Ցիանիդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
կապտաթթվի 3D մոդելը

Ցիանիդ (կապտաթթու), բարձր տոքսիկությամբ քիմիական միացություն՝ բաղկացած ածխածնի, ազոտի և ջրածնի կամ այլ տարրի մեկական ատոմից[1]: Այն կիրառվում է գտել հանքարդյունաբերութունում[2], կաուչուկի, օրգանական ապակու, սինթետիկ ռետինի և այլ միացությունների սինթեզում[3]: Կապտաթթուն ներկայացված է երկու տաուտոմերներով՝ ցիանային(95.5%) իզոցիանային:

ֆիզիկական հատկությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

կալիումի ցիանիդ

Կապտաթթուն անգույն, թափանցիկ, դառը նշի հոտ ունեցող ցնդող հեղուկ է (տեսակարար կշիռը 0.7 գ/սմ³)[4]: Համարվում է անկայուն թույն (կայունությունը ≈ 20-30 րոպե), գոլորշիացման աստիճանը 26°C-է, սառեցմանը՝ -14°C, 20°C պայմաններում ցնդելիությունը կազմում է 873 մգ/լ: Իր բարձր ցնդելիության պատճառով, սովորական ջերմաստիճանային պայմաններում, արագ ստեղծում է կենդանի ուժի ոչնչացման համար անհրաժեշտ խտություն: Ջրի հետ խառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ[3]:

Քիմիական hատկությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ցիանիդի անյոնի 3D մոդել

Հիդրոլիզվում է սենյակային ջերմաստիճանում՝

:

Ինչպես բնորոշ է թթուներին առաջացնում է աղեր՝ Ցիանիդներ՝

:

Ցիանիդները պինդ, բյորեղային նյութեր են, որոնք վատ են լուծվում օրգանական լուծիչներում, սակայն լավ լուծելի են ջրում, ուեն բարձր հալման և եռման ջերմաստիճաններ: գոլորշիները ծանր են օդից, տեսակարար կշիռը կազմում է 1գ/սմ³:

Աղերը, ինչպիսիք են նատրիումի, կալիումի և այլ մետաղների ցիանիդները երկար պահպանման ժամանակ առաջացնում են տոքսիկ կապտաթթու՝

յուրաքանչյուր 1 մոլ ցիանիդից առաջանում է 1 մոլ ցիանաթթու(կապտաթթու):

Ծանր մետաղների ( Fe, Au, Co, Cr...) հետ առաջացնում են թունավոր, թույլ դիսոցվող կոմպլեկսային աղեր

Քիմյական ռակցիաների մեջ է մտնում հալոգենների (Cl, Br, F, I) հետ և առաջացնում է հալոցիանիդներ՝ ClCN, BrCN, FCN... վերջիններից ոմանք նույնպես օգտագործվում են որպես մասայական ազդեցության թունավոր նյութեր:

Ազդեցությունը մարդու վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնականում թունավորումները այս վտանգավոր նյութով[5] լինում են ինհալացիոն՝ գոլորշիները շնչելով, սակայն կարող է լինել նաև հպումային՝ տրանսդերմալ, նաև ալիմենտար՝ թունավոր ջուր կամ սնունդ օգտագործելով:

Ցիանաթթվի թունայնությունը մարդու համար:
HCN-ի կոնցենտրացիան ներմուծման ուղին ժամանակը ազդեցությունը
0.04-0.05մգ/լ էքսպոզիցիոն թեթև վտանգավոր
0.1-0.12 մգ/լ էքսպոզիցիոն 15-20ր վտանգավոր
0.12-0.15մգ/լ էքսպոզիցիոն 30-60ր միջին վտանգավոր
0.2-0.3մգ/լ էքսպոզիցիոն 5-10ր մահացու
1մգ/կգ ալիմենտար միանվագ մահացու

Կլինիկան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապտաթթվով թունավորումը կարող է ընթանալ սուր կամ քրոնիկ ձևով:

Սուր ձևն էլ իր հերթին բաժանվում է կայծակնային և դանդաղեցված ձևերի:

Կայծակնային ձևը լինում է մեծ քանակությամբ թույնի արագ ներմուծման ժամանակ: Այդ դեպքում թունավորվածի մոտ նկատվում են տոնիկ - կլոնիկ ցնցումային նոպաներ, մկանային թուլություն, գիտակցության կորուստ, ռեֆլեքսների կորուստ, միդրիազ, էկզօֆթալմ, մաշկը վարդագույն երանգ է ստանում, անոթազարկը թելանման, դանդաղած (երբեմն առիթմիկ), սրտի տոները թուլանում են, զարկերակային ճնշումը՝ նվազում: Շնչառության կանգ է զարգանում մի քանի «օդ կուլ տվող» ներշնչումներից հետո, որին հաջորդում է սրտի կանգը: Մահը վրա է հասնում մի քանի րոպեների ընթացքում:

Դանդաղ ձևը լինում է թեթև, միջին և ծանր աստիճանների:

Թեթև աստիճան՝ դառը նշի համ բերանում, քերծվածքի զգացում քթում, մկանային թուլություն, գլխապտույտ, հևոց, սրտխառնոց,խոսքի աղավաղում

