Քրքում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քրքում
Crocus sativus1.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Տիպ Ծաղկավոր բույսեր
Դաս Միաշաքիլավորներ
Ընտանիք Հիրիկազգիներ
Ցեղ Սապտուկ
Լատիներեն անվանում
Crocus
L., 1753
Հոմանիշներ

Crociris Schur

Տիպիկ ներկայացուցիչներ

Crocus sativus L., 1753

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Սապտուկ-(հայ․՝ Սապտուկ, Քրմածաղիկ(arab.զաֆրան), (tur.shafran), (պարս. զաֆարուն زعفران)(լատ.՝ Crocus satirus), հիրիկազգիների ընտանիքի բազմամյա պալարակոճղեզավոր, անցողուն խոտաբույսերի ցեղ։

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զաֆրան գարուն. Բուսաբանական վկայում է գրքի О. В. Томе «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Լեռնային բազմամյա բույս է: Առավել տարածված է ԻրանԻ Իսլամական Հանրապետության Հյուսիս_Արևելյան շրջաններում: Իրանում է արտադրվում զաֆարանի բերքի 90%ը:

Բուսաբանական նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տերևները 6 են, արմատամերձ, նեղ գծաձև, զարգանում են հիմնականում ծաղկման շրջանում կամ ծաղկումից հետո։ Ծաղիկները մեկական են (հազվադեպ՝ 2-3-ական), հիմքում՝ ձուլված, թաղանթային, երկսեռ, բաց վարդագույն, վարդամանուշակագույն, բաց մանուշակագույն։ Ծաղիկն ունենում է 3առեջ վառ արտահայտված նարնջագույն գույնով, որն էլ զաֆարանն է: Հրաշալի Քրքումը ծաղկում է սեպտեմբեր-հոկտեմբերին, իսկ Ադամի Քրքումը՝ մարտ-մայիսին։ Ծաղկապատը ձագարաձև է, որը վերածվում է խողովակի։ ։

Նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեղազարդիչ և համեմունքային բույս է։ Աշխարհի ամենաթանկ համեմունքն է համարվում: Վաճառվում է գրամներով: Մոտ 150 ծաղկից ստացվում է 1գ զաֆարան:

Բազմացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմանում է պալարակոճղեզներով, պալարաբողբոջներով և սերմերով։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  ավելի քան 24 ընտանիք (համաձայն APG II Համակարգի)   ևս 30 դաս  
         
  կարգ Ծնեբեկածաղկավորներ     ԵնթաընտանիքCrocoideae     f1
               
  բաժին
Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր
    Հիրիկազգիների ընտանիք     դաս Քրքում    
             
  ավելի շատ 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր
(համաձայնAPG II Համակարգի)
  ևս 4 նթաընտանիք (համաձայն APG II Համակարգի)   f2
     

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի է մոտ 80, ՀՀ-ում՝ 2 տեսակ՝ Քրքում հրաշալի (Crocus speciosus) և Քրքում Ադամի (Crocus adamii)։ Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում (միջին գոտուց մինչև ալպյան մարգագետիններ)։ Երկու տեսակն էլ գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Crocus serotinus subsp. clusii

Սննդային արժեքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

3,5ունց=100գ զաֆարնը պարունակում է

կիլոկալորիա 310

ճարպեր 5,85

սպիտակուցներ 11,43

ածխաջրեր 65,37

վիտամիններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A 530

B1 0.115

B2 0,267

B3 1,460

C 80,8

Ca 111

Fe 11,10

Mg 264

P 252

K 1724

Na 148

Zn 1.09

Se 5,6

ֆոլաթթու 93

B6 1,010

Crocus sieberi - tricolor.jpg

Կիրառությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայնորեն կիրառվում է սննդի, հրուշակեղենի, դեղագործության, և արտադրական այլ ճյուղերում համի, բույրի և գույնի համար։

Crocus vernus subsp. vernus

Բժշկական կիրառությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զաֆարանի թուրմը ունի հակաբորբոքային, հակաբակտերյալ,հակաքաղծեղային, հակաֆեպրեսանտ և հակաօքսիդային հատկություն։ բարելավում է մարսողական համակարգը։ Թեյն ունի թարմացնող հատկություն։

Crocus sativus
Սոխուկները Crocus chrysanthus

Սննդային կիրայությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրնձի հետ

Թեյ

Թուրմ

քաղցրավենի, հրուշակեղենի, պաղպաղակի արտադրություններում։

Լայնորեն կիրառվում է Իրանական, Իսպանական, Հնդկական, Պակիստանի խոհանոցներում։

Թուրմ պատրաստելու համար նախընտրելի է թրմել ապակուց տատաի մեջ, թրմել եռացած և մի քիչ հովացած ջրում։ կամ պարզապես սառույցի կտորների վրա ավելացնել փոշին կամ առեջները ավելի արտահայտիչ բույի ստանալու համար։

1 ենթադաս Crocus
Բաժին ա. Crocus
Շարք Crocus
Շարք Kotschyani
Շարք Longiflori
Շարք Scardici
Շարք Verni
Շարք Versicolores
Բաժին բ. Nudiscapus
;Շարք Aleppici
Շարք Biflori
Շարք Carpetani
Շարք Flavi
Շարք Intertexti
Շարք Laevigatae
Շարք Orientales
Շարք Reticulati
Շարք Speciosi
2 ենթադաս Crociris

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Род 306. Шафран — Crocus // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. и ред. тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1935. — Т. IV. — С. 499—511. — 760 + XXX с. — 5175 экз.
  • Рукшан Я.Х. Крокусы // Цветоводство ։ журнал. — 1979. — № 4-5. — С. 18-19.
    • اطلاعات بیشتر در مورد خواص زعفران (انگلیسی) [۷]
    • خواص ضد افسردگی زعفران مقاله علمی به زبان انگلیسی

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png