ստեղծվեցին 2 հիմնական բանաստեղծության ձևերը՝ոչ մեծ, 10-12 բեյթանոց կիտան (արաբ․՝ قطعة‎‎՝ հատված, պատառիկ) և ոչ մեծ պոեմը՝ 50-100 բեյթանոց կասիդան։ Կիտան սովորաբար փոքրիկ բանաստողծություն էր մի թեմայի շուրջ, պարզ կառուցվածք ուներ, որը կարող էր և ինքնուրույն հանդես գալ և դառնալ մի մեծ պոեմի հատված։ Կիտա ձևը ամենից առաջ օգտագործվել է հին արաբական ժանրերից մեկում՝ հիջայում (պարսավանք, ծաղրանք)։ Այս ժանրը իրենից անեծք ու կախարդանք էր ներկայացնում և ուներ կախարդանքի և անեծքի ուժ, որը տաղանդավոր բանաստեղծը իր սուր խոսքով, լեզվով ուղարկում էր իր թշնամիների և թշնքմի ցեղախմբերի վրա»։ Հիջան արտասաելով ավելի ռիթմիկ և հանգավոր ոճով՝ պոետը հույս ուներ, որ անեծքը կթողնի իր սարսափելի հետևանքը։ Ասում են, որ Մուհամմադ մարգարեն նույնպես շատ վախեցել հիջայի կախարդական ուժից և որպեսզի խուսափի դրանից իրեն է մերձեցրել 2 այնպիսի հիջա գրողների, ինչպիսիք են Քաաբ իբն Զուհեյրը և Հասան իբն Սաբիտը։ Հաճախ նրան, ում ուղղված էր հիջան դուրս էին անում ցեղից և ուղարկում դեպի վայրի անապատները։ Այն դարձավ արաբների ամենասիրելի ժանրերից մեկը, իսկ խալիֆայության կազմավորումից և հատկապես Օմայանների իշխանության գալուց հետո հատուկ տիտղոս էին շնորհում հիջա գրողներին։ Նրանցից էր ալ-Ախտալը, ով հայտնի է որպես «Օմայանների պոետ»։

Ռիսան հուղարկավորության էլէգիան էր։ Այն իրենից ներկայացնում է պարզ շարադրանքով, ինքնուրույն և ոչ մեծ կիտա, որը երգվում էր հուղարկավորության ժամանակ։ Ըստ ավանդության այն պետք է երգեին պատերազմում մահացած տղամարդկանց կանայք և ցեղախմբի աղջիկները։ Սակայն թաղման այդ լացն ուներ իր սուրբ նշանակությունը։ Մահացածի վրա լացելով նրան փառաբանում էին, իսկ նրա ցեղը փառք ու պատիվ էր վայելում։ Լավագույն ռիսա երգողներից է եղել Ումայման՝Քուրեյշ ցեղից, որը ողբացել է իր ցեղակիցների , ինչպես նաև եղբոր Աբու Սուֆյանի կորուստը։

Նախաիսլամական պոեզիայի ժանրերի թվին են դասվել նաև խամրիյաթները՝գինուն և «սեղանի խնջույքին» նվիրված տողերը կասիդայում, և հիքման, որը իրենից ներկայացնում էր աֆորիզմներ։