Միջին աստիճան՝ վերոնշյալ ախտանիշերին ավելանում են բերանի լորձաթաղանթների անզգայացումը, ծոծրակային շրջանում ցավը, մաշկային ծածկույթի վառ կարմիր գունավորումը: Անոթազարկը դանդաղած է և լարված, նկատվում է ցավեր սրտի շրջանում, զարկերակային ճնշումը բարձրանում է, քայլվածքը դառնում է տատանվող: Ախտանիշները հեռանում են 4-6 օրվա ընթացքում:

Ծանր աստիճանը զարգանում է իրար հաջորդող 4 փուլերով:

  1. Սկզբնական փուլ՝ նման է միջին աստիճանի ախտահարմանը
  2. Հևոցի փուլ՝ ավելի են հարաճում շնչառական խանգարումները (ռիթմի և խորության նվազում), հեղձուկը, հևոցը, նկատվում է վախ մահվան հանդեպ, ծամիչ մկանների տրեմոր, փուլի վերջում՝ ապնոէիկ շնչառություն:
  3. Ցնցումային փուլ՝ գիտակցությունը բացակայում է,նկատվում են ցնցումներ, , սուր սիրտ-անոթային անբավարարություն, հաճախ դիտվում է ակամա միզարձակում և դեֆեկացիա
  4. Պարալիտիկ փուլ՝ թույնը ազդում է ԿՆՀ-ի վրա և զարգանում է խորը կոմա: Մահը վրա է հասնում շնչառության կանգից, սիրտը կանգնում է շնչառական կենտրոնի պարալիզից մի քանի րոպե անց:

Օգտագործումը արդյունաբերությունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհում տարեկան արտադրվում է 1.1 մլն տոննա ցիանիդ, որի 6%-ն օգտագործվում է հանքարդյունաբերության մեջ, իսկ մնացած մասը՝ արդյունաբերության տարբեր ոլորտներում (պլաստմասսայի, սոսնձի, կրակապաշտպան նյութերի, դեղագործության, ինսեկտիցիդների, հավերի կերի և այլ արտադրություններում[1]): Ցիանիդով ազնիվ մետաղների կորզումը՝ ցիանացումը[2], բավականին լայն տարածում գտավ, քանի որ առավել աղքատ խտություններից է ոսկի կորզում և համեմատաբար էժան է քան օզոնային մեթոդը[6]:

Ցիանիդն անցյալ դարում լայն տարածում գտավ արդյունաբերությունում, սակայն նա իր մեջ ունի բավականին վտանգներ, ինչպիսիք են Բայա Մարեում ցիանիդի արտահոսքը, Չինաստանի Տյանցզի նավահանգստի աղետը, երբ շուրջ 100 հեկտար տարածություն աղտոտվեց ցիանիդով, զոհվեց մոտ 150 մարդ[7], Ճապոնյաի Հանամակի քաղաքում տեղի ունեցած ցիանիդի արտահոսքը[8] Կապտաթթուն և նրա ածանցիալները (օրինակ՝ քլորոցիան) օգտագործվում են, նաև ռազմական արդյունաբերության մեջ, որպես ընդհանուր ազդեցության թունավոր նյութ՝ քիմիական զենք:

Մահվան հովիտը և ցիանիդը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կամչատկայի Կիխլինիչ հրաբխի ստորոտում գտնվող հովիտը 1970-ականներից հետաքրքրության կենտրոնում էր՝ այնտեղ գտնված բազում սատկած կենդանիների (մանր կրծողներից միչև հսկա արջեր) պատճառով: Հովտով անցնելիս ընդհանուր ինքնազգացողության վատացում է նկատվում նաև մարդկանց շրջանում: Գիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դրա պատճառներն են տարածքում կուտակված ցիանիդից, սնդիկից, ծծմբաջրածնային և ածխաթթու գազերից բաղկացած գազային խառնուրդները[9]:

Ծանոթագրությունների ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «Ամուլսարի ոսկու ծրագիր» 
  2. 2,0 2,1 «Схемы цианирования»։ Studopedia։ Վերցված է 2018-02-25 
  3. 3,0 3,1 Ընդհանուր թունավոր ազդեցության թունավոր նյութեր: ԵՊԲՀ: Թունաբանություն: 2015թ
  4. «Ջրածնի ցիանիդ եւ այլ ցիանիդը: ԿԼԻՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԸ բնորոշ դառը համ է բերանի, գլխապտույտ,»։ ar.uawsi.com։ Վերցված է 2018-02-25 
  5. «DocumentView»։ www.arlis.am։ Վերցված է 2018-02-25 
  6. «Добыча золота»։ wedeco.su (ռուսերեն)։ Վերցված է 2018-02-25 
  7. «Չինական Տյանցզինում 700 տոննա նատրիումի ցիանիդ Է տարածվել 100 հազար քմ տարածքում»։ armenpress.am (հայերեն)։ Վերցված է 2018-02-26 
  8. «Ճապոնիայում քիմիական գործարանից 5 տոննա նատրիումի ցիանիդ է արտահոսել»։ lurer.com։ Վերցված է 2018-02-26 
  9. «Կամչատկայի «մահվան հովիտը» (ֆոտո) - Life Panorama»։ life.panorama.am (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-02-26