Աղեր (քիմիա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Աղեր, քիմիական միացությունների դաս, իոնական կաոուցվածք ունեցող բյուրեղային նյութեր։ Սովորաբար աղերը դիտվում են որպես թթվի չեզոքացումով առաջացած, մետաղ և թթվային մնացորդ պարունակող միացություններ։ Մի շարք աղեր (մալաքիտը, լազուրիտը, պաղլեղները, կերակրի աղը, ամոնիումի քլորիդը և այլն) հունական և ալքիմիական ձեռագրերում անվանում են «հայկական աղ» (Sal armenicum)։ Ըստ Մ. Բերթլոյի, Մեյերի, Ի. Հոլանդի և այլոց, այդ աղերն այդպես են անվանվել Հայաստանից արտահանված լինելու պատճառով։ Այդ անվանումը հաճախ ենք հանդիպում նաև միջնադարյան հայկական ձեռագրերում (օրինակ՝ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի № 551, 6924, 8655 և այլ ձեռագրերում)։ Բերցելիոսը, առաջինը դասակարգելով քիմիական նյութերը (1812), աղեղ անվանեց թթուների և հիմքերի միացությունները։ Աղերի մեծ մասը կարելի է դիտել որպես միացություններ,որոնք առաջացել են թթուներից՝ նրանց մոլեկուլներում ջրածնի ատոմները մետաղի ատոմներով տեղակալվելու հետևանքով։ Երբ տեղակալված են ջրածնի բոլոր ատոմները, աղը կոչվում է չեզոք(CaCO3,Na3PO4 և այլն), իսկ երբ տեղակալված է դրանց մի մասը՝ թթու [NaHPO4, Ca(H2PO4)2 և այլն]: Հիդրօքսիլ խմբեր պարունակող աղերը կոչվում են հիմնային աղեր։ Տարբերում են նաև կրկնակի [օրինակ MaCaPO4, KAl(SO4)2] և խառը աղեր [օրինակ Ca(OCl)Cl և այլն]։ Բազմաթիվ աղեր կոմպլեքսային միացություններ են՝ կոմպլեքսային աղեր ([NH4]Cl, K[Al(SO4)2], K[Co(NH3)2•(NO2)4] և այլն)։ Անօրգանական աղերից իրենց հատկություններով տարբերվում են և առանձին խումբ են կազմում օրգանական աղերը։ Օրգանական թթուներից բացի աղեր են առաջացնում ամինները, աղանման միացություններ՝ ֆենոլները և սպիրտները։ Աղերի անունները սովորաբար կազմվում են մետաղի և համապատասխան թթուն առաջացնող տարրի լատինական անունից։

Ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղեղի որոշ ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ կախված են տվյալ աղի կատիոնների և անիոնների հատկություններից։ Աղեղի լուծելիությունը կախված է աղի ու լուծիչի բնույթից, ինչպես նաև ջերմաստիճանից։ Բազմաթիվ աղերի համար լավ լուծիչ է ջուրը, որտեղ նրանք ենթարկվում են էլեկտրոլիտային դիսոցման։ Այդ պատճառով աղեղի ջրային լուծույթներն էլեկտրականության լավ հաղորդիչներ են։ Լուծույթով հաստատուն հոսանք անցնելիս տեղի է ունենում աղեղի էլեկրոլիզ։ Ջրային լուծույթներում աղեր, բացառությամբ ուժեղ թթուներից և հիմքերից առաջացածների, հիդրոլիզվում են։ Աղեղին հատուկ բազմաթիվ քիմիական ռեակցիաներ իոնական են և ընթանում են ջրային լուծույթներում։ Աղեղը կարող են փոխազդել այլ աղերի, թթուների և հիմքերի հետ, եթե ռեակցիայի հետևանքով առաջանում են վատ դիսոցվող կամ քիչ լուծվող նյութեր։ Մետաղները կարող են աղերից դուրս մղել Լարման շարքում իրենցից հետո կանգնած մետաղները։ Հաճախ աղերի ջրային լուծույթներից նստում են բյուրեղահիդրատների ձևով, որոնց մեջ բյուրեղաջրի քանակը տարբեր կարող է լինել անգամ միևնույն աղի համար (օրինակ, CaCl2•6H2Օ, CaCl2•4H2O, CaCl2•2H2O, CaCl2•H2O)։

Աղերի ստացման եղանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղերի ստացման եղանակներից կարևոր են թթուների (կամ անհիդրիդների) ռեակցիաները հիմքերի (կամ հիմնային օքսիդների) հետ։ Աղերը բուսական և կենդանական օրգանիզմների կարևոր բաղադրիչ մասերն են։ Մարդու կշռի 5,5% աղերն են։ Քիմիական տարրերի մեծ մասը բնության մեջ գտնվում են աղերի ձևով։ Շատ տարածված աղերն են սիլիկատները, ալյումինատները, սուլֆիդները, սուլֆատները, կարբոնատները, ֆոսֆատները, քլորիդները և բորակները։ Մեծ քանակով լուծված աղեր կան լճերում, ծովերում և օվկիանոսներում։ Երկրի ընդերքում գտնվող աղերի կուտակումները ծովերի ու լճերի չորացման հետևանք են։

Աղերն օգտագործվում են մետալուրգիայում, ապակու, կաշվի արտադրություններում, գյուղատնտեսության, մանածագործության, ներկագործության, սննդարդյունաբերության, բժշկության մեջ և այլուր։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png