Ակացիա կոա
Ակացիա կոա | |
![]() Ակացիա կոա | |
Դասակարգում | |
Թագավորություն | Բույսեր (Plantae) |
Ենթատիպ | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
Կարգ | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
Ընտանիք | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
Ենթաընտանիք | Միմոզայիններ (Mimosoideae) |
Տրիբա | Acacieae |
Ցեղ | Սպիտակ ակացիա (Acacia) |
Տեսակ | Ակացիա կոա (A. koa) |
Միջազգային անվանում | |
Acacia koa | |
Կարգավիճակ | |
Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝ ![]() Քիչ մտահոգող տեսակ |
Ակացիա կոա (լատին․՝ Acacia koa, հավայերեն Koa), ծառատեսակ լոբազգիների (Fabaceae) ընտանիքի ակացիա (Acacia) ցեղից, Հավայան կղզիների էնդեմիկ տեսակ[1]։
Բուսաբանական նկարագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ակացիա կոա, 15-25 մետր բարձրությամբ մեծ ծառ, պսակի լայնությունը՝ 6-12 մետր[2], խորը հրաբխային հողերում այն կարող է հասնել 30 մետր բարձրության, իսկ պսակը՝ 20 մետրի[3]։ Հավայան ամենաարագ աճող ծառերից մեկն է, որը 5 տարում աճում է 6-9 մետր[4]։
Առաջին տերևները բաղադրյալ են 12-24 զույգ տերևներով, ինչպես շատ այլ հատիկներում։ 6-9 ամսականից չոր կենցաղային պայմաններում դրանք փոխարինվում են տերևների հաստ կիսալուսնաձև ընդլայնված կոթուններով՝ ֆիլոդներով։ Ֆիլոդների ուղղահայաց դասավորությունը և հարթեցված կողմնորոշումը թույլ է տալիս արևի լույսը ներթափանցել ծառի ծածկի խորքը։
Ծաղիկները բաց դեղին են, հավաքված են 8-10 մմ տրամագծով գլխավերևում գտնվող գնդաձև ծաղկաբույլերում[5]։ Ծաղկումը կարող է լինել սեզոնային կամ ամբողջ տարին՝ կախված բնակավայրից։
Լոբիներն ունեն 7-15 սմ երկարություն և 1,5-2,5 սմ լայնություն, պարունակում են միջինը 12 սերմ, հասունանալիս դառնում են դարչնագույն։
Սերմերը թեքաձև-էլիպսաձև են, մուգ շագանակագույն, 6-12 մմ երկարությամբ և 4-7 մմ լայնությամբ։ Դրանք ծածկված են կոշտ պատյանով, որը թույլ է տալիս քնած մնալ մինչև 25 տարի, հաջող բողբոջման համար անհրաժեշտ է երիտասարդ սերմերի ցանավորումը։
Բնական միջավայր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ակացիա կոան էնդեմիկ տեսակ է Հավայան կղզիներում։ Վայրի վիճակում աճում է Հավայան կղզիներում, Մոլոկայ, Մաուի, Լանաի, Օահու և Կաուայ կղզիներում։ Նախընտրում է ծովի մակարդակից 100-ից մինչև 2300 մետր բարձրություն, տարեկան տեղումների քանակը՝ 850-5000 մմ։
Աճում է թթվայինից մինչև չեզոք (pH 4-7,4) հրաբխային հողերում։ Կարևոր է բույսի ազոտը ֆիքսելու ունակությունը, ինչը թույլ է տալիս նրան աճել շատ երիտասարդ հրաբխային հողերում, որտեղ ակացիան դառնում է գերիշխող անտառային տեսակ[6][7]։
Սպառողներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ակացիայի ծաղիկներն ու պտուղները ուտում են Udara Blackburni թրթուրները[8]։
Թիթեռները ծաղիկներից նեկտար են խմում, իսկ Կամեամեա թիթեռները (Vanessa tameamea) խմում են կոայի հյութը[9]։
Ցեղակից տեսակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սերտորեն կապված տեսակն ապրում է միայն Վանուատու կղզում` Acacia heterophylla: Դրանք հավանաբար սերել են Ավստրալիայի մեկ նախնուց, որի քույր խումբը սև ակացիան է, նրանք ունեն նմանատիպ էկոլոգիական խորշեր և թռչունների սերմերը ցրելու միջոց։
Նմանատիպ տեսակ գոյություն ունի Ռեյունյոն կղզում[10], նրա կապը հաստատվում է գենետիկական անալիզով։ Տեսակների տարբերության գնահատված ժամանակը եղել է 1,4 միլիոն տարի առաջ[11][12]։
Ցեղակից տեսակ է նաև ակացիա կոայան, որը հանդիպում է չոր վայրերում։ Տարբերվելով ավելի փոքր սերմերով, փայտն ավելի խիտ է, ծանր և մանրահատիկ, քան կոայի փայտը։ Այս տեսակն այժմ հազվադեպ է հանդիպում և կարելի է տեսնել Հավայան կղզու Հյուսիսային Կոհալա շրջանում գտնվող ռանչոյում։
Փայտի օգտագործում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կոա ակացիան առաջին անգամ օգտագործվել է հին հավայացիների կողմից վակա (կանոե) կառուցման համար[13] բեղուն նավակ՝ եզրաքարով և պապայա նաու (սերֆինգի տախտակներ) կառուցելու համար։
Բարձր է գնահատվում որպես նյութ՝ փայտի փորագրության, կահույքի պատրաստման, երեսպատման[14] և երաժշտական գործիքների պատրաստման մեջ՝ ուկուլելե[15], ակուստիկ կիթառ[16] և հավայան սլայդ կիթառ[17]։ Բ. Ս. Ռիչը կոան օգտագործել է էլեկտրակիթառների համար[18][19]։ Կարմրավուն կոա փայտը շատ նման է սև ընկույզին։
Բնության պաշտպանություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ակացիա կոան պահպանվող ծառատեսակ է։ Բույսերը մեծապես տառապում են անասունների արածեցումից և ծառահատումից։ Անասնաբուծական տարածքներում կոաների վերականգնումը հնարավոր չէ։ Սակայն եթե անասունները հեռացվեն կամ անտառները ցանկապատվեն, ապա անտառները կարող են վերականգնվել[20]։
Պատկերասրահ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]-
Ակացիա կոայի վերին ճյուղերը, տեսանելի են կիսալուսնի ֆիլոդները, ծաղկագլուխները և սերմերը
-
Երգչուհի Թեյլոր Սվիֆթը կոա փայտի կիթառով
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Merlin M. Koa // Hawaiian forest plants. Honolulu: Pacific guide books, 2005. P. 36.