Կասիդան իր կառուցվածքով ավելի բարդ ստեղծագործական ձև է հանդիսանում։ Այն կազմված է թույլ կապերով կապված մասերից, որոնք տարբերվում են միմյանցից և սյուժեով, և ոճով։ Հին արաբական կասիդան սովորաբար սկսվում է այն պատմությունից, թե ինչպես է անապատով ընթացող ուղտի կամ ձիու վրա նստած պոետը առաջարկում մյուսներին կանգ առնել այն վայրում, որտեղ պահպանվել են բեդվինական բնակատեղիներ։ Այն տխուր հիշողություն է արթնացնում պոետի մեջ անցած ժամանակների մասին, երբ նա առաջին անգամ հանդիպեց իր սիրուն։ Այնուհետև պոետն իր ուշադրությունն է սևեռում այն ուղտի կամ ձիու վրա , որով նա ճանապարհ է ընկել և սկսում է գովերգել նրան, նրա արագությունը, ոտքերի ամրությունը, տեսքը։ Այնուհետև պոետը սկսում է անցնել կասիդայի բուն թեմային, գովերգում է իր ցեղին, ցեղի առաջնորդին, ծաղրում է թշնամուն և այս ամենը ընդհատվում է երբեմն-երբեմն տեսարանակին նկարագրություններով՝ հողմ, սելավ, որսի տեսարաններ և այլն։ Կասիդայի լիրիկական մուտքը արաբների մոտ ստացել է նասիբ անվանումը, իսկ հետագա նկարագրությունները կոչվում են վասֆ։ Կասիդայի առանձին հատվածները իրենցից ներկայացնում են ժանրային ձևեր, որոնց առանձնացումը որպես առանձին ժանրեր տեղի կունենա միջնադարում։

Կասիդան կառուցված է հիմնականում հետևյալ հաջորդականությամբ.

  1. քնարական նախերգանք (արաբ․՝ نسب‎‎՝ նասիբ)
  2. ինչ-որ բանի նկարագրություն (արաբ․՝ وصف‎‎՝ ուասֆ)
  3. բանաստեղծի ճանապարհորդություն (արաբ․՝ رحيل‎‎՝ ռահիլ)
  4. ձոն (արաբ․՝ مدح‎‎՝ մադհ)
  5. ինքնագովեստ (արաբ․՝ فخر‎‎՝ ֆախր)

Հերթականությունը կարող է նաև խախտվել։ «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի առաջին հրատարակությունների մեջ Ավետիք Իսահակյանն իր երկը կասիդա է անվանել[1]։

Քանի որ արաբներն իրենց զգացմունքներն են զետեղել կասիդայում, այն համարում են իդեալական ստեղծագործություն։ Պատահական չէ, որ 9-րդ դարում տեսաբան իբն Կութեյբան իր գրքում փորձում է մեկնաբանել կասիդայի զանազան էլեմենտներ և ապացուցել, որ կասիդան իդեալական գրվածք է և դրա շնորհիվ է, որ այն պահպանվել է երկար տարիներ։ Հին արաբները գնահատում էին այս կամ այն կասիդան ոչ այնքան նրա գեղարվեստական արժանիքների, որքան «ցեղային հերոսների» իրենց պոետի հեղինակությունը բարձրացնելու համար։

Նախաիսլամական շրջանում կասիդայի կենտրոնական մասն էր ֆախրը (ինքնագովերգում) և մադհը (գովերգ)։ Ֆախր ժանրում բանաստեղծը գովերգում էր իր հերոսական արարքները, սխրանքները, գովերգում էր իր ցեղին, նրա բազմամարդ լինելը և այլ արժանիքներ։ Հին արաբական կասիդայում, ինչպես ցանկացած լիրիկական ստեղծագործությունում սյուժեն կապված չէ։ Ֆախրի հետ շատ ամուր կապված է մադհը։ Ինչպես ֆախրը, մադհը նույնպես առանձին հանդես չի գալիս, այլ կազմում է կասիդայի մի մասը։ մադհում պոետը գովերգում է իր ցեղի առաջնորդին կամ մի իշխանի , սակայն եթե ավելի ուշ պալատական երգիչները գովերգում էին խալիֆին բարձր տիտղոսի կամ պաշտոնի հասնելու համար, ապա վաղիսլամական մադհի վարպետները այն գրում էին իրենց ցեղի պատիվը բարձր պահելու համար։ Այս ժանրը իր զարգացման գագաթնակետին է հասնում Օմայանների օրոք։

