Նախաիսլամական Արաբիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Մեր թվարկության 7-րդ դ. արաբական ցեղերը ընդունեցին իսլամը և միավորվեցին նրա կանաչ դրոշի ներքո։ Մինչ այդ արաբները և Արաբական թերակղզում ապրող սեմալեզու մյուս ժողովուրդները կերտել էին շուրջ քաղաքակրթություններ, որոնցից ամենահինը ուներ 3000-ամյա պատմություն

Պատմություն[խմբագրել]

Լեզու[խմբագրել]

Առաջին գրավոր հուշարձանը, որից սկսվում է գրական արաբերենի պատմությունը` Ղուրանն է, բայց այդ հուշարձանի, ինչպես նաև ավելի ուշ գրառված նախաիսլամական գրականության լեզվի ուսումնասիրությունը, վկայում է, որ լեզվի այդ գրավոր ձևը իրենից ներկայացնում է զարգացման և մշակման երկարատև ժամանակաշրջանի արդյունք, որի արմատները ձգվում են դեպի նախաիսլամական շրջանի խորքերը։

VI-VII դարերի լեզուն արտացոլող առաջին գրավոր հուշարձանները պատկերացում են տալիս կայացած հնչույթաբանական համակարգին, կանոնավորված ձևաբանական համակարգին, կայուն շարահյուսական կազմ և հարուստ բառապաշար ունեցող մի լեզվի մասին։ Այդ լեզուն կազմավորվել էր Կենտրոնական Արաբիայի (Նեջդի բեդվիական ցեղերի և Հիջազի նստակյաց ցեղերի) ցեղային բարբառների հիման վրա։ VII դարի սկզբում այս տարածքում ձևավորվել էր վերբարբառային կարգավիճակ և գործառույթներ ունեցող լեզվի մի ձև, ընդհանուր հնչյունաբանական և լեզվաբանական համակարգ, որը բացառում էր ձևավորված նորմայից բարբառային շեզումները, միևնույն ժամանակ բարբառների տարբերակումը, միջնադարյան բանասերների տվյալների համաձայն, շարումակում էր պահպանվել ընդհանրական համաարաբական ձևերի հետ զուգահեռ, դրա համար էլ արաբերեն լեզվի պատմությունը պարունակում է երկու ասպեկտ` միասնական ձևի` գրական լեզվի, և մատչելի բարբառային նյութերի ուսումնասիրություն։

Իսլամական ժամանակաշրջանի պարբերականացումը ընդգրկում է երեք հիմնական փուլ` վաղ դասական (VII-X դդ.), դասական (X- XVIII դդ.) և ժամանակակից (XIX դ.-ից մինչև ասյօր)։ Այս դասակարգումը հենվում է հիմնականում արաբ հասարակության պատմության, այսինքն` արտալեզվական գործոնների վրա, մշակութային վերելքի կամ անկման, միավորման կամ պառակտման և մշակութատնտեսական շփումների աշխուժացման կամ թուլացման ժամանակահատվածները հաշվի առնելով։ Գրական արաբերենի ներքին պատմության այդ գործոններն ունեն սահմանափակ և աննշան ազդեցություն։ XX դարի համար միայն հատկանշական է դառնում բառապաշարային միջոցների նշանակալի զարգացումը, որն ադյուհանդերձ չի անդրադառնում հիմնական արմատական բառաֆոնդի վրա, ինչպես նաև շարահյուսական կառույցների բարդեցումը՝ գրական ժանրերի առաջացման հետևանքով։ Բարբառաձևերի թափանցումը գեղարվեստական գրականություն, գրական լեզվի ու տեղի բարբառի միջև տարբերությունները մեղմացնող միջին մի լեզու ստեղծելու փորձերը։

Արաբերենի նախաիսլամական շրջանի պարբերականացումը հիմնվում է սահմանափակ էպիգրաֆիկ նյութի և հին հեղինակների ու աղբյուրների որոշ ցուցումների վրա, որոնք վկայում են ոչ այդքան հին կամ նախաարաբական լեզվի գոյության մասին, որքան իրենց բնորոշ հատկանիշներն ունեցող հին արաբական բարբառների խմբի առկայության մասին։

Նախաիսլամական շրջանում Արաբական թերակղզու տարածքում և հարակից շրջաններում ձևավորվում է ոչ միայն արաբերեն բանավոր վերբարբառային ձևը ներկայացնող բանաստեղծական կոյնեն, այլև յուրահատուկ գրավոր էպիգրաֆիկ մի ձև, որը կրում է «էպիգրաֆիկ արաբերեն» պայմանական անվանումը։ Եթե բանաստեղծական լեզվի ձևավորումն ու կազմավորումը վերաբերում է մ.թ. VI-VII դարերին, ապա էպիգրաֆիկ արաբերենին գործառությունը հայտնի է մ.թ.ա. I դարից և շարունակվում մինչև մ.թ. IV-V դարերը, իսկ որոշ տվյալներով` ընդհուպ մինչև VII դարի սկիզբ` անմիջականորեն նախորդելով իսլամական շրջանին և համապատասխանաբար գործառության մեջ լինելով բանաստեղծական կոյնեի ձևավորման առաջին շրջանի հետ։

Պատմական տեսակետից էպիգրաֆիկ արաբերենը սովորաբար բնորոշվում է որպես վաղնջական կամ նախադասական արաբերեն։ Արաբական բանասիրական ավանդույթը, որը բավական մանրամասնորեն անդրադառնում է Արաբական թերակղզու ցեղերի և որոշ հարևան հարավ-սեմական լեզուների բարբառների առանձնահատկությունների նկարագրությունը գրեթե չի նշում այն առանձնահատկությունները, որոնք բնութագրում են էպիգրաֆիկ արաբերեը։ Այն ցեղերը, որոնք կարող էին հանդիսանալ այդ լեզվի կրողը արաբական պատմական ավանդույթում հիշատակվում են al-εarab al-baεīda ՙհեռացված արաբներ՚ անունով։