- ↑ Elevitch, Craig R.; Kim M. Wilkinson; J. B. Friday; C. Baron Porter Acacia koa (koa) and Acacia koaia (koaiʻa)(անգլ.). — The Traditional Tree Initiative, 2006.
- ↑ Welsbacher, Anne. Life in a Rain Forest (неопр.). — Twenty-First Century Books (англ.)рус., 2003. — С. 30. — ISBN 978-0-8225-4685-6.
- ↑ Wilkinson, Kim M.; Craig R. Elevitch Growing Koa: A Hawaiian Legacy Tree. — Holualoa, Hawaii: Permanent Agriculture Resources, 2003. — С. 13. — ISBN 978-0-9702544-2-9
- ↑ Allen, James A. (2003 թ․ հունվարի 1). «Acacia koa A. Gray» (PDF). Tropical Tree Seed Manual. Reforestation, Nurseries & Genetics Resources. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 23-ին.
- ↑ Ziegler, Alan C. Hawaiian Natural History, Ecology, and Evolution (англ.). — University of Hawaii Press (англ.)рус., 2002. — P. 175—176. — ISBN 978-0-8248-2190-6.
- ↑ Sohmer, S. H.; R. Gustafson. Plants and Flowers of Hawaiʻi (неопр.). — University of Hawaii Press (англ.)рус., 1987. — С. 45—52. — ISBN 978-0-8248-1096-2.
- ↑ Scott, James A. The Butterflies of North America: A Natural History and Field Guide. — Stanford University Press, 1992. — С. 399. — ISBN 978-0-8047-2013-7
- ↑ Scott, Susan. Plants and Animals of Hawaii (неопр.). — Bess Press (англ.)рус., 1991. — С. 78. — ISBN 978-0-935848-93-9.
- ↑ Whitesell, Craig D. Silvical Characteristics of Koa (Acacia koa Gray)(անգլ.) : journal. — United States Forestry Service, 1964.
- ↑ Marris, E. Tree hitched a ride to island(անգլ.) // Nature. — 2014. — Т. 510. — № 7505. — С. 320—321. — — PMID 24943937.
- ↑ Le Roux, J. J.; Strasberg, D.; Rouget, M.; Morden, C. W.; Koordom, M.; Richardson, D. M. Relatedness defies biogeography: The tale of two island endemics (Acacia heterophyllaandA. Koa)(անգլ.) // New Phytologist : journal. — 2014. — Т. 204. — № 1. — С. 230—242. — — PMID 24942529.
- ↑ Bryan, William Alanson Natural History of Hawaii, Being an Account of the Hawaiian People, the Geology and Geography of the Islands, and the Native and Introduced Plants and Animals of the Group. — Hawaiian Gazette Co, Ltd, 1915. — С. 339. — ISBN 1-4446-7820-5
- ↑ Beberman, Norman L. «Koa: Beautiful Looking, Beautiful Sounding Tonewood». GuitarNation.com. Արխիվացված է օրիգինալից 7 February 2009-ին. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 23-ին.
- ↑ Gernot Rödder Total Ukulele: D-Tuning Method for Beginners. — Mel Bay Publications, 2002. — С. 93. — ISBN 978-3-8024-0446-7
- ↑ Gerken, Teja Acoustic Guitar Owner's Manual: The Complete Guide. — String Letter Publishing, 2000. — С. 10. — ISBN 978-1-890490-21-8
- ↑ Sheperd, John (2003). «Guitars». Continuum Encyclopedia of Popular Music of the World. Vol. Volume II: Performance and Production. Continuum International Publishing Group. էջ 283. ISBN 978-0-8264-6322-7. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 4-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 8-ին.
{{cite encyclopedia}}
:|volume=
has extra text (օգնություն) - ↑ Achard, Ken The History and Development of the American Guitar. — Bold Strummer Ltd, 1989. — С. 163. — ISBN 978-0-933224-18-6
- ↑ Kirkland, Eric Rich and Famous(անգլ.) // Guitar World. — 2006. — С. 154.
- ↑ Friday, J. B.; Darrell A. Herbert Metrosideros polymorpha ('ōhi'a lehua)(անգլ.). — The Traditional Tree Initiative, 2006. — С. 21.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Ակացիա կոայից նկարներԱրխիվացված 2008-07-14 Wayback Machine Հավայան էկոհամակարգերում
- Պատմական նկարներ և ակացիա կոայի նկարագրությունը
![]() | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ակացիա կոա» հոդվածին։ |
![]() | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ակացիա կոա» հոդվածին։ |
|