Մուալլականեր[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Մուալլականեր

Մուալլակաները (արաբ․՝ معلقة‎‎՝ կախված), բանաստեղծություններ, որոնք գրվել են Նախաիսլամական Արաբիայում՝ 7 նշանավոր հեղինակների կողմից։ Դրանք այնքան սիրված են եղել ժողովրդի կողմից, որ դրանք կախվում էին տաճարների մուտքի մոտ, այստեղից էլ անվանումը՝ «կախված»։ Ավելի ուշ ուսումնասիրողների կողմից այս վարկածը հերքվեց. բառը բացատրվում էր մեկ այլ նշանակությամբ՝ «կապել», ասելով, որ արաբները մուալլակաների ստեղծումը համեմատում էին ուլունքահատիկը թելի վրա շարելու պրոցեսի հետ վզնոց պատրաստելու համար։

Արաբական միջնադարյան աղբյուրներից շատերը նշում են մուալլակաների 7 նշանավոր նախաիսլամական պոետներին՝ Իմրուլկայս, Տարաֆա, Զուհեյր, Անտարա, Ալ-Հարիս իբն Հիլիզա, Ամր իբն Քուլսում և Լաբիդ։

Նախաիսլամական շրջանում ստեղծվեցին 10-12 բեյթանոց կիտան (արաբ․՝ «قطعة»՝ հատված, պատառիկ‎‎) և 50-100 բեյթանոց կասիդան (արաբ․՝ «قصيدة»‎‎)։ Կիտան սովորաբար փոքրիկ բանաստեղծություն էր մի թեմայի շուրջ, պարզ կառուցվածք ուներ, որը կարող էր և ինքնուրույն հանդես գալ և դառնալ կասիդայի հատված։ Կասիդան իր կառուցվածքով ավելի բարդ ստեղծագործական ձև է. այն կազմված է թույլ կապերով կապված մասերից, որոնք տարբերվում են միմյանցից սյուժեով և ոճով։

Հավատալիքներ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Արաբական դիցաբանություն
արաբական ցեղեր

Արաբական թերակղզին (արաբ․՝ جزيرة العرب‎‎, Ջազիրաթ ալ-Արաբ) սեմական ժողովուրդների հայրենիքն է [2]։ Ք.ա. 4-3-րդ հազարամյակներից սկսած այդ ժողովուրդների մեծ մասը տեղափոխվել է Բարեբեր Մահիկի տարածաշրջան՝ Միջագետք ու Միջերկրական ծովի արևելյան ափ։ Նրանց մի հատված հաստատվել է Հաբեշական բարձրավանդակում Եթովպիա։ Սեմական ծողովուրները հիմնել են այնպիսի պետություններ, ինչպիսիք են Շումերը (արաբ․՝ سومر‎‎, Սումեր), Աքքադը (արաբ․՝ أكد‎‎, Աքքադ), Բաբելոնիան (արաբ․՝ أكبلاد بابلد‎‎, Բիլադ Բաբել), Փյունիկիան (արաբ․՝ فينيقيا‎‎, Ֆինիկիա), Ասորեստանը (արաբ․՝ آشور‎‎, Աշշուր), Ասորիքի (արաբ․՝ سوريا‎‎, Սուրիա) և Միջագետքի (արաբ․՝ بلاد الرافدين‎‎‎, Բիլադ ալ-Ռաֆիդեյն) հռչակավոր քաղաք-պետությունները[3]։ Աքքադը մարդկությանը հայտնի առաջին կայսրությունն էր, որի իշխանությանն էին ենթարկվում Բարեբեր Մահիկի և Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջանների երկրները։ Բաբելոնը մարդկության պատմության խոշորագույն քաղաքն էր, որը որոշ աղբյուրների համաձայն ունեցել է 200,000 բնակիչ։