Հնչյունային առանձնահատկությունների առումով էպիգրաֆիկ արաբերենն բնութագրվում է պայթականների, կոկորդայինների, միջնատամնայինների, էմֆատիկ (đād, şād), շրթնային հնչույթների առկայությամբ, ինչը հատկանշական է, ինչպես հարավ-արաբական լեզունների, այնպես էլ արաբերենի համար։ Միևնույն ժամանակ էպիգրաֆիկ արաբերենին հատուկ է ha-ha`, sin-s`ad հստակ բացակայությունը, որը բնորոշ չէ ոչ հարավ-արաբական լեզուներին, ոչ էլ դասական հյուսիս-արաբերենի համար։

Ձայնավորների երկարացումը և երկբարբառների գործառությունը միջին արմատական դիրքում թեպետ հետևողական է, բայց իրականանում է։ Ինչ վերաբերում է ձևաբանական առանձնահատկություններին, ապա առկա նյութը թույլ է տալիս արձանագրել երկակի թվի առկայությունը և երկու կարգի հոգնակիների` արտաքին և բեկյալ, առկայությունը, վերջինս առավելապես ներկայացված է afεal ձևով։ Էպիգրաֆիկ արաբերենի ամենաբնորոշ հատկանիշը ha որոշիչ հոդն է։

Բառապաշարային առանձնահատկությունները առաջին հերթին դրսևորվում են ազգակցական տերմինների` սեմական լեզուներին հատուկ երկու շարքերի հակադրության մեջ` ընդհանուր արաբական և հին եբրայական, bin ձևը հակադրվում է bir-ին, որը հատկանշական է հարավ-արաբերենին և արամեերենին։ Bir ձևը հատկանշական է հարավային Արաբիայի որոշ արաբական բարբառների համար և դրանցում օգտագործվում է մինչև այժմ։

Բառապաշարային առանձնահատկությունների առումով պետք է նշել, որ էպիգրաֆիկ արաբերենին հատուկ են բառապաշարային այնպիսի շերտեր, որոնք կրում են ընդհանուր սեմական բնույթ` որոշ դեպքերում հակադրվելով դասականարաբերենի համապատասխան արմատներին, մյուս կողմից` մի շերտ, որը հատուկ է Արաբիայի գրեթե բոլոր բարբառներին ու լեզուներին. դա հիմնականում քոչվոր-անասնապահական շերտն է (կենդանիների անվանումների, օր.` abl-ուղտ արմատը, marj-արոտավայր, thara-ցուլ, faras-ձի): Այդ առումով կարելի է խոսել, որ էպիգրաֆիկ արաբերենի բառապաշարային համակարգը իրենից ներկայացնում է երեք շերտեր` հյուսիս-արաբական, արամեական և հարավ-արաբական տարրերի, առավել հին շերտը հարավ-արաբականն է, որը համալրվում է հյուսիս-արաբական և արամեական բառապաշարով։ Իր գործառության վերջին շրջանում մ.թ. IV-VI դդ. էպիգրաֆիկ արաբերենն գոյակցում է բուն արաբերենի հետ, որի հիմնական հատկանիշն է al հոդը։

Ենթադրվում է, որ էպիգրաֆիկ արաբերենն իրենից ներկայացնում էր գրավոր լեզվի միասնական գործառական ձև, որը կազմավորվել է մ.թ.ա. առաջին դարում ՙha բարբառների՚ հարավային խմբի հիմքի վրա։ Լեզվի այդ ձևը սահմանափակված էր հասարակական-տնտեսական նեղ ոլորտով և քիչ թվով կրողների առկայությամբ, որոնք դուրս մղվեցին մ.թ.I դարում ՙal՚ բարբառների կրողների կողմից։ Ամեն դեպքում էպիգրաֆիկ արաբերենը չի հանդիսանում դասական արաբերենի անմիջական նախորդը, այլ ավելի շուտ հանդիսանում է արաբական բարբառների խմբին մոտ զուգահեռ մի ճյուղ, որն իր շարունակությունն իսլամական շրջանում չստացավ ոչ գրավոր, ոչ բանավոր տեսքով։ Al-բարբառների խումբը ներակայացված է տեքստերի խիստ սահմանափակ քանակությամբ, որոնցից մի խումբը Կենտրոնական Արաբիայում Կարյաթ ալ-Ֆաուա վայրում գտնված արձանագրություններն են, մյուսը` նաբաթական գրով կատարված արձանագրություններն են, որոնց վերլուծությունը վկայում է այն մասին, որ հիմնական հատկանիշներով հոդ, հոդի առնմանում, կայացած հնչույթային համակարգ, բառափոխական վերջավորությունների առկայություն afa`l ձևով կազմված բայաձևեր, համզայի առկայությունը։

Այդ տեքստերը վերաբերում են մ.թ. III դդ։ Դրանց առկայությունը ենթադրում է որոշակի ավանդույթների առկայություն, որը կազմավորված է եղել ավելի վաղ շրջանում, հետևապես արաբերենի երևան գալը պատմական ասպարեզ կարելի է վերագրել մ.թ. առաջին դարերին։

Գրականություն[խմբագրել]

Պոեզիայի աղբյուրները[խմբագրել]