Օման. վադի Շաբ

Սեմական քաղաքակրթությունները, որոնք ստեղծել էին հարուստ մշակույթ, հսկայական ներդրում են կատարել մարդկության պատմության զարգացման համար։ Փյունիկիայի Ուգարիտ քաղաքում մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում կերտվել է աշխարհի առաջին այբունենը։ Արամեացիների լեզուն և այբուբենը դարեր շարունակ՝ մինչև հելլենիզմի դարաշրջանը, տիրապետող են եղել տարածաշրջանում։ Գտնվելով Չինաստանն ու Հնդկաստանը Միջերկրական ծովին կապող առևտրական ճանապարհների կենտրոնում՝ նրանք զբաղվել են տարանցիկ առևտրով և մշակութային փոխանակությամբ։ Ժամանակակից Սիրիայի ու Հորդանանի տարածքներում են գտնվում Նաբատեայի (արաբ․՝ مملكة الأنباط‎‎, Մամլաքաթ ալ-Անբատ) ու Պալմիրայի (արաբ․՝ تدمر‎‎, Թադմոր)՝ հելլենիստական ոճով կառուցված քաղաքները Այսօր չնչին բեկորներ մնացել են այդ պետություններից, ժողովուրդների մեծ մասը ձուլվել է։ Սակայն արաբ ժողովուրդը մնացել է պատմական նախահայրենիքում ու դարձել աշխարհի ամենահայտնի ժողովուրդներից մեկը[4]։

Նախաիսլամական նստակյաց քաղաքակրթություններ[խմբագրել]

Արաբական թերակղզին դարեր շարունակ բանկեցված է եղել տասնյակ ազգերով ու ազգություններով, ցեղերով ու ցեղային միություններով։ Սակայն գերիշխողը եղել և մնում են արաբները, որոնք իրենց են ձուլել շատ էթնիկ խմբեր։ Արաբական ցեղերը հայտնի էին երկու խոշոր խմբերով՝ հյուսիսային, որի հիմնադիրն Ադնանն էր [5], և հարավային, որի հիմնադիրն էր Կահտանը։ Հայտնի էին (արաբ․՝ بنو أسد‎‎, բանու ասադ)՝ առյուծի որդիներ, (արաբ․՝ بنو نسر‎‎, բանու նասր)՝ արծվի որդիներ, (արաբ․՝ تغليب‎‎, Թաղլիբ), (արաբ․՝ القريش‎‎, ալ-Կուրեյշ) և այլ ցեղերը։ Արաբները բնակվում էին հիմնականում ծովափնյա շրջաններում, ինչպես նաև անապատներով ու տափաստաններով մեկ ցրված կանաչ կղզյակներում՝ օազիսներում։ Հատկապես մեծաքանակ էր բնակչությունը հարավային Արաբիայում՝ Եմենում։

Ջիբլա. քաղաք Եմենում

Հյուսիսային ու Կենտրոնական Արաբիայի բնակչությունը ևս զբաղվում էր նստակյաց հողագործությամբ։ Նպաստավոր էին ոչ միայն Յամամայի և Եմենի ոռոգովի տարածքները, այլև Նաջդի սարահարթի, Բահրեյնի դաշտավայրի ու Հիջազի լեռնային օազիսները[5]։ Նստակյաց ցեղերը ստեղծել էին քաղաք-պետություններ՝ շաաբաներ (արաբ․՝ الشعبة‎‎, ալ-շա'բա), որոնք հունական պոլիսներ էին հիշեցնում։ Դրանք իրենց ազդեցությունը տարածում էին նաև շրջակա գյուղերի վրա՝ նպաստելով դրանց զարգացմանը[4][6]։ 6-րդ դարում շաաբաների, ինչպես նաև Եմենում ձևավորված թագավորությունների թուլացումն ու անկումը բացասաբար անդրադարձավ սոցիալական, տնտեսական ու քաղաքական կյանքի վրա։ Պատճառը Մերձավոր Արևելքում և Հռոմեական կայսրությունում տիրող փոփոխություններն էին, որոնք հանգեցրին հին՝ նախնադարյան ու ստրկատիրական կարգերի վերջնական վերացմանն ու նոր հասարակարգի ստեղծմանը։ Արևելքի ժողովուրդները թևակոխեցին ավատատիրության դարաշրջան, որը տևեց 1,2-1,5 հազարամյակ։ Նախաիսլամական շրջանում՝ 6-7-րդ դարերի թերակղզու բնակչության 4-4,5 միլիոնը նստակյացներ էին, իսկ 2,5-3 միլիոն մարդ զբաղվում էր քոչվոր կամ կիսաքոչվոր անասնապահությամբ[2] հողագործությունը պատվազրկություն համարելով։