Մի քանի դարերի ընթացքում վաղ արաբական պոեզիայի լավագույն նմուշները պահվում էին ռաուիների մտքում և միայն 8-րդ դ. կեսերից բանաստեղծներն ու ռաուիները սկսեցին դուրս հանել դրանք ժամանակակիցների մտքից և հավաքել հատուկ հավաքածուների մեջ։ Արաբական արշավանքների ժամանակ իսլամի տարածման համար անհրաժեշտ էր ծանրաբեռնվել լեզվի և մշակույթի ուսումնասիրությամբ, որպեսզի կարողանային հասկանալ Ղուրանի սուրբ տեքստերը։ Վաղ շրջանի բանասերները շրջում էին անապատներով և հավաքում զանազան տեղեկություններ հին պոետների կյանքի մասին, գրի առնում նրանց բանաստեղծությունները։ Ամենավաղ շրջանից մեղ հասած հին պոեզիայի լավագույն ժողովածուները համարվում են Ալ-Մուֆադդալ ադ-Դաբիի և Համադիի ժողովածուները։ Ալ-Մուֆադդալի անթալոգիան («ալ-մուֆադդալիաթ») ստեղծվել է Ալ-Մանսուր խալիֆայի նախաձեռնությամբ 756թ., իր որդու և ժառանգորդի դաստիարակության համար։ Ժողովածուում զետեղված է 126 պոեմ, որոնք պատկանում են 66 հեղինակների։ Նրանցից 46-ը ստեղծագործել են նախաիսլամական շրջանում։ Ի տարբերություն այլ ժողովածուների «ալ-մուֆադդալիաթ»-ը իր մեջ պարունակում է հեղինակների գործերը ամբողջությամբ և ոչ պատառիկներով, որի համար այն յուրահատուկ արժեք ունի։ Այլ է եղել մեկ ուրիշ վաղ շրջանի հավաքողի` Համադiի ժողովածուն։ Նա բնիկ քուֆացի էր, բայց ապրում էր Իրանում և նրան զինդիկ(հերետիկոս) էին համարում։ Նա ծագումնաբանության և պատմության մեծ գիտակ էր, լավ գիտեր արաբների սովորույթները և հատկապես պոեզիան, որի համար մեծ հռչակ էր վայելում։ Համադիին է վերագրվում նախաիսլամական պոեզիայի լավագույն գլուխգործոցների`մուալաքաների հավաքումը, որոնք պատկանում են յոթ ամենահայտնի հին պոետներին։

Տարբեր չափերի հավաքածուների գրառումը լայն թափ ստացավ հատկապես 9-րդ դարում։ Սկսեցին երևան գալ դիվանները(լավագույն բանաստեղծությունների հավաքածուները) և շատ անթալոգիաներ, որոնք պարունակում էին պոետների ամբողջական ստեղծագործությունները։ Չբավարարվելով սրանցով`բանաստեղծները մի նոր յուրահատուկ հավաքածու ստեղծեցին, որը կոչվում էր «Պոետների կենսագրությունը» (արաբերեն` «كتاب الشعر والشعراء» ), որում տեղեկութոյւններ կային արաբ պոետների կյանքի և նրանց գործերի մասին։ Սակայն մինչև մեր օրերը շատ քիչ հավաքածու է պահպանվել, և դրանցից մեկը, որը մեծ արժեք է ներկայացնում Ալ-Մուֆադդալի աշակերտ Ալ-Սամաի ժողովածուն է` «ալ-սամաիյաթ», որն իր մեջ պարունակում է 77 ամբողջական պոեմ և առանձին հատվածներ, որոնք պատկանել են իսլամի շրջանի պոետներին։ Տարբեր կազմություն ունեն 2 հեղինակների միևնույն անվամբ հավաքածուները «Քաջությունների գիրքը»`(արաբերեն` «كتاب الحماسة» )։ Աբու Թամամը իր «Համասայում» հավաքել է ավելի հետաքրքիր բանաստեղծական հատվածներ, փորձել է դասավորել դրանք ըստ ժանրերի, իսկ նրա աշակերտ ալ-Բուհթուրին դրանք համակարգել է ոչ թե ժանրերի տարբերությամբ, այլ բանաստեղծական թեմաներից և կառուցվածքներից ելնելով։ Ի հակադրություն սրանց շատ խառը կառուցվածք ունի «Արաբ բանաստեղծների ստեղծագործությունների հավաքածու» անթալոգիան։

Կարևոր տեղ ունի նաև «Բանաստեղծների դասակարգում» ժողովածուն (արաբերեն` «طبقة الشعراء»)։ Այստեղ զետեղված է 127 պոետների կենսագրական տվյալներ։ Այս կենսագրական անթալոգիայի շարքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում Աբու Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի «Երգերի գիրքը» ժողովածուն (արաբերեն` «كتاب الأغاني»)։ Այն ստեղծվել է հեղինակի կողմից որպես 100 երգերի մեկնաբանություն, որոնք հավաքվել են Հարուն ալ-Ռաշիդ խալիֆի նախաձեռնությամբ։ Միջնադարյան բանասերները բարձր են գնահատել Աբու Ֆարաջի գործը։ Արաբական պոեզիայի աղբյուրների մեջ մեծ տեղ է զբաղեցնում «ադաբի» գրականությունը, որը միջնաադարոում պետք է տիրապետեր յուրաքանչյուր կիրթ և զարգացած մարդ։ Սա ծաղկում է ապրել Ալ-Ջահիզի, Իբն Կուտայբաի ստեղծագործությունների մեջ 9-10-րդ դարերում։ Կարևոր նաև Իբն առ-Ռաբինի «Ալ-իկդ ալ Ֆաբիդը», որի նպատակն էր մուսուլման Իսպանիային պատմել Արևելքի գրականության մասին։ Ինչևէ վերը նշված աղբյուրնեի մի մասը, հավանական է, որ չի համապատասխանում իրականությանը։ Դրանց հեղինակները այդ նյութերը արտագրում էին մեկը մյուսից` առանց ենթարկելու քննադատության։ Նրանց մի մասը հավանական է, որ հենց արտագրողների ստեղծագործություններն են, որոնք վերագրվում էին նախաիսլամական պոետներին։

Ժանրերն ու ձևերը: Կասիդա և կիտա[խմբագրել]

Արաբերենի տաղաչափական ձևերն արդեն ստեղծվել էին վաղ, իսլամական շրջանում։ Հավանական է, որ սկզբում ստեղծվել է հանգավոր արձակը`սաջը, որը հանգավոր խոսքն է, որում միտքը արտահայտվում է մի քնի կարճ նախադասությամբ։ Հանգավոր արձակից առաջացել են արաբերեն բանաստեղծության ամենապարզ տաղաչափական ձևը`ռաջազը, որը, ըստ էության, հիմք է հանդիսացել բանաստեղծական մյուս չափերի առաջացման համար։ Դեռ վաղ ժամանակներում`8-րդ դարում է ստեղծվել գիտություն տաղաչափության մասին (իլմ-ալ-Արուդ)։ Արուդը ուներ ավելի լայն իմաստ և այն միայն գիտություն չէր տաղաչափության մասն, այլ այն զբաղվում էր հանգի ուսումնասիրությամբ։ «Արուդ» տերմինի ծագման մասին ստույգ տեղեկություններ չկան։ Որոշ արաբագետներ նրա ծագումը կապում են տաղաչափական կանոններով բանաստեղծական տողի կազմավորման փաստի հետ, իսկ որոշ արաբագետներ ասում են, որ տերմինը առաջացել է այն պատճառով, որ բանասեր Խալիլը տաղաչափության տեսությունը մշակել է Մեքքաայում, որը կոչվել է ալ-Արուդ։ Արուդի համաձայն բանաստեղծական տողը ստեղծվում է վանկերի միատեսակ տևողականության որոշակի հերթագայությամբ։ Կարճատև և երկարատև վանկերը միասին կազմում են բանաստեղծական ոտք։ Երկու կամ երեք ոտքերից կազմվում է կիսատող, իսկ երկու կիսատողից էլ արդեն կազմվում է բանաստեղծական տողը`բեյթը։ Միջին դարերում արաբների կողմից ամենից շատ օգտագործվող չափերը եղել են`

  1. տաուիլ-երկար
  2. բասիտ- ընդլայնված
  3. քամիլ- ամբողջական
  4. ռամալ- վազող
  5. խաֆիֆ- թեթև
  6. մութաքարիբ- семенящий
  7. ռաֆիր- խոշոր, առատ

Հաճախ արաբերեն բանաստեղծությունները անվանվում ենըդտ իրենց հանգի, օրինակ «լյամիա» այն բանաստեղծությունն է , որի բոլոր տողերը ավարտվում են «լյա» տառով, և «Նունիյա»` «նուն» տառով։

Արդեն նախաիսլամական շրջանում ստեղծվեցին 2 հիմնական բանաստեղծության ձևերը`ոչ մեծ, 10-12 բեյթանոց կիտամ(հատված, պատառիկ) և ոչ մեծ պոեմը`50-100 բեյթանոց կասիդան։ Կիտան սովորաբար փոքրիկ բանաստողծություն էր մի թեմայի շուրջ, պարզ կառուցվածէ ուներ, որը կարող էր և ինքնուրույն հանդես գալ և դառնալ մի մեծ պոեմի հատված։ Կիտա ձևը ամենից առաջ օգտագործվել է հին արաբական ժանրերից մեկում` հիջայում(պարսավանք, ծաղրանք)։ Այս ժանրը իրենից անեծք ու կախարդանք էր ներկայացնում և ուներ կախարդանքի և անեծքի ուժ, որը տաղանդավոր բանաստեղծը իր սուր խոսքով, լեզվով ուղարկում էր իր թշնամիների և թշնքմի ցեղախմբերի վրա»։ Հիջան արտասաելով ավելի ռիթմիկ և հանգավոր ոճով` պոետը հույս ուներ, որ անեծքը կթողնի իր սարսափելի հետևանքը։ Ասում են, որ Մուհամմադ մարգարեն նույնպես շատ վախեցել հիջայի կախարդական ուժից և որպեսզի խուսափի դրանից իրեն է մերձեցրել 2 այնպիսի հիջա գրողների, ինչպիսիք են Կաաբ իբն Զուհեյրը և Հասան իբն Սաբիտը։ Հաճախ նրան, ում ուղղված էր հիջան դուրս էին անում ցեղից և ուղարկում դեպի վայրի անապատները։ Այն դարձավ արաբների ամենասիրելի ժանրերից մեկը, իսկ խալիֆայության կազմավորումից և հատկապես Օմայանների իշխանության գալուց հետո հատուկ տիտղոս էին շնորհում հիջա գրողներին։ Դրանցից մեկը ալ-Ախտալն էր Օմայանների օրոք, որն տվեցին «Օմայանների պոետ» տիտղեսը։ Հաջորդ հանգույն ժանրը ռիսան էր` հուղարկավորության էլէգիան։ ԱՅն իրենից ներկայացնում է պարզ շարադրանքով, ինքնուրույն և ոչ մեծ կիտա, որը երգվում էր հուղարկավորության ժամանակ։ Ըստ ավանդության այն պետք է երգեին պատերազմում մահացած տղամարդկանց կանայք և ցեղախմբի աղջիկները։ Սակայն թաղման այդ լացւ ուներ իր սուրբ նշանակությունը։ Մահացածի վրա լացելով նրան փառաբանում էին, իսկ նրա ցեղը փառք ու պատիվ էր վայելում։ Լավագույն ռիսա երգողներից է եղել Ումայման`Քուրեյշ ցեղից, որը ողբացել է իր ցեղակիցների , ինչպես նաև եղբոր Աբու Սուֆյանի կորուստը։