Նախաիսլամական բեդուինական ցեղեր[խմբագրել]

Նախաիսլամական շրջանի ցեղային համակարգն ունի մոտ 2000-ամյա պատմություն։ Արաբական ցեղերը ունեին հիմնական անդամներ, որոնք իրար հետ կապված էին արյունակցական կապով, և երկրորդական անդամներ, որոնք պատերազմում հաղթված ցեղերի ստրկացված անդամներն էին կամ թույլ տոհմերի հնազանդ անդամները։ Ցեղը գլխավորում էին նրա հիմնական անդամներից հինգը։

Օազիս Արաբական թերակղզում

Ցեղապետը կամ առաջնորդը՝ սեյյիդը (արաբ․՝ سيد‎‎, սեյյիդ), ընտրվում էր տոհմի հարգանք վայելող, բանիմաց ու տարեց մարդկանցից։ Նա էր որոշում ցեղի տեղաշարժի, հարկերի հավաքման, այս կամ այն ցեղի դեմ պատերազմ սկսելու կամ հաշտվելու խնդիրները։ Ռազմական ղեկավարը՝ կաիդը (արաբ․՝ قائد‎‎, կաիդ), ընտրվում էր պատերազմում առավել քաջություն, ճարպկություն և ուժ ցույց տված զինվորներից։ Ցեղային զորաջոկատներում նա ցեղապետից հետո երկրորդն էր։ Ցեղում կարևոր դեր էին խաղում կրոնական առաջնորդը՝ քահին (արաբ․՝ كاهن‎‎, քահին), և դատավորը՝ կադի (արաբ․՝ قاض‎‎, կադի)[4]։ Շաիրը (արաբ․՝ شاعر‎‎, շա'իր) գովերգում էր ցեղը, փառաբանում հերոսներին։ Նա մասնակցում էր Մեքքայի Քաաբա տաճարից ոչ հեռու գտնվող Ուկազի ամենամյա ժողով-բանավեճերին[4]։ Կային ցեղեր, որի գլխավոր անդամներից ոմանք զբաղեցնում էին մեկից ավելի պաշտոններ։ Բայց եթե նույնիսկ հանդիպեր ցեղ, որի առաջին չորս պաշտոնները կատարեր ցեղապետը, շաիրի պաշտոնն մնում էր անձեռնմխելի և յուրահատուկ։ Արաբների պատմության մեջ մեզ հայտնի միակ մարդը, ով փորձել էր հինգ պաշտոնները կատարել միաժամանակ, Մուհամմադ մարգարեն էր[3]։

Բեդուինները զբաղվում էին քոչվոր անասնապահությամբ ու մասամբ հարձակումներով։ Արաբական թերակղզու հիմնական փոխադրամիջոցը, կենդանական սնունդի, հագուստի ապահովողն ու հարստության չափանիշը հարյուրավոր տարիներ եղել և մնում է ուղտը։ Այն կարող է առանց ջրի ու կերակրի ճամփորդել 4-5 օր, օրական 120-130 կմ[6]։ Ուղտի միսն ու կաթը դարեր շարունակ քոչվոր բեդուինների հիմնական սնունդն էր։ Ուղտի կաշվից ու բրդից մարդիկ պատրաստել են հագուստներ։ Բեդուինի առօրյա սնունդը լրացնում էր արմավենու պտուղը։ Ընդ որում, օգտագործվում էր ոչ միայն արմավենու պտուղը, այլև արմավի կորիզը, որը աղում էին և հաց պատրաստում[4]։ Առօրյա սննդի հայթայթումը անապատային պայմաններում կարող էր վերածվել գոյության կռվի, այն հաճախ լրացվում էր այլ ցեղերի վրա հարձակումներով և քարավանային առևտրի թալանով։ Ծանր պայմանները ստիպում էր գոյությունը պահպանելու համար դիմել ծայրահեղ միջոցների։ Անապատաբնակ արաբները կարիք ունեին հիմնականում զինվորների՝ արական սեռի ներկայացուցիչների, իսկ անհրաժեշտ քանակից ավելի ծնված աղջիկներին ողջ-ողջ թաղում էին։

Նախաիսլամական շրջանի հավատալիքներ[խմբագրել]

Հուբալի արձանը. պահվում է Դամասկոսի թանգարանում

Արաբերեն լեզուն ցեղերին միավորում էր միայն ժամանակավորապես՝ պատերազմելու կամ պաշտպանվելու, առևտրական կամ դիվանագիտական կապեր հաստատելու համար։ Պատճառը կրոնական մասնատվածությունն էր։ Արաբական թերակղզում տարածված էին և՛ հեթանոսական, և՛ միաստվածական կրոններ։ Միաստվածական կրոններից քրիստոնեությունը հյուսիսային շրջաններ է մուտք գործել Բյուզանդիայի նվաճողական քաղաքականության հետևանքով։ Քրիստոնեություն էին ընդունել Ղասանիները, իսկ Լախմիները մնացել էին հեթանոս։ Այս 2 հյուսիսարաբական պետությունները հաճախ էին պատերազմում միմյանց դեմ՝ համապատասխանաբար Բյուզանդիայի և Սասանյան Պարսկաստանի կողմից։ Ավելի վաղ քրիստոնեություն էր ընդունել Եմենի Հիմյար (արաբ․՝ حمير‎‎) թագավորությունը[7]։

Հուդայականությունը ավելի խոր արմատներ է ձգել՝ կրոնական համայնքներ ստեղծելով Նաջդի ու Հիջազի օազիսներում։ Հուդայական էին Մադինայի 5 ցեղերից 2-ը, որոնք պայքարում էին հեթանոս մյուս 3-ի դեմ՝ Հիջազի այդ ամենահարուստ օազիսի հողերի համար։ Հետագայում այս պայքարը հմտորեն օգտագործեց Մուհամմադ մարգարեն՝ Մադինայում իր դիրքերն ամրապնդելու համար։ Տարածված էր հանաֆիական միաստվածական կրոնը։ Արաբական թերակղզու հյուսիսային շրջաններում թափանցել էր բաբելոնյան և ասորական աստվածների պաշտամունքը։ Տարածված էր հատկապես սեմական Բաալ (արաբ․՝ بعل ‎‎, Բել) աստծու և Իշթար (արաբ․՝ عشتار ‎‎, Էսթեր) աստվածուհու պաշտամունքը։

Սակայն գերիշխող կրոնը հեթանոսությունն էր։ Արաբական պանթեոնի գլխավոր աստվածն էր Հուբալը (արաբ․՝ هبل‎‎‎),որի արձան-կուռքը գտնվում էր Մեքքայի Քաաբա (արաբ․՝ الكعبة‎‎) տաճարում[8]։

Հուբալն ուներ երեք դուստր՝ հանդերձյալ կյանքի աստվածուհի ալ-Լաթը (اللات‎), հաղթանակի և զորության աստվածուհի ալ-Ուզզան (العزى‎) և ճակատագրի աստվածուհի Մանաթը (արաբ․՝ مناة‎‎‎)։ Նրանց արձաններն ու տաճարները տարածված էին թերակղզու տարածքով մեկ։

Հայտնի են նաև սիրո աստված Ուադդը (արաբ․՝ ود‎‎‎), լուսնի աստված Ամմը (արաբ․՝ أم‎‎‎) և ուրիշներ, ովքեր բոլորը ավանդաբար համարվում էի Հուբալի զավակները։

Աստվածների գլխավոր տաճարը Մեքքայի Քաաբան էր՝ հայտնի իր կենդանակերպ արձաններով։ Արաբական թերակղզում լայն տարածում ուներ նաև բեյթիլների պաշտամունքը։ Յուրաքանչյուր ցեղ ուներ սեփական պաշտամունք-կուռքը։ Կուռքը դրվում էր պատգարակի վրա։ Երբ ցեղը տեղափոխվում էր օազիսից օազիս, պատգարակը՝ կուռքի տնակը, տեղափոխվում էր ցեղի հետ միասին։ Պատգարակը համարվում էր այդ աստծո տունը՝ բառացի բեյթ-իլ (արաբ․՝ بيت-ال‎‎)։

Ալ-Լաթ աստվածուհին

Հավատալիքները աստվածներից բացի ներառում էին ջիներ (արաբ․՝ جن‎‎‎), հրեշներ (արաբ․՝ غول‎‎‎) և շեյթաններ (արաբ․՝ شيطان‎‎)։ Դրանք չար կամ բարի հոգևոր արարածներ էին, որոնք կանգնած էին աստվածների ու մարդկանց միջև։ Զարմանալի է, բայց փաստ, որ նրանց պես շաիրները նույնպես հայտարարված էին միջանկյալ մարդիկ։ Պաշտամունքի առարկա կարող էին հանդիսանալ նաև կենդանիները, ժայռերը, ծառերը, հոգիները։ Տաճարների ու սրբավայրերի շուրջ ընկած տարածքը սուրբ էր հայտարարված, որտեղ բոլոր կենդանի էակներն անձեռնմխելի էին[8]։

  • Մանաֆ (արաբ․՝ مناف‎‎) կանանց աստված [9]
  • Ուադդ (արաբ․՝ ود‎‎) սիրո և ընկերության աստված, որին օձերը ենթարկվում էին [9]
  • Ամմ (արաբ․՝ أم‎‎) լուսնի աստվածը Կատաբանում.
  • Տալաբ (արաբ․՝ طالب‎‎) լուսնի աստված հարավային Արաբիայում
  • Զու ալ-Հալաս (արաբ․՝ ذو الحلاس‎‎) սպիտակ քարի տեսքով՝ տղամարդկանց աստվածություն
  • ալ-Կաում (արաբ․՝ القوم‎‎) պատերազմի աստվածը Նաբատեայում, ինչպես նաև քարավանների պահապան
  • Զու ալ-Շարա (արաբ․՝ ذو الشرى‎‎) լեռան աստվածը Նաբատեայում
  • Տաղութ (արաբ․՝ طاغوت‎‎) սատանա
  • Ջին (արաբ․՝ جن‎‎ ջինն) գերբնական բարի և չար, հիմնականում՝ չար էակներ
  • Մարիդ (արաբ․՝ مارد‎‎ մաարիդ) ջիների ավելի հզոր տեսակը
  • Իֆրիտ (արաբ․՝ عفريت‎‎ 'իֆրիտ) հրեշտակների ու սատանաների միջև կանգնած էակներ
  • Նասնաս (արաբ․՝ نسناس‎‎ նասնաաս) կիսամարդ-կիսահոգի արարածներ[10]
  • Ղուլ (արաբ․՝ غول‎‎ ղուլ) անապատաբնակ մարդանման հոդեղեն գազաններ[11]
  • Բահամութ (արաբ․՝ بهموت‎‎ բահամութ) փղի գլուխ և ձկան մարմին ունեցող առասպելական կենդանի։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան (1972)։ Գրականագիտական բառարան։ Երևան: «Լույս», էջ 325։ 
  2. 2,0 2,1 Беляев Е. А , Арабы, ислам и арабский халифат в ранее средневековье, Москва 1966
  3. 3,0 3,1 Robert G.Hoyland, Arabia and the Arabs, New York, 2001
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Hitti Ph., History of the Arabs, 10th editionPalgrave McMillan 2002
  5. 5,0 5,1 Негря Л. В. Общественный строй Северной и Центральной Аравии в 5-7 вв
  6. 6,0 6,1 Նիկոլայ Հովհաննիսյան, Արաբական երկրների պատմություն, Երևան 2003
  7. Пиотровский М.Б., Южная Аравия в раннее средневековье, Москва 1985
  8. 8,0 8,1 The Book of Idols (Kitāb al-Asnām) by Hishām Ibn al-Kalbī
  9. 9,0 9,1 Book of Idols
  10. Robert Irwin The Arabian Nights։ a Companion (Penguin, 1994)
  11. «ghoul»։ Merriam-Webster Online Dictionary։ http://webster.com/dictionary/ghoul։ Վերցված է January 22, 2006։