Կասիդան իր կառուցվածքով ավելի բարդ ստեղծագործական ձև է հանդիսանում։ Այն կազմված է թույլ կապերով կապված մասերից, որոնք տարբերվում են միմյանցից և սյուժեով, և ոճով։ Հին արաբական կասիդան սովորաբար սկսվում է այն պատմությունից, թե ինչպես է անապատով ընթացող ուղտի կամ ձիու վրա նստած պոետը առաջարկում մյուսներին կանգ առնել այն վայրում, որտեղ պահպանվել են բեդվինական բնակատեղիներ։ Այն տխուր հիշողություն է արթնացնում պոետի մեջ անցած ժամանակների մասին, երբ նա առաջին անգամ հանդիպեց իր սիրուն։ Այնուհետև պոետն իր ուշադրությունն է սևեռում այն ուղտի կամ ձիու վրա , որով նա ճանապարհ է ընկել և սկսում է գովերգել նրան, նրա արագությունը, ոտքերի ամրությունը, տեսքը։ Այնուհետև պոետը սկսում է անցնել կասիդայի բուն թեմային, գովերգում է իր ցեղին, ցեղի առաջնորդին, ծաղրում է թշնամուն և այս ամենը ընդհատվում է երբեմն-երբեմն տեսարանակին նկարագրություններով`հողմ, սելավ, որսի տեսարաններ և այլն։ Կասիդայի լիրիկական մուտքը արաբների մոտ ստացել է նասիբ անվանումը, իսկ հետագա նկարագրությունները կոչվում են վասֆ։ Կասիդայի առանձին հատվածները իրենցից ներկայացնում են ժանրային ձևեր, որոնց առանձնացումը որպես առանձին ժանրեր տեղի կունենա միջնադարում։ Քանի որ արաբներն իրենց զգացմունքներն են զետեղել կասիդայում, այն համարում են իդեալական ստեղծագործություն։ Պատահական չէ, որ 9-րդում տեսաբան Իբն Կուտայբան իր գրքում փորձում է մեկնաբանել կասիդայի զանազան էլեմենտներ և ապացուցել, որ կասիդան իդեալական գրվածք է և դրա շնորհիվ է, որ այն պահպանվել է երկար տարիներ։ Հին արաբները գնահատում էին այս կամ այն կասիդան ոչ այնքան նրա գեղարվեստական արժանիքների, որքան «ցեղային հերոսների» իրենց պոետի հեղինակությունը բարձրացնելու համար։

Նախաիսլամական շրջանում կասիդայի կենտրոնական մասն էր ֆախրը(ինքնագովերգում) և մադհը (գովերգ)։ Ֆախր ժանրում բանաստեղծը գովերգում էր իր հերոսական արարքները, սխրանքները, գովերգում էր իր ցեղին, նրա բազմամարդ լինելը և այլ արժանիքներ։ Հին արաբական կասիդայում, ինչպես ցանկացած լիրիկական ստեղծագործությունում սյուժեն կապված չէ։ Ֆախրի հետ շատ ամուր կապված է մադհը։ Ինչպես ֆախրը, մադհը նույնպես առանձին հանդես չի գալիս, այլ կազմում է կասիդայի մի մասը։ մադհում պոետը գովերգում է իր ցեղի առաջնորդին կամ մի իշխանի , սակայն եթե ավելի ուշ պալատական երգիչները գովերգում էին խալիֆին բարձր տիտղոսի կամ պաշտոնի հասնելու համար, ապա վաղիսլամական մադհի վարպետները այն գրում էին իրենց ցեղի պատիվը բարձր պահելու համար։ Այս ժանրը իր զարգացման գագաթնակետին է հասնում Օմայանների օրոք։ Նախաիսլամական պոեզիայի ժանրերի թվին են դասվել նաև խամրիյաթները`գինուն և «սեղանի խնջույքին» նվիրված տողերը կասիդայում, և հիքման, որը իրենից ներկայացնում էր աֆորիզմներ։

Մուալլաքաները և նրանց հեղինակները[խմբագրել]

Միջնադարի արաբ լեզվաբանները բանաստեղծական վիթխարի ժառանգությունից առանձնացնում են 7 ամենալավ պոեմ-կասիդաները, որոնք պատկանում էին առավել հայտնի բանաստեղծներին։ Այս պոեմ-կասիդաները կոչվում էին մուալաքաներ։ Մուալլաքա» տերմինի ծագման շուրջ կան տարաձայնություններ։ Ըստ ավանդույթի`մուալաքաներն այնքան սիրված են եղել ժողովրդի կողմից, որ դրանք կախվում էին հեթանոսական տաճարների մուտքի մոտ, այստեղից էլ անվանումը` «կախված»։ Սակայն ավելի ուշ ուսումնասիրողների կողմից այս վարկածը հերքվեց, քանի որ մուալաքա տերմինը նրանք բացատրում էին նրա մեկ այլ նշանակությամբ` «կապել», ասելով, որ արաբները մուլաքաների ստեղծումը համեմատում էին ուլունքահատիկը թելի վրա շարելու պրոցեսի հետ վզնոց պատրաստելու համար; Արաբական միջնադարյան աղբյուրներից շատերը նշում են մուալաքաների 7 նշանավոր նախաիսլամական պոետներին` Իմրուլկայս, Տարաֆա, Զուհեյր, Անտարա, Ալ Հարիս իբն Հիլիզա, Ամր իբն Քուլսում և Լյաբիդ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ունի իր յուրահատկությունները։

Զուհեյր։ Զուհեյր իբն Աբի Սուլմին ծագումով գատաֆան ցեղից էր։ Նրա պոեզիայի մեջ գլխավոր դերը պատկանումէ կասիդաներին, որոնց մեջ գովերգում է ոչ այնքան ցեղերի առաջնորդներին և քաջարի զինվորներին, այլ իր այն զինակիցներին, որոնք խաղաղասեր էին և ձգտում էին հաշտեցել և լուսավորել ցեղը։ Նրա գլխավոր մուալաքան նվիրված է 2 նշանավոր զուբյանցիների`Հարիմին և Ալ-Հարիսին։ Զուհեյրի մոտ քնարական մուտքը կարճ է, զուրկ անձնասիրական որևէ տարրից։ Այնուհետև բանաստեղծն անմիջապես անցնում է գլխավոր թեմային`Հարիմի և Ալ Հարիսի գովաբանմանը, թե ինչպես նրանք հասան պատերազմի դադարեցմանը։ Գովաբանելով նրանք`Զուհեյրը ընդհանրապես դատապարտում է պատերազմը և խաղաղության կոչ է անում։ Մրա մուալաքաները ավարտվում են իրար հետ շատ թույլ կապված աֆորիզմներով և խրատական ասույթներով։ Նա գիտակցաբար ձգտում էր իր ստեղծ. միջոցով ազդել իր ցեղակիցների վրա`ստիպելով հետ կանգնել միջցեղային կռիվներից։ Դրանով Զուհեյրը փորձում է կասիդան դարձնել ավելի կոնկրետ, հստակ և ձևավորել ընդհանուր միտք, գաղափար։

Լյաբիդ իբն Ռաբիա։ Ժամանակի առումով մուալլաքաների ամենաուշ հեղինակը «վերջին բեդվին պոետ» Լյաբիդ իբն Ռաբիյան է ամիր ցեղից։ Չնայած ապրել և ստեղծագործել է Մուհամմադ մարգարեի կենդանության օրոք, այնուամենայնիվ նրա ստեղծագործությունները կրել են նախաիսլամական բնույթ։ Մեզ են հասել 50-ից ավել ոչ մեծ պոեմներ և բավականին շատ բանաստեղծական հատվածներ։ Հիմնականում նրա մուալլաքաները նվիրված են ամիր ցեղին , գովերգում է այն և իրենց մեջ պարունակում են ցնորքներ միջցեղային կռիվների նկատմամբ, կա էլեգիա կապած իր եղբոր`Արբադի մահվան հետ, ինչպես նաև ավանական գանգատներ լքված բնակավայրի , սիրած էակի, ուղտի և որսորդության նկարագրություններով։ Նրա մուալլաքաներում մեծ տեղ է զբաղեցնում Ֆախրը։ Նա գովաբանում է իր առատաձեռնությունը, հյուրասիրությունը, հպարտ բնավորությունը։ Իսկ ռիսա ժանրի ստեղծագործություններում հարազատի համար լացը վերածվում է փիլիսոփական էլեգիայի, որտեց վեր են բարձրանում կյանքի և մահվան իմաստները։ Դրանով ռիսա ժանրը ընդլայնվում է, սպառում իր ողբերգական բնույթը։ Նա ստեղծ. մեջ կիրառել է բոլոր տեսակի նկարագրություններ, բայց ինչպես նախաիսլամական ցանկացած պոետ սիրում էր համեմատությունները։

Իմրուլկայս։ Հինարաբական պոեզիայի ամենանշանավոր դեմքը Իմուլկայսն է։ Նա քինդ ցեղից էր։ Նրա մանկությունն ու պատանեկությունը անցել են լիության և ճոխության մեջ։ Երիտասարդ տարիներին սեր ցուցաբերելով պոեզիայի նկատմամբ, իր ստեղծ.-ում պատմում էր իր զվարճանքների և սիրային արկածների մասին։ Հայրը նրան ստիպում է հրաժարվել այդպիսի կյանքից և դուրս է անում տնից։ Սկսվում են նրա թափառումների շրջանը։ Հավաքելով համախոհներ նրանք անցնում են տափաստաններով, օազիսներով, գրում երգեր, խմում գինի և շվայտ կյանք վարում։ Սակայն հոր սպանության մասին իմանալուց հետո նա երդվում է վրեժ լուծել ասադիտներից և վերադարձնել հոր իշխանությունը։ Դրանից հետո նա հրաժարվում է միս ուտելուց, գինի խմելուց, ծխելուց և մազերը կտրելուց մինչև չառնի հոր վրեժը։ Իր համախոհների հետ նա պատերազմ սկսեց ասադիտների դեմ, սակայն նրանք ջարդվեցին և կոտորվեցին։ Նա գնաց Բյուզանդիա օգնություն ստանալու համար, սակայն քիչ բանի հասավ և հետդարձի ճանապարհին մահացավ։ Պատմում են, որ կայսրը զայրացավ իր աղջկան գայթակղելու համար, դրա համար նրան սպանել տվեց։ Իմրուլկայսը համարվում է կասիդայի ստեղծող իր բոլոր տարրերով`ողբ, սիրած էակի մասին հիշողություններ, նկարագրություններ և ինքնագովաբանում։ Նա իր մաուալաքան գրել է ի հիշատակ մի դեպքի, որը կոչվում է «Դարատ Ջուլջուլի օր»։ Իմրուլկայսը սիրահարված էր Ունայզա անունով մի բեդվին աղջկան։ Մի անգամ, երբ Ունայզան այլ կանաց հետ գնացել էր լողալու Դարատ Ջուլջուլում, Իմրուլկայսը հավաքում է նրանց շորերը և հրաժարվում տալ մինչև նրանք դուրս չգան ջրից։ Նրանք ստիպված ջրի մեջ մնում են մինչև մայրամուտ հետո դուրս գալիս և մեղադրում Իմրուլկայսին։ Իր մեղքը քավելու համար նա մորթում է իր ուղտին և հյուրասիրում աղջիկներին։ Վերջիններս վերցնում են նրա ուղտի բեռը և միայն հպարտ Ունայզան չի վերցնում։ Իմրուլկայսը բարձրանում է նրա ուղտի վրա և համբուրում նրան։ Միակ պատասխանը լինում է. “Դու վիրավորեցիր իմ ուղտին”։ Իմրուլկայսի մուլաքան կազմվախ է մի քանի ինքնուրույն մասերից։ Առաջին մասում նա տրվումէ հիշողություններին, հետո պատմում է սիրային արկածների, Ունայզաի հետ հանդիպման մասին, երրորդ մասում ներկայացնում է անապատի կյանքը։ Նրա հիմնական թեմաները բնությունն ու սերն են։ Սիրային բանաստեղծություններում մանրամասն նկարագրում է իր սիրեցյալի հետ հանդիպումները, նկարագրում նրա արտաքինը։ Լայնորեն օգտագործվում էր անձնավորումը։ Նկարագրելով արաբական ֆաունան, նա մշտապես տալիս է կենդանիներին մարֆկային զգացմունքներ, մտքեր, խոսք, զրուցում է նրանց հետ։ Ալ-Հարիս Իբն Հիլիզա։ Ավանդության համաձայն նա հիվանդ էր բորոտուվ, և իր բանաստեղծությունները ներկայացնելիս դեմքը ծածկում էր ծածկոցով։ Ալ-Հարիսի մուլաքան ունի ավանդական կառուցվածք, սակայն հենց լիրիկական մուտքի մոտ պոետը իրեն թույլ է տալիս հմուտ հնարք։ Նա, գովելով իր սիրեցյալին, նրան Հինդ է անվանում`դատավորի մոր անունով, դրանով իսկ իր կողմը գրավելով նրան։ Հետո կարճ ավանդական ուղտի նկարագրությունից հետո, նա հայտարարում է Ամիրին արդարության և քաջության օրինակ։ Իր ցեղի պաշտպանությունը նա սկսում է հանգիստ և չափավոր։ Գովաբանելով իր ցեղը նա պատմում է թաղլիբների դեմ տարած հաղթանակի մասին։ Նրա մուալաքաներում մեծ տեղ են զբաղեցնում պատմողական տարրերը։ Վեճի ժամանակ պոետը իր փաստարկները ամրապնդում է իր ցեղի կատարած հերոսական հերոսկաան գործերի մասին պատմություններով։ Այդ պատմությունը ինքնատիպ բանավոր տարեգրություն է։

Ամր Իբն Քուլսում։ Նրա մուլաքան սկսվում է գինարբուքների (խամրիյաթ) և խնջույքների նկարագրությամբ։ Հետո գալիս է սիրային լիրիկայի մասը, որտեղ նա պատմում է իր սիրեցյալի հետ բաժանման մասին, գովերգում նրա գեղեցկությունը։ Լիրիկական մուտքը աննշան տեղ է գրավում մուալաքաներում։ Նա շտապում է անցնել հաջորդ մասին, որտեղ պատմում է թաղլիբների և բաքրիտների պայքարի մասին, գովերգում է թաղլիբ ցեղի առավելությունները, իր սեփական սխրագործությունները։ Մուալաքայի 2րդ մասը ստեղծվել է պոետի կողմից հիմյարական իշխանի սպանությունից հետո։ Նրանում պոտը հերքում է նրանց իշխանների`թաղլիբներին կառավարելու ձգտումը, մատնանշում Ամր իբն Հինդի իր ցեղի հասցեին ասված վիրավորանքները։ Մուալաքայի ֆախրում կան էպոսի տարրեր։ Սակայն ի տարբերություն էպոսի, աստեղ դեռևս հերոսը առանձնացված չէ, չի դարձել կենտրոնական դեմք`մարմնավորելով ժողովրդի կամքը, իմաստությւոնը։ Նրա մեծ երևակայությունը պոետին մի թեմայից մյուսն է տանում։ Նրա բանաստեղծական խոսքը համահունչ է։ Օգատգործել է փոխաբերություններ, գունագեղ մակդիրեր, հիպերբոլաներ։ Անտարա իբն Շադդադ։ Նախաիսլամական բեդվին պոետների շարքում հեղինակավոր տեղ է զբաղեցնում, պոետ-ռազմիկ, որի անձը շրջապատված է ավանդությունների մշուշով։ Նա եղել է ճանաչված ռազմիկի որդի աբս ցեղից և սևամորթ ստրկուհու որդի, դրա համար ցեղում համարվում էր ոչ լիիրավ անդամ։ Սակայն պատերազմի շրջանում նա քաջություն է դրսևորում և ազատվում ու դառնում լիիրավ անդամ։ Նա ճանաչվեց պատերազմի շրջանում մրցակցության շնորհիվ։ Նրա բանաստեղծություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում անձնական զգացմունքները և անհանգստությունները, տանջանքները միակողմանի սիրո համար(նա սիրում էր իր քրոջը`գեղեցկուհի Աբլային, որը սակայն զզվանք էր զգում նրա նկատմամբ)։ Նրա գլխավոր ստեղծ.`մուալաքն պատասխան է պատերազմում մրցույթի ժամանակ իր ծագման վերաբերյալ աբսիտ զինվորի արած վիրավորանքի։ Լքված բանկավայրի նկարագրությունից հետո, որտեղ ապրել է Աբլան, երգում է նրա գեղեցկությունն ու սերը։ Հետո անցնում է Արաբիայի բնության և ավանդական ուղտի նկարագրությանը։ Մուալաքան վերջացնում է բեդվինական արժանիքների գովաբանմամբ և իր քաջագործությունների նկարագրությամբ։ Նրա խոսքը արտահայտիչ է, նկարագրությունները միշտ ճիշտ ու հստակ։

Տարաֆա։ 6-րդ դար։ Իր կյանքի զգալի մասը անց է կացրել վտարանդիության մեջ։ Նա սերում էր բաքր ցեղից։ Հոր մահից հետո նրա հորեղբայրները ժառանգությունը ստանալու համար նրան վտարում են ցեղից։ Երկար թափառումներից հետո նա կրկին վերադառնում է ցեղ`դառնալով հովիվ։ Հետո լքում և տեղափոխվում է Հիրայի կառավարիչ Ամր Իբն Հինդի պալատ, սակայն այստեղ էլ չերկարեց, քանի որ չկարողացավ հարմարվել պալատական ձոներգուի դիրքի հետ և գրեց մի քանի հիջա ուղղված Հիրայի կառավարչին և նրա մերձավորներին։ Ամր Իբն Հինդը նրան ուղարկում է Բահրեյն իր ենթակայի մոտ, որ վերջինս սպանի նրան, սակայն նա Տարաֆայի ցեղակիցն էր և չի կատարում Ամր իբն Հինդի հրամանը։ Տարաֆան սպանվում է մեկ այլ ենթակա։ Նրա մուալաքայի ստեղծման համար առիթ են հանդիսացել այն բոլոր նեղությունները, որը նա կրել է իր ունեցվածքը բռնագրաված եղբոր`Մաբադի պատճառով։ Մ.-ում նա դիմում է եղբորըմեղադրանքներով, ամեն կերպ արդարացնելով իր ապրելակերպը։ Այն կազմված է ավանդական ձևով։ Նրա մուալաքայի կենտրոնական մասը ֆախրը կարելի է համարել բեդվինական ինքնագովերգման դասական օրինակ։ Տարաֆան իրեն է վերագրել բոլոր բեդվինական առաքինությունները։ Չնայած իր բոլոր առաքինություններին նրան մեղադրում էին, որ չի դադարում խմել և ուրախանալ, վաճառել և վատնել բարիքը, որ ինքն է վաստակել։ Այսպիսով նրա մուալաքան իրենից ներկայացնում է ինքնատիպ քնարերգական մենախոսություն, որտեղ բանաստեղծը ձևակերպումթ իր կենսափիլիսոփայությունը։

Հավատալիքներ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արաբական դիցաբանություն

Արաբերեն լեզուն ցեղերին միավորում էր միայն ժամանակավորապես՝ պատերազմելու կամ պաշտպանվելու, առևտրական կամ դիվանագիտական կապեր հաստատելու համար։ Պատճառը կրոնական մասնատվածությունն էր։ Արաբական թերակղզում տարածված էին և՛ հեթանոսական, և՛ միաստվածական կրոններ։ Միաստվածական կրոններից քրիստոնեությունը հյուսիսային շրջաններ է մուտք գործել Բյուզանդիայի նվաճողական քաղաքականության հետևանքով։ Ավելի վաղ քրիստոնեություն էր ընդունել Եմենի Հիմյար թագավորությունը[1]։ Հուդայականությունը ավելի խոր արմատներ է ձգել՝ կրոնական համայնքներ ստեղծելով Նաջդի ու Հիջազի օազիսներում։ Տարածված էր հանաֆիական միաստվածական կրոնը։ Արաբական թերակղզու հյուսիսային շրջաններում թափանցել էր բաբելոնյան և ասորական աստվածների պաշտամունքը։

Հուբալի արձանը. պահվում է Դամասկոսի թանգարանում
գրիֆֆոնի քանդակ (Հադրամաութ)
Մեքքայի Քաաբան. Հաջի վերջին օրը

Սակայն գերիշխող կրոնը հեթանոսությունն էր։ Արաբական պանթեոնի գլխավոր աստվածն էր Հուբալը (هبل‎),որի արձան-կուռքը գտնվում էր Մեքքայի Քաաբա (الكعبة) տաճարում[2]։ Հուբալն ուներ երեք դուստր՝ հանդերձյալ կյանքի աստվածուհի ալ-Լաթը (اللات‎), հաղթանակի և զորության աստվածուհի ալ-Ուզզան (العزى‎) և ճակատագրի աստվածուհի Մանաթը (مناة‎) ։ Նրանց արձաններն ու տաճարները տարածված էին թերակղզու տարածքով մեկ։ Հայտնի են նաև սիրո աստված Ուադդը (ود‎), լուսնի աստված Ամմը (أم‎) և ուրիշներ, ովքեր բոլորը ավանդաբար համարվում էի Հուբալի զավակները։ Աստվածների գլխավոր տաճարը Մեքքայի Քաաբան էր՝ հայտնի իր կենդանակերպ արձաններով։ Արաբական թերակղզում լայն տարածում ուներ նաև բեյթիլների պաշտամունքը։ Յուրաքանչյուր ցեղ ուներ սեփական պաշտամունք-կուռքը։ Կուռքը դրվում էր պատգարակի վրա։ Երբ ցեղը տեղափոխվում էր օազիսից օազիս, պատգարակը՝ կուռքի տնակը, տեղափոխվում էր ցեղի հետ միասին։ Պատգարակը համարվում էր այդ աստծո տունը՝ բառացի բեյթ-իլ(بيت-ال)։ Հավատալիքները աստվածներից բացի ներառում էին ջիներ (جن‎), հրեշներ (غول‎) և շեյթաններ (شيطان)։ Դրանք չար կամ բարի հոգևոր արարածներ էին, որոնք կանգնած էին աստվածների ու մարդկանց միջև։ Զարմանալի է, բայց փաստ, որ նրանց պես շաիրները նույնպես հայտարարված էին միջանկյալ մարդիկ։ Պաշտամունքի առարկա կարող էին հանդիսանալ նաև կենդանիները, ժայռերը, ծառերը, հոգիները։ Տաճարների ու սրբավայրերի շուրջ ընկած տարածքը սուրբ էր հայտարարված, որտեղ բոլոր կենդանի էակներն անձեռնմխելի էին[2]։

Անցումը միաստվածությունից բազմաստվածություն տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ մարդկության միտքը սկսել է գիտակցել հեթանոս առաջնորդների կրոնա-փիլիսոփայաական գաղափարների կեղծ լինելը։ Անտիկ հասարակության անկումը զուգադիպեց քրիստոնեության հայտնությանը։ Նրա տարածմանն ու ամրապնդմանը հաջորդում է ավատատիրական կարգերի ձևավորումը։ Հին Աշխարհը՝ Եվրոպայի հարավը, Աֆրիկայի հյուսիսն ու հարավարևմտյան Ասիան, մշակութային, տնտեսական ու քաղաքական շփման գոտի էր։ Արաբական թերակղզին, լինելով Մերձավոր Արևելքի անբաժան մասը, նույնպես կրել է այդ փոփոխությունները։ 5-7-րդ դդ. ընթացքում պատմության թատերաբեմից հեռացան Քինդաների (الكندة), Ղասանիների (الغسانيون) ու Լախմիների (اللخميون) իշխանությունները[3], Եմենի քաղաք-պետությունները[4]։ 7-րդ դարի սկզբից ասպարեզ է իջնում իսլամը, որը ոչ միայն միավորեց արաբ ժողովրդին, այլև դարձավ Մերձավոր արևելքի տիրապետող կրոնը, դուրս եկավ նրա սահմաններից ու թափանցեց Աֆրիկա, Եվրոպա, Ասիայի հեռավոր շրջաններ։ Հատկանշական է, որ իսլամը ծագել է արաբական միջավայրում, բայց արաբները կազմում են մուսուլմանների միայն 1/4-ը։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Пиотровский М.Б., Южная Аравия в раннее средневековье, Москва 1985
  2. 2,0 2,1 The Book of Idols (Kitāb al-Asnām) by Hishām Ibn al-Kalbī
  3. Негря Л. В. Общественный строй Северной и Центральной Аравии в 5-7 вв
  4. Большаков О.Г. История Халифата 570-633 гг.. , Москва 